ハノイ国家大学 外国語大学大学院: 日本語における「～ていく」・「～てくる」のベトナム語への翻訳方式の考察

• Tác giả: Nguyễn Thị Việt Anh
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Thị Minh Phương
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ tiếng Nhật
• Đề tài: Khảo sát cách chuyển dịch 「～teiku」「～tekuru」 của tiếng Nhật sang tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 誓約書
• 要旨
• 図のリスト
• 序論. 序論
• 1.1. 研究の背景・目的
• 1.1.1. 研究の背景
• 1.1.2. 研究の目的
• 1.2. 研究対象・範囲
• 1.2.1. 研究対象
• 1.2.2. 研究範囲
• 1.2.3. 研究データの収集
• 1.3. 研究方法
• 1.4. 研究の構成
• 1.5. 研究の位置付け
• 1. 第1章: 認知言語・翻訳理論関係する理論的根拠
• 1.1. 認知言語学における「事態把握」
• 1.1.1. 認知言語学
• 1.1.2. 事態把握様式
• 1.2. 翻訳理論の概要
• 1.2.1. ニューマーク(Peter Newmark)
• 1.2.2. ヴィネイとダルベルネ（Vinay & Darbelnet）
• 1.2.3. ナイダ（Eugene A.）
• 1.2.4. チェスタマン・アンドリュー（Chesterman Andrew）
• 1.2.5. 本研究における「〜ていく・くる」の翻訳方式
• 1.2.5.1. 翻訳方式① 等価 「V1＋ いく・くる」
• 1.2.5.2. 翻訳方式② 削除 【V1（テ形）しか訳されない。】
• 1.2.5.3. 翻訳方式③ 調整 「語彙・文法的な転換・追加」
• 1.2.5.4. 小まとめ
• 2. 第2章: 日本語における「～ていく」・「～てくる」の概要
• 2.1. 日本語における「いく」・「くる」についての意味
• 2.1.1. 「いく・くる」動詞本来の意味
• 2.1.2. 「いく・くる」補助動詞
• 2.1.3. 日本語の相（アスペクト）
• 2.2. 先行研究
• 2.2.1. 「〜ていく／〜てくる」の意味・用法分類に関する研究
• 2.2.2. 「〜ていく・てくる」の分類に関する先行研究の指摘
• 2.2.2.1. 「〜ていく」「〜てくる」の移動時の様態
• 2.2.2.2. 「〜ていく」の動作の継続
• 2.2.2.3. 「〜ていく」・「〜てくる」の動作の方向性
• 2.2.2.4. 「〜ていく」の意味分類
• 2.2.2.5. 「〜てくる」の意味分類
• 2.2.2.6. 小まとめ
• 3. 第3章: 日本語における「〜ていく」・「〜てくる」のベトナム語への翻訳方式の考察
• 3.1. 考察の概要
• 3.1.1. 考察の目的
• 3.1.2. 考察の対象・内容
• 3.1.3. 考察方法
• 3.2. 考察の結果
• 3.2.1. 「〜ていく」の意味の訳文を考察する結果
• 3.2.2. 「〜てくる」の意味の訳文を考察する結果
• 3.2.3. 考察のまとめ
• 3.3. 今後の課題
• 参考文献
• 付属 1：日本文学作品にある「〜ていく」を含んでいる文及び対応するベトナム語の訳文
• 付属 2：日本文学作品にある「〜てくる」を含んでいる文及び対応するベトナム語の訳文

Tóm tắt

I. Tổng quan về dịch teiku và tekuru từ tiếng Nhật 55 ký tự

Nghiên cứu này đi sâu vào cách dịch ~teiku và ~tekuru từ tiếng Nhật sang tiếng Việt, hai cấu trúc ngữ pháp phổ biến nhưng phức tạp. Việc nắm vững và sử dụng thành thạo hai cấu trúc này là rất quan trọng đối với người học tiếng Nhật. Theo Trung Nakamata (2015), ~teiku là một cấu trúc có tần suất xuất hiện cao và năng suất cao, còn ~tekuru có tần suất cao nhưng năng suất trung bình. Nghiên cứu này hướng đến việc làm rõ các phương pháp dịch khác nhau của ~teiku và ~tekuru sang tiếng Việt, từ đó giúp người học và người dịch hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng của chúng trong các ngữ cảnh khác nhau. Mục tiêu là cung cấp một cái nhìn tổng quan chi tiết về cách hai cấu trúc này được thể hiện trong tiếng Việt, cũng như những khó khăn và thách thức mà người học và người dịch thường gặp phải.

1.1. Nghiên cứu về tầm quan trọng của teiku và tekuru 45 ký tự

Nghiên cứu này tập trung vào tầm quan trọng của việc hiểu và sử dụng chính xác ~teiku và ~tekuru trong tiếng Nhật. Hai cấu trúc này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải ý nghĩa và sắc thái khác nhau của động từ. Việc sử dụng sai có thể dẫn đến hiểu lầm hoặc diễn đạt không chính xác. Theo许 明子、小川 恭平 (2016), sự nhầm lẫn có thể do ảnh hưởng từ tiếng mẹ đẻ, kinh nghiệm học tập, và trình độ tiếng Nhật. Nghiên cứu này sẽ trình bày chi tiết về các sắc thái nghĩa của ~teiku và ~tekuru, cũng như những lỗi sai thường gặp khi dịch chúng sang tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp người học và người dịch tránh được những sai sót phổ biến và sử dụng hai cấu trúc này một cách tự tin và hiệu quả.

1.2. Mục tiêu chính của việc khảo sát dịch teiku tekuru 53 ký tự

Mục tiêu chính của nghiên cứu là làm sáng tỏ cách dịch ~teiku và ~tekuru sang tiếng Việt trong các ngữ cảnh khác nhau. Nghiên cứu sẽ phân tích một lượng lớn các ví dụ sử dụng ~teiku (325 câu) và ~tekuru (431 câu) từ các tác phẩm văn học Nhật Bản và bản dịch tiếng Việt tương ứng. Bằng cách phân tích các bản dịch này, nghiên cứu sẽ xác định các phương pháp dịch phổ biến nhất và các sắc thái nghĩa khác nhau mà ~teiku và ~tekuru có thể mang lại. Từ đó, cung cấp một cái nhìn chi tiết về cách hai cấu trúc này được sử dụng và hiểu trong tiếng Việt, đồng thời cung cấp các gợi ý hữu ích cho người học và người dịch.

II. Thách thức khi dịch teiku và tekuru sang tiếng Việt 58 ký tự

Việc dịch ~teiku và ~tekuru sang tiếng Việt đặt ra nhiều thách thức do sự khác biệt về cấu trúc ngữ pháp và cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ. Một trong những thách thức lớn nhất là việc tìm ra các từ hoặc cụm từ tiếng Việt tương đương có thể truyền tải chính xác ý nghĩa và sắc thái của ~teiku và ~tekuru. Ngoài ra, người dịch cần phải xem xét ngữ cảnh cụ thể trong đó hai cấu trúc này được sử dụng để đảm bảo rằng bản dịch phù hợp và tự nhiên. Ví dụ, trong câu: “この学校では、毎年五百名の学生が卒業していく。” (~teiku thể hiện sự tiếp diễn theo thời gian) bản dịch tiếng Việt có thể lược bỏ thành “Ở trường này mỗi năm có 500 sinh viên tốt nghiệp.”.

2.1. Khó khăn trong việc nắm bắt ý nghĩa ngữ pháp teiku 50 ký tự

Một trong những khó khăn chính khi dịch ~teiku là việc nắm bắt được ý nghĩa ngữ pháp phức tạp của nó. ~teiku có thể biểu thị nhiều ý nghĩa khác nhau, chẳng hạn như sự tiếp diễn của một hành động, sự thay đổi theo thời gian, hoặc sự tiến triển của một tình huống. Mỗi ý nghĩa này có thể đòi hỏi một cách dịch khác nhau sang tiếng Việt. Việc không nắm bắt được ý nghĩa chính xác của ~teiku có thể dẫn đến bản dịch không chính xác hoặc không tự nhiên. Do đó, người dịch cần phải có kiến thức sâu rộng về ngữ pháp tiếng Nhật và tiếng Việt để có thể dịch ~teiku một cách chính xác và hiệu quả.

2.2. Vấn đề trong việc tìm từ tương đương cho tekuru tiếng Việt 54 ký tự

Một thách thức khác khi dịch ~tekuru là việc tìm kiếm các từ hoặc cụm từ tiếng Việt tương đương có thể truyền tải chính xác ý nghĩa và sắc thái của nó. ~tekuru thường được sử dụng để biểu thị một hành động hoặc sự kiện xảy ra từ quá khứ và tiếp tục đến hiện tại, hoặc một hành động mà người nói cảm nhận được ảnh hưởng của nó. Việc tìm ra một cụm từ tiếng Việt tương đương có thể truyền tải được cả hai ý nghĩa này có thể rất khó khăn. Ví dụ: “友だちが結婚式の日取りを知らせてきた” (bạn tôi đã cho tôi biết ngày tổ chức lễ cưới) nhấn mạnh sự kiện đã xảy ra và người nói nhận được thông tin.

2.3. Thách thức về sự khác biệt văn hóa và cách diễn đạt 56 ký tự

Sự khác biệt về văn hóa và cách diễn đạt giữa tiếng Nhật và tiếng Việt cũng có thể gây ra khó khăn khi dịch ~teiku và ~tekuru. Một số ý nghĩa và sắc thái mà hai cấu trúc này mang lại có thể không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt. Trong những trường hợp như vậy, người dịch cần phải sử dụng sự sáng tạo và linh hoạt để tìm ra cách diễn đạt phù hợp nhất, đồng thời đảm bảo rằng bản dịch vẫn giữ được ý nghĩa và tinh thần của nguyên bản. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa và có khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên và hiệu quả.

III. Phương pháp dịch teiku Phân tích chi tiết và ví dụ 59 ký tự

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích chi tiết để khảo sát cách dịch ~teiku sang tiếng Việt. Phương pháp này bao gồm việc phân tích các ví dụ cụ thể từ các tác phẩm văn học Nhật Bản và bản dịch tiếng Việt tương ứng, nhằm xác định các phương pháp dịch phổ biến nhất và các sắc thái nghĩa khác nhau mà ~teiku có thể mang lại. Mỗi phương pháp dịch sẽ được minh họa bằng các ví dụ cụ thể, giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách áp dụng chúng trong thực tế. Các ví dụ sẽ bao gồm cả các câu đơn giản và phức tạp, để đảm bảo rằng người đọc có thể hiểu được cách dịch ~teiku trong nhiều ngữ cảnh khác nhau. Dẫn chứng: “疲れたからここで休んで行くことにしましょう。” - Mệt quá rồi, nghỉ ở đây đã rồi hãy đi.

3.1. Các phương pháp dịch teiku thể hiện sự tiếp diễn 52 ký tự

Một trong những phương pháp dịch phổ biến nhất cho ~teiku là sử dụng các từ hoặc cụm từ tiếng Việt để thể hiện sự tiếp diễn của một hành động. Ví dụ, ~teiku có thể được dịch là "tiếp tục," "vẫn," "đang," hoặc "cứ." Việc lựa chọn từ hoặc cụm từ phù hợp sẽ phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể trong đó ~teiku được sử dụng. Ví dụ, trong câu "雨が降り続いている (Ame ga furi tsuzuketeiru)," ~teiku có thể được dịch là "Mưa vẫn đang tiếp tục rơi."

3.2. Dịch teiku để diễn tả sự thay đổi theo thời gian 55 ký tự

~teiku cũng có thể được sử dụng để diễn tả sự thay đổi theo thời gian. Trong những trường hợp như vậy, ~teiku có thể được dịch là "dần dần," "từ từ," "ngày càng," hoặc "theo thời gian." Việc lựa chọn từ hoặc cụm từ phù hợp sẽ phụ thuộc vào mức độ thay đổi và tốc độ thay đổi. Ví dụ, trong câu "物価が上がっていく (Bukka ga agatte iku)," ~teiku có thể được dịch là "Giá cả ngày càng tăng."

3.3. Sử dụng phương pháp lược bỏ khi dịch teiku 48 ký tự

Trong một số trường hợp, phương pháp lược bỏ có thể là phù hợp khi dịch ~teiku. Điều này thường xảy ra khi ý nghĩa của ~teiku đã được thể hiện rõ ràng trong câu gốc hoặc khi việc dịch ~teiku một cách trực tiếp sẽ khiến câu dịch trở nên không tự nhiên. Ví dụ, trong câu "学生が卒業していく (Gakusei ga sotsugyou shite iku)," ~teiku có thể được lược bỏ mà không ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu: "Sinh viên tốt nghiệp."

IV. Nghiên cứu cách dịch tekuru Phân tích và ứng dụng thực tế 60 ký tự

Nghiên cứu này cũng sử dụng phương pháp phân tích chi tiết để khảo sát cách dịch ~tekuru sang tiếng Việt. Tương tự như ~teiku, mỗi phương pháp dịch cho ~tekuru sẽ được minh họa bằng các ví dụ cụ thể từ các tác phẩm văn học Nhật Bản và bản dịch tiếng Việt tương ứng. Nghiên cứu cũng sẽ thảo luận về các ứng dụng thực tế của các phương pháp dịch này, giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách sử dụng chúng trong công việc dịch thuật hàng ngày. Hơn nữa, nghiên cứu còn cung cấp các bài tập thực hành để người đọc có thể rèn luyện kỹ năng dịch ~tekuru của mình. Ví dụ: “友だちが結婚式の日取りを知らせてきた。” - Bạn tôi đã cho tôi biết ngày tổ chức lễ cưới.

4.1. Dịch tekuru để thể hiện hành động từ quá khứ 52 ký tự

Một trong những cách dịch phổ biến nhất cho ~tekuru là sử dụng các từ hoặc cụm từ tiếng Việt để thể hiện một hành động hoặc sự kiện xảy ra từ quá khứ và tiếp tục đến hiện tại. Ví dụ, ~tekuru có thể được dịch là "đến," "tới," "từ trước đến nay," hoặc "cho đến bây giờ." Việc lựa chọn từ hoặc cụm từ phù hợp sẽ phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể trong đó ~tekuru được sử dụng. Ví dụ, trong câu "彼は日本に来てから三年になる (Kare wa nihon ni kite kara sannen ni naru)," ~tekuru có thể được dịch là "Anh ấy đã đến Nhật Bản được ba năm rồi."

4.2. Phương pháp dịch tekuru khi nhấn mạnh ảnh hưởng hiện tại 57 ký tự

~tekuru cũng có thể được sử dụng để nhấn mạnh ảnh hưởng của một hành động hoặc sự kiện đến hiện tại. Trong những trường hợp như vậy, ~tekuru có thể được dịch là "đã," "rồi," hoặc "vẫn còn." Việc lựa chọn từ hoặc cụm từ phù hợp sẽ phụ thuộc vào mức độ ảnh hưởng và thời gian ảnh hưởng. Ví dụ, trong câu "この本はもう読んできた (Kono hon wa mou yonde kita)," ~tekuru có thể được dịch là "Tôi đã đọc xong cuốn sách này rồi."

4.3. Lưu ý khi dịch tekuru và vai trò người nói 50 ký tự

Khi dịch ~tekuru, người dịch cần đặc biệt chú ý đến vai trò của người nói. ~tekuru thường được sử dụng để thể hiện một hành động hoặc sự kiện mà người nói cảm nhận được ảnh hưởng của nó. Do đó, bản dịch cần phải phản ánh được cảm xúc và quan điểm của người nói. Theo 水谷 (2013:37), ~tekuru chiếm khoảng 20% số lượng trợ động từ được sử dụng trong hội thoại tự nhiên, nhấn mạnh tầm quan trọng của nó trong giao tiếp hàng ngày. Việc không chú ý đến vai trò của người nói có thể dẫn đến bản dịch không chính xác hoặc không tự nhiên.

V. Kết quả nghiên cứu Cách dịch teiku tekuru hiệu quả nhất 58 ký tự

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng không có một phương pháp dịch duy nhất nào là phù hợp cho tất cả các trường hợp sử dụng ~teiku và ~tekuru. Thay vào đó, người dịch cần phải linh hoạt và sáng tạo trong việc lựa chọn phương pháp dịch phù hợp nhất cho từng ngữ cảnh cụ thể. Nghiên cứu cũng cung cấp một danh sách các từ và cụm từ tiếng Việt thường được sử dụng để dịch ~teiku và ~tekuru, cũng như các ví dụ minh họa về cách sử dụng chúng trong thực tế. Những kết quả này sẽ giúp người học và người dịch nâng cao kỹ năng dịch ~teiku và ~tekuru của mình và sử dụng chúng một cách tự tin và hiệu quả hơn.

5.1. Tổng hợp các phương pháp dịch teiku sang tiếng Việt 53 ký tự

Nghiên cứu đã tổng hợp một danh sách toàn diện các phương pháp dịch ~teiku sang tiếng Việt, bao gồm việc sử dụng các từ hoặc cụm từ để thể hiện sự tiếp diễn, sự thay đổi theo thời gian, hoặc sự tiến triển của một tình huống. Danh sách này cũng bao gồm các ví dụ minh họa về cách sử dụng từng phương pháp dịch trong thực tế. Các phương pháp này không chỉ giúp người học nắm bắt ý nghĩa của ~teiku mà còn cung cấp công cụ để diễn đạt chính xác trong tiếng Việt.

5.2. Phân tích các cách dịch tekuru và ứng dụng vào dịch thuật 56 ký tự

Nghiên cứu cũng đã phân tích chi tiết các cách dịch ~tekuru sang tiếng Việt và các ứng dụng của chúng trong dịch thuật. Phân tích này bao gồm việc xem xét vai trò của người nói và các yếu tố ngữ cảnh khác có thể ảnh hưởng đến cách dịch. Ngoài ra, nghiên cứu còn cung cấp các bài tập thực hành để người đọc có thể rèn luyện kỹ năng dịch ~tekuru của mình và sử dụng chúng một cách hiệu quả trong công việc dịch thuật hàng ngày. Việc này giúp người học không chỉ hiểu lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn.

VI. Kết luận và hướng nghiên cứu sâu hơn về teiku tekuru 57 ký tự

Nghiên cứu này đã cung cấp một cái nhìn tổng quan chi tiết về cách dịch ~teiku và ~tekuru sang tiếng Việt, đồng thời làm sáng tỏ những khó khăn và thách thức mà người học và người dịch thường gặp phải. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp người học và người dịch nâng cao kỹ năng dịch ~teiku và ~tekuru của mình và sử dụng chúng một cách tự tin và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai, chẳng hạn như việc tìm hiểu về các yếu tố văn hóa và xã hội có thể ảnh hưởng đến cách dịch ~teiku và ~tekuru.

6.1. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về dịch teiku 51 ký tự

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích các yếu tố văn hóa và xã hội có thể ảnh hưởng đến cách dịch ~teiku, hoặc việc phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động có thể giúp người dịch dịch ~teiku một cách nhanh chóng và chính xác hơn. Ngoài ra, việc nghiên cứu về cách sử dụng ~teiku trong các lĩnh vực chuyên môn khác nhau cũng có thể mang lại những kết quả thú vị.

6.2. Mở rộng phạm vi nghiên cứu về tekuru trong các ngữ cảnh 54 ký tự

Phạm vi nghiên cứu có thể được mở rộng để bao gồm việc phân tích cách sử dụng ~tekuru trong các ngữ cảnh khác nhau, chẳng hạn như trong văn học, báo chí, hoặc giao tiếp hàng ngày. Điều này sẽ giúp người học và người dịch hiểu rõ hơn về cách ~tekuru được sử dụng trong thực tế và cách dịch nó một cách phù hợp. Đồng thời, nghiên cứu sâu hơn về sự phát triển của nghĩa ~tekuru theo thời gian cũng là một hướng đi tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng, việc dịch các cấu trúc ngữ pháp phức tạp giữa các ngôn ngữ có sự khác biệt về hệ thống ngữ pháp và văn hóa luôn là thách thức lớn. Cụ thể, trong tiếng Nhật, các cấu trúc “〜ていく” và “〜てくる” là những trợ động từ phổ biến, có tần suất xuất hiện cao và mang nhiều sắc thái nghĩa khác nhau, từ biểu thị chuyển động vật lý đến các khía cạnh nhận thức và thời gian. Theo một nghiên cứu gần đây, tần suất sử dụng của các cấu trúc này chiếm khoảng 20% trong tổng số trợ động từ được sử dụng trong ngôn ngữ Nhật bản địa. Tuy nhiên, đối với người học tiếng Nhật là người Việt, việc hiểu và vận dụng chính xác hai cấu trúc này vẫn còn nhiều khó khăn do sự khác biệt về quan niệm không gian, thời gian và vị trí người nói trong ngôn ngữ mẹ đẻ.

Luận văn này tập trung khảo sát cách dịch hai cấu trúc “〜ていく” và “〜てくる” từ tiếng Nhật sang tiếng Việt, dựa trên phân tích 325 câu chứa “〜ていく” và 431 câu chứa “〜てくる” trong các tác phẩm văn học Nhật Bản có bản dịch tiếng Việt. Mục tiêu chính là làm rõ các phương thức dịch tương ứng, đồng thời xác định các biểu hiện ngôn ngữ tiếng Việt tương ứng với từng sắc thái nghĩa của hai cấu trúc này. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi các tác phẩm văn học Nhật Bản xuất bản từ năm 1990 đến 2020, với bản dịch tiếng Việt được phát hành trong khoảng 2018-2023, nhằm đảm bảo tính cập nhật và phù hợp với thực tiễn dịch thuật hiện nay.

Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao hiểu biết về đặc điểm ngôn ngữ và dịch thuật giữa tiếng Nhật và tiếng Việt mà còn có ý nghĩa thiết thực trong việc hỗ trợ giảng dạy tiếng Nhật cho người Việt, cũng như cải thiện kỹ năng dịch thuật cho sinh viên và giảng viên trong lĩnh vực ngôn ngữ Nhật - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết nhận thức ngôn ngữ học (認知言語学) và các lý thuyết dịch thuật hiện đại. Khái niệm “事態把握” (sự nắm bắt tình huống) trong nhận thức ngôn ngữ học được sử dụng để giải thích cách người nói tiếng Nhật diễn đạt các sự kiện dựa trên vị trí và quan điểm chủ thể. Theo đó, tiếng Nhật có xu hướng thể hiện sự chủ quan của người nói, đặc biệt trong việc sử dụng các động từ chỉ chuyển động như “行く” (đi) và “来る” (đến).

Về lý thuyết dịch thuật, luận văn tham khảo các mô hình dịch thuật của Peter Newmark với tám phương thức dịch từ trực tiếp đến tự do, Vinay & Darbelnet với phân loại dịch trực tiếp và gián tiếp, cũng như Eugene Nida với khái niệm “đồng đẳng hình thức” và “đồng đẳng động lực”. Ngoài ra, Andrew Chesterman cũng được sử dụng để phân tích các chiến lược dịch như thêm bớt, rõ nghĩa, thay đổi ngôn ngữ hành vi, nhằm giải thích các phương thức dịch “〜ていく” và “〜てくる” sang tiếng Việt.

Ba phương thức dịch chính được đề xuất trong nghiên cứu gồm:

1. Dịch tương đương (等価): Dịch đầy đủ cả động từ chính và trợ động từ, giữ nguyên nghĩa gốc.
2. Dịch loại bỏ (削除): Chỉ dịch động từ chính, bỏ qua trợ động từ do không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt.
3. Dịch điều chỉnh (調整): Thay đổi hoặc bổ sung từ ngữ, cấu trúc để phù hợp với ngữ cảnh và văn hóa đích.

Các khái niệm chính bao gồm: trợ động từ “〜ていく” và “〜てくる”, nghĩa gốc và nghĩa khía cạnh (aspectual meaning), các loại chuyển động (chuyển động hướng ra xa, hướng lại gần), và các sắc thái nghĩa như tiếp diễn, biến đổi, xuất hiện, biến mất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đối chiếu một chiều (one-way contrastive method) giữa các câu tiếng Nhật chứa “〜ていく” và “〜てくる” trong các tác phẩm văn học với bản dịch tiếng Việt tương ứng. Tổng cộng 325 câu chứa “〜ていく” và 431 câu chứa “〜てくる” được thu thập và phân loại theo các sắc thái nghĩa đã xác định.

Dữ liệu được nhập vào bảng Excel để phân tích thống kê tần suất các phương thức dịch theo từng loại nghĩa. Phân tích định tính được thực hiện trên các ví dụ điển hình nhằm làm rõ cách dịch và biểu hiện tiếng Việt tương ứng. Cỡ mẫu lớn và đa dạng về tác phẩm giúp đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2023-2024, với sự hỗ trợ của các giảng viên hướng dẫn và chuyên gia ngôn ngữ Nhật - Việt tại Đại học Quốc gia Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố phương thức dịch “〜ていく”: Trong 319 câu phân tích, phương thức dịch tương đương chiếm 66% (khoảng 210 câu), dịch điều chỉnh chiếm 25% (khoảng 80 câu), dịch loại bỏ chiếm 9% (khoảng 29 câu). Ví dụ, câu “走っていった” được dịch tương đương thành “chạy về”, giữ nguyên cả động từ và trợ động từ.

2. Phân bố phương thức dịch “〜てくる”: Trong 431 câu, dịch tương đương chiếm khoảng 70%, dịch điều chỉnh chiếm 20%, dịch loại bỏ chiếm 10%. Ví dụ, câu “買ってきます” được dịch thành “đi mua vé, một lát sẽ quay lại”, thể hiện đầy đủ nghĩa gốc.

3. Các sắc thái nghĩa và biểu hiện tiếng Việt:

   • “〜ていく” biểu thị chuyển động hướng ra xa thường được dịch bằng các động từ chỉ hướng như “đi”, “ra”, “lên”, “xuống”, “sang”.
   • “〜てくる” biểu thị chuyển động hướng lại gần được dịch bằng “đến”, “về”, “lại”.
   • Các sắc thái khía cạnh như tiếp diễn, biến đổi, xuất hiện, biến mất được dịch bằng các trạng từ hoặc cấu trúc bổ sung như “vẫn tiếp tục”, “đã bắt đầu”, “đã”, “mất đi”.

4. Khó khăn trong dịch: Một số trường hợp trợ động từ bị loại bỏ do không có tương đương trực tiếp hoặc do dịch giả lựa chọn cách diễn đạt tự nhiên hơn trong tiếng Việt. Điều này thể hiện qua 9-10% câu bị dịch loại bỏ trợ động từ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng trong phương thức dịch xuất phát từ sự khác biệt về hệ thống ngữ pháp và nhận thức không gian giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Tiếng Nhật nhấn mạnh vị trí người nói và hướng chuyển động, trong khi tiếng Việt sử dụng nhiều động từ chỉ hướng đa dạng hơn và ít phụ thuộc vào vị trí người nói.

So sánh với các nghiên cứu dịch “〜ていく” và “〜てくる” sang tiếng Trung và tiếng Hàn, tỷ lệ dịch tương đương cũng chiếm ưu thế, nhưng sự điều chỉnh và loại bỏ cũng phổ biến do đặc thù ngôn ngữ đích. Kết quả này khẳng định tính phức tạp và cần thiết của việc hiểu sâu sắc sắc thái nghĩa để dịch chính xác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ các phương thức dịch cho từng cấu trúc, cũng như bảng phân loại các sắc thái nghĩa và biểu hiện tiếng Việt tương ứng, giúp minh họa rõ ràng kết quả nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy sắc thái nghĩa của “〜ていく” và “〜てくる”: Các giáo viên tiếng Nhật nên tập trung giải thích chi tiết các sắc thái nghĩa và cách sử dụng trong ngữ cảnh khác nhau, nhằm giảm thiểu nhầm lẫn cho người học.

2. Phát triển tài liệu tham khảo dịch thuật chuyên sâu: Xây dựng bộ tài liệu tổng hợp các ví dụ dịch điển hình giữa tiếng Nhật và tiếng Việt, bao gồm cả các phương thức dịch tương đương, điều chỉnh và loại bỏ, giúp sinh viên và dịch giả tham khảo.

3. Áp dụng phương pháp dịch linh hoạt: Dịch giả cần cân nhắc lựa chọn phương thức dịch phù hợp với mục đích và đối tượng người đọc, không nên cứng nhắc dịch từng từ mà bỏ qua tính tự nhiên của ngôn ngữ đích.

4. Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về dịch thuật Nhật - Việt: Tập trung vào các cấu trúc ngữ pháp phức tạp như “〜ていく” và “〜てくる”, giúp nâng cao kỹ năng dịch và hiểu biết văn hóa ngôn ngữ cho sinh viên và giảng viên.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 1-2 năm tới, với sự phối hợp giữa các trường đại học, trung tâm đào tạo và các chuyên gia dịch thuật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên ngành Ngôn ngữ Nhật: Giúp hiểu sâu sắc về cấu trúc ngữ pháp phức tạp và cách dịch chính xác, nâng cao kỹ năng dịch thuật và giao tiếp.

2. Giảng viên tiếng Nhật và dịch thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học để thiết kế bài giảng, bài tập và hướng dẫn dịch thuật hiệu quả.

3. Dịch giả chuyên nghiệp và người học dịch: Hỗ trợ trong việc lựa chọn phương thức dịch phù hợp, nâng cao chất lượng bản dịch và hiểu biết về sắc thái ngôn ngữ.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu: Cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết về sự khác biệt ngôn ngữ và văn hóa giữa tiếng Nhật và tiếng Việt, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. “〜ていく” và “〜てくる” khác nhau như thế nào về nghĩa?
   “〜ていく” thường biểu thị chuyển động hoặc sự việc diễn ra hướng ra xa người nói, còn “〜てくる” biểu thị chuyển động hoặc sự việc hướng lại gần người nói. Ví dụ, “走っていく” là chạy đi xa, “走ってくる” là chạy đến gần.

2. Tại sao một số câu dịch bỏ qua trợ động từ “〜ていく” hoặc “〜てくる”?
   Do tiếng Việt không có cấu trúc tương đương trực tiếp hoặc để đảm bảo sự tự nhiên trong câu dịch, dịch giả có thể bỏ qua trợ động từ nếu nghĩa vẫn được truyền đạt đầy đủ.

3. Các phương thức dịch chính được sử dụng trong nghiên cứu là gì?
   Gồm dịch tương đương (dịch đầy đủ), dịch loại bỏ (bỏ trợ động từ), và dịch điều chỉnh (thay đổi hoặc bổ sung từ ngữ để phù hợp).

4. Làm thế nào để học viên tiếng Nhật tránh nhầm lẫn khi sử dụng “〜ていく” và “〜てくる”?
   Cần hiểu rõ vị trí người nói, hướng chuyển động và sắc thái nghĩa của từng cấu trúc, đồng thời luyện tập qua các ví dụ thực tế và bài tập dịch.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các ngôn ngữ khác không?
   Mặc dù tập trung vào tiếng Nhật và tiếng Việt, phương pháp và kết quả nghiên cứu có thể tham khảo để nghiên cứu dịch thuật giữa tiếng Nhật và các ngôn ngữ khác có cấu trúc tương tự như tiếng Trung, tiếng Hàn.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ các phương thức dịch “〜ていく” và “〜てくる” từ tiếng Nhật sang tiếng Việt, với ba phương thức chính: tương đương, loại bỏ và điều chỉnh.
• Phân tích 756 câu trong các tác phẩm văn học Nhật Bản cho thấy dịch tương đương chiếm ưu thế nhưng vẫn có tỷ lệ đáng kể dịch điều chỉnh và loại bỏ.
• Nghiên cứu đã xác định các biểu hiện tiếng Việt tương ứng với từng sắc thái nghĩa của hai cấu trúc, góp phần nâng cao hiểu biết ngôn ngữ và dịch thuật.
• Kết quả có ý nghĩa thực tiễn trong giảng dạy tiếng Nhật, đào tạo dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ đối chiếu.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện chất lượng giảng dạy và dịch thuật trong vòng 1-2 năm tới.

Để tiếp tục phát triển, các nhà nghiên cứu và giảng viên nên áp dụng kết quả này vào thực tiễn giảng dạy và dịch thuật, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các cấu trúc ngữ pháp phức tạp khác. Hãy liên hệ với tác giả hoặc các chuyên gia ngôn ngữ để nhận được tư vấn và tài liệu hỗ trợ chi tiết hơn.