PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Từ khi ra đời năm 1993, bộ Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu (1) đã chứng tỏ tầm quan trọng cũng nhƣ sự cần thiết của nó trong việc tìm hiểu thƣ tịch cổ của dân tộc ta. Với bộ thƣ mục, ngƣời nghiên cứu sẽ tìm kiếm đƣợc những đề mục tác phẩm, đầu sách cần thiết, cũng nhƣ nội dung sơ lƣợc của đối tƣợng tìm hiểu phục vụ cho việc nghiên cứu của mình mà không cần phải lục tìm trong kho lƣu trữ, vừa mất thời gian, vừa làm ảnh hƣởng đến chất lƣợng sách đã quá xƣa cũ. Sinh viên khối xã hội chúng tôi là một trong những đối tƣợng cần phải sử dụng, khai thác những tiện ích mà bộ Di sản mang đến để phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu khoa học.
Trong quá trình tiếp xúc với bộ Di sản, chúng tôi đã ghi nhận đƣợc sự xuất hiện với tần suất đáng kể những đầu sách chứa tác phẩm viết bằng thể thơ lục bát và song thất lục bát. Đây là hai thể thơ đặc trƣng của văn học Việt Nam, phủ trùm trên khắp các lĩnh vực đề tài và thể loại, đến nỗi GS. Cao Huy Đỉnh đã phải thốt lên: “Lục bát vạn năng”. (2) Trong kho tàng văn học Việt Nam, thơ lục bát và song thất lục bát đóng một vai trò vô cùng quan trọng.
Trải qua thời gian tồn tại và phát triển lâu dài, thơ lục bát và song thất lục bát đã trở thành phƣơng tiện diễn đạt quen thuộc trong nhiều lĩnh vực đời sống. Trong giai đoạn khó khăn về in ấn sách vở, về trình độ học hành, với những ƣu điểm vƣợt trội: dễ làm, dễ thuộc, dễ lƣu truyền của lục bát và song thất lục bát, ta có thể bắt gặp lục bát và song thất ở bất kỳ hình thức nào: ở những làn điệu ca dao, dân ca, 1 : Từ lúc này tên bộ Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu sẽ đƣợc viết tắt là Di sản. 2 : Cao Huy Đỉnh - Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam.114 2 những câu chuyện lịch sử hào hùng từ thời Hùng Vƣơng dựng nƣớc, nỗi ai oán của cung nhân trong cung lạnh, những câu chuyện cổ tích, sự tích, thần tiên, rồi cả những bài thuốc trị bệnh từ bình thƣờng đến nan y,… Ta cũng có thể gặp ở bất kỳ nơi đâu: từ nhà ra ngõ, trên cánh đồng, trên chiếc võng ru, trong cả những câu nói hàng ngày,… Và cũng có thể xuất hiện trên môi bất kỳ ai: những bà mẹ quê ru con trên giá võng, những cô gái chàng trai đƣa đẩy câu hát quên đi mệt nhọc của cuộc sống cần lao, cả những cô cậu bé hài đồng cũng có thể “xuất khẩu thành thi” đôi ba câu lục bát hoặc song thất,… Điều này đƣợc phản ánh qua sự thống kê và giới thiệu của bộ Di sản, song do đặc thù của bộ Di sản nên các tác phẩm ấy không đƣợc thống kê và phân loại tập trung cho một lĩnh vực. Với mong muốn tìm hiểu cụ thể số lƣợng tác phẩm đƣợc viết bằng thể lục bát và song thất lục bát ở từng lĩnh vực đề tài, thể loại và tác giả, chúng tôi đã thực hiện đề tài nghiên cứu này nhằm tìm hiểu một cách rõ ràng hơn tính chất “vạn năng” của thơ lục bát, đánh giá chính xác hơn vai trò của lục bát và song thất lục bát trong lịch sử văn học cũng nhƣ đời sống của ngƣời Việt thời trung đại.
