CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ VĂN HỌC MỸ LATIN Được biết đến như một “tân lục địa”, Mỹ Latin trở thành vùng đất quyến rũ với dãy Andes kỳ vĩ, dòng Amazon bí ẩn với mạng lưới sông vô cùng rộng lớn, những dải cỏ xanh mênh mang, những café và mía đường ngọt ngào. Nhắc đến Mỹ Latin, người ta thường nghĩ ngay đến những vũ điệu sôi động, những lễ hội đặc sắc, nơi mà con người được trải nghiệm bầu không khí của âm nhạc, vũ đạo, hóa trang, được đắm say cuồng nhiệt và thoát khỏi những vướng bận, trách nhiệm đời thường. Nhắc đến Mỹ Latin, người ta cũng sẽ nhớ những trận bóng đá làm rung động trái tim người hâm mộ. Những huyền thoại bóng đá như Maradona, Pele, gần đây là các danh thủ Ronaldo, Messi, Neymar… đều là những tên tuổi nhắc nhớ đến Mỹ Latin như là xứ sở diệu kỳ của quả bóng lăn tròn.
Không chỉ có những điều tuyệt đẹp đặc sắc ấy, Mỹ Latin từng là một khu vực “nóng” bởi lịch sử đau thương, những biến cố chính trị đằng đẵng qua nhiều thế kỷ. Sau khi thoát khỏi sự đô hộ của thực dân châu Âu, Mỹ Latin tiếp tục đối mặt với chính sách “thuộc địa kiểu mới” của Hoa Kỳ. Có những giai đoạn, sự trì trệ về kinh tế kéo theo mức sống thấp, nợ nước ngoài khiến các nước Mỹ Latin bị xếp vào khu vực “đang phát triển”. Trong hoàn cảnh này, Việt Nam và các nước Mỹ Latin có những mối cảm thông, thấu hiểu, những quan hệ hữu nghị, hợp tác trên con đường chống đế quốc và giải phóng dân tộc.
Đối với người dân Việt Nam, Mỹ Latin không phải là một cái tên xa lạ. Ngược lại, tên gọi này còn gắn những nét văn hóa thân quen một thời của chúng ta. Trong thập niên 1980 và 1990, khi mà truyền hình và điện ảnh Việt chưa nở rộ, những bộ phim dài tập nổi danh của Mỹ Latin như Nô tỳ Isaura (Brazil), Người 1 giàu cũng khóc, Đơn giản tôi là Maria (Mexico) đã ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng Việt. Trong bối cảnh thiếu thốn hình thức giải trí, những bộ phim như Người giàu cũng khóc, Nô tỳ Isaura có diễn biến hấp dẫn, nội dung kịch tính đã chinh phục mọi tầng lớp người xem và được nhắc tới thường xuyên trong cuộc sống hằng ngày của người dân Việt.
Những bộ phim này đã sớm để lại ấn tượng sâu đậm về đất nước Mexico, Brazil vừa xa xôi, vừa gần gũi. Đối với giới yêu thích văn chương, ngay từ thập niên 1960, những tên tuổi như A. Asturias, Jorge Amado, Nicolas Guillén, Pablo Neruda… đã xuất hiện trên những tạp chí văn học Việt Nam và dần trở nên thân quen với người đọc. Nếu giai đoạn đầu, những tác phẩm Mỹ Latin được giới thiệu hầu hết mang tính chất cách mạng thì đến những năm sau thập niên 1980, với công lao của nhóm dịch giả Nguyễn Trung Đức, Phạm Đình Lợi, Nguyễn Đức Dũng, các tác phẩm thuộc trào lưu hiện thực huyền ảo đã được dịch và xuất bản rộng rãi.
Những truyện ngắn của Borges, tiểu thuyết Sự tráo trở của phương pháp của Carpentier, Trăm năm cô đơn của Marquez… đã đến tay độc giả Việt Nam. Như vậy, hơn nửa thế kỷ hiện diện trong đời sống Việt Nam, văn hóa, văn học Mỹ Latin dần trở nên thân quen đối với giới chuyên môn và cả với độc giả, khán giả bình dân nước ta. Văn học Mỹ Latin – vốn sinh trưởng trong một môi trường lịch sử đặc biệt – đã có những điều kiện để thể hiện phẩm chất riêng, bản sắc riêng mà vẫn mang những đặc điểm phổ quát chinh phục độc giả thế giới. Cho đến nay, cùng với sự phong phú, đa dạng của những tác phẩm và những trào lưu văn học, Mỹ Latin đã chiếm giữ một vị trí quan trọng trên văn đàn thế giới.
Bên cạnh những thành tựu văn hóa đã được giới thiệu tại Việt Nam, cuốn sách này xin dành cho văn học Mỹ Latin, nhằm góp phần giới thiệu thêm những gì tiêu biểu của một “lục địa bùng cháy”. Một số nét khái quát về Mỹ Latin 1. Về tên gọi Mỹ Latin Mỹ Latin (tiếng Tây Ban Nha: América Latina, Latinoamérica; tiếng Bồ Đào Nha: América Latina; tiếng Pháp: Amérique Latine; tiếng Anh: Latin America) là thuật ngữ chỉ một số khu vực của châu Mỹ, bao gồm những nước ở Trung Mỹ, Nam Mỹ và vùng biển Caribe, nơi mà người dân chủ yếu sử dụng ngôn ngữ Romance có nguồn gốc từ tiếng Latin, đặc biệt là tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha (một số ít các quốc gia khác dùng tiếng Pháp). Các nước Mỹ Latin thường được xem là những quốc gia tại châu Mỹ từng có giai đoạn lịch sử thuộc về đế quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.
Đây không phải là một thuật ngữ được các sử gia, các nhà nhân chủng học và địa lý học hoàn toàn ủng hộ, bởi vì nó không thật hợp lý và không thống nhất trên nhiều phương diện. Trong cuốn The Idea of Latin American, Walter D. Mignolo cho rằng thuật ngữ này bắt nguồn từ thập niên 1830 trong các văn bản của Michel Chevalier, một kỹ sư đồng thời là chính khách, nhà kinh tế người Pháp. Khi Chevalier nhận nhiệm vụ đến Hoa Kỳ và Mexico nghiên cứu tình hình công nghiệp và tài chính ở châu Mỹ, ông đưa ra quan điểm phía Nam châu Mỹ là nơi sinh sống của những người thuộc “chủng Latin”, và cho rằng khu vực này có thể là đồng minh của “châu Âu Latin” trong một cuộc đấu tranh với “Âu Đức”, “Mỹ Ănglê” (Mỹ Anglo Saxon) và “Âu Slav” 1.
Ý tưởng này đã được các nhà trí thức và các nhà lãnh đạo chính trị người Pháp kế thừa khi tiến vào Mexico với dụng ý kết hợp những sắc dân có ngôn ngữ cùng nguồn gốc Latin (như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý…). Họ dùng thuật ngữ này với mục đích giúp Pháp có thể đứng vào hàng ngũ các quốc gia có sức ảnh hưởng tại châu Mỹ, đồng thời, ngăn chặn sự phát 1 Walter D. Mignolo, The Idea of Latin American, Oxford: Wiley-Blackwell, 2005, pp.77-80 3 triển của các nước sử dụng tiếng Anh (như Anh và Hoa Kỳ) có chung nguồn gốc ngôn ngữ Đức. Trong công trình Entangled Histories: An Analysis of the Anglophone Histories of Science in Latin America From Dependence to Decoloniality, 1950-Present, Hadley Sinclair Cluxton cũng đề cập đến vấn đề này.
Theo ông, trong những năm 1830, kỹ sư người Pháp Michel Chevalier lần đầu tiên kết hợp cụm từ “Latin” với “Spanish-colonized South America”, tạo nên cụm từ “Latin America” nhằm liên kết khu vực này với các nước châu Âu có ngôn ngữ gốc Latin. Một số học giả bản địa đã tranh luận về thuật ngữ này, họ ủng hộ việc sử dụng tên riêng của khu vực họ, ví dụ như tên “Abya Yala” hơn là sử dụng thuật ngữ do những nước thực dân đặt ra 2. “Abya Yala” là tên gọi lục địa tổ tiên châu Mỹ được sử dụng trước khi Columbus và những người châu Âu đến đây. Người dân bản địa phản đối tên “America” (châu Mỹ) hay “New World” (Tân thế giới), bởi những cái tên này mang đặc trưng tư tưởng “phát hiện ra châu lục” của thực dân châu Âu, không phải là cái tên của những dân tộc nguyên thủy ở lục địa họ.
Người bản địa cũng phản đối thuật ngữ Mỹ Latin, bởi nó được hình thành trong bối cảnh tranh chấp nội bộ giữa các đế quốc châu Âu và Hoa Kỳ. Bên cạnh những ý kiến phản đối vẫn có những trí thức, những vị lãnh tụ chính trị bản địa ủng hộ thuật ngữ Mỹ Latin khi nhìn nhận Pháp là hình mẫu văn hóa mới của họ. Francisco Bilbao, chính trị gia người Chile là một trong những người đầu tiên tán thành và sử dụng khái niệm Mỹ Latin trong hội thảo tại Paris năm 1856 3. Như vậy, dù vấp phải những quan điểm khác 2 Hadley Sinclair Cluxton, Entangled Histories: An Analysis of the Anglophone Histories of Science in Latin America From Dependence to Decoloniality, 1950- Present, Master of Art, Appalachian State University, 2019, pp.
15 3 Dẫn theo: https://vi.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh 4 nhau, trong các hội thảo quốc tế, các sách vở nghiên cứu, thuật ngữ Mỹ Latin vẫn được sử dụng và ngày càng trở nên thông dụng trong sự phân biệt với Mỹ Ănglê (hay còn gọi là Mỹ Anglo-Saxon). Thuật ngữ Mỹ Anglo-Saxon dùng để chỉ các nước ở vùng lãnh thổ Bắc Mỹ, trong đó Hoa Kỳ và Canada là hai quốc gia lớn mạnh nhất. Ngôn ngữ chính thức ở những nước này là tiếng Anh. Thuật ngữ này dùng để nhấn mạnh cư dân của các nước Bắc Mỹ phần lớn là người Anh, người Đức từ châu Âu di cư sang và tổ tiên của họ là người Anglo-Saxon được hình thành ở Anh trước thế kỷ X.
Trong khi đó, thuật ngữ Mỹ Latin dùng để chỉ các nước từ Mexico (ở Trung Mỹ) cho đến các quốc gia (ở Nam Mỹ) và các quốc gia trong vùng Caribe. Từ thế kỷ XVI đến nay, cư dân vùng này phần lớn là con cháu người Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý,… (và người lai) di cư sang đây kể từ khi Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha xâm lược lục địa này. Tiếng nói chính của họ là tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha thuộc ngữ hệ Latin. Ngoài ra, vẫn có một bộ phận dân cư ở Mỹ Latin sử dụng ngôn ngữ bản địa và một số ngôn ngữ khác.
Như vậy, thuật ngữ “Latin America” (Mỹ Latin) có tính lịch sử, được sử dụng trong nhiều mục đích và hàm nghĩa khác nhau. Cho đến nay thuật ngữ đã được sử dụng phổ biến. Theo cách định nghĩa đương đại, Mỹ Latin là khu vực bao gồm nhiều nước thuộc lãnh thổ Trung Mỹ, Nam Mỹ và vùng biển Caribe. Ở Hoa Kỳ, thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi nhằm chỉ tất cả các quốc gia nằm ở phía nam Hoa Kỳ, có đặc trưng từng bị thực dân hóa chính thức hoặc không chính thức.
Thuật ngữ Mỹ Latin cũng nhằm chỉ một tập hợp các nước gắn với quá trình thoát khỏi sự thống trị của các cường quốc, tiến đến sự độc lập phát triển. Có thể kể đến những quốc gia lớn của khu vực này như: Brazil, Mexico, Colombia, Argentina, Peru, Venezuela, Chile, Guatemala, Ecuador, Bolivia, Cuba, Haiti, Cộng hòa Dominican, Honduras, Paraguay, Nicaragua, El Salvador, Costa Rica, Panama, Uruguay, Jamaica, Trinidad và Tobago, Guyana, 5 Suriname, Belize, Bahamas, Barbados, Saint Lucia, Grenada, St. Vincent và Grenadines, Antigua và Barbuda, Dominica4, Saint Kitts và Nevis (xếp theo các quốc gia có số lượng cư dân đông nhất đến ít nhất, tính đến hiện nay). Trong số các quốc gia này, Mexico nằm ở vị trí trực tiếp giáp với Hoa Kỳ ở phía bắc.
Nếu xét về vị trí địa lý, một phần lớn lãnh thổ Mexico thuộc về Bắc Mỹ, vì thế, nhiều tài liệu thường xếp Mexico vào Bắc Mỹ, hoặc Trung Mỹ.