Thể thơ lục bát và song thất lục bát là thể thơ cổ, nhƣng không bao giờ cũ, với những ƣu điểm vƣợt trội của mình, nó vẫn tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều ngƣời, vì vậy có thể chắc chắn, việc nghiên cứu thơ lục bát sẽ vẫn đƣợc tiếp tục trong tƣơng lai với nhiều góc nhìn mới, nhiều vấn đề mới. Đề tài mà chúng tôi thực hiện hi vọng sẽ có những đóng góp thiết thực cho các nghiên cứu mới nữa này về thơ lục bát. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Thơ lục bát và song thất lục bát mang trong mình những ƣu điểm mà các thể thơ khác không dễ có đƣợc, nhờ hình thức thể hiện đơn giản: dễ làm, dễ nhớ, dễ thuộc; thuận tiện để phát triển thành một tác phẩm trƣờng thiên dài hàng nghìn câu; mà lại rất phù hợp để truyền tải thông tin bằng truyền miệng trong điều kiện thiếu thốn sách vở, điều kiện học hành, in ấn tài liệu. Với những ƣu điểm vƣợt trội ấy, lục bát và song thất lục bát đã có 3 một thời kỳ lịch sử rất dài gắn bó đậm nét trong đời sống ngƣời dân Việt Nam.
Tuy là một thể thơ đại chúng nhƣ thế, song việc đi tìm nguồn gốc chính xác của lục bát và song thất lục bát vẫn là một vấn đề làm đau đầu các nhà nghiên cứu. Rất nhiều các giả thuyết đã đƣợc các học giả đặt ra nhằm giải đáp cho vấn đề trên, có thể kể đến: Hoa Bằng với bài viết “Thử xét một số tài liệu có liên quan đến thể lục bát”, đăng trong Tập san nghiên cứu Văn Sử Địa, số 42, 7/1958. Nguyễn Đổng Chi với tác phẩm Việt Nam cổ văn học sử, xuất bản lần đầu năm 1941. Phan Diễm Phƣơng với tác phẩm Lục bát và song thất lục bát, Nxb KHXH, 1998.
Nguyễn Xuân Đức trăn trở khi “Đi tìm nguồn gốc thể lục bát Việt Nam”, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 6-2004. Hoặc là những nghiên cứu về lục bát và song thất lục bát trong những nghiên cứu chung về tiến trình lịch sử văn học dân gian: Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, xuất bản năm 1974. Và còn nhiều nhà nghiên cứu khác vẫn trăn trở với đề tài này nhƣ GS. Đinh Gia Khánh, PGS.
Chu Xuân Diên,… Tuy nhiên, vấn đề nghiên cứu thơ lục bát và song thất lục bát vẫn còn bỏ ngỏ khá nhiều. Chẳng hạn ai cũng hình dung đƣợc lục bát và song thất lục bát có tính đại chúng, song tính đại chúng ấy đƣợc thể hiện ra sao? Thơ lục bát và song thất lục bát đã đƣợc sử dụng ở những lĩnh vực đề tài cụ thể nào, thể loại cụ thể gì? Vai trò của những thể loại, đề tài văn học mà thơ lục bát và song thất lục bát thể hiện nhƣ thế nào trong văn học và cả trong đời sống nhân dân? Chúng ta hình dung đƣợc, song chƣa có cơ sở số liệu 4 chắc chắn, cụ thể để chứng minh điều ấy. Vì vậy, việc nghiên cứu tƣờng tận và hai thể thơ lục bát và song thất lục bát vẫn sẽ còn tiếp diễn lâu dài, dƣới nhiều góc độ hơn. Đề tài nghiên cứu của chúng tôi không đặt nhiều tham vọng vào việc làm rõ một vấn đề, vì điều đó cần thời gian nghiên cứu lâu dài và sâu rộng.
Ở đây, chỉ với sự khảo sát từ bộ Di sản cùng với sự tham khảo nhiều tài liệu từ các nhà nghiên cứu trƣớc đó, chúng tôi chỉ có thể đặt và giải quyết vấn đề một cách khái quát, mở đƣờng cho những nghiên cứu kỹ lƣỡng, cụ thể hơn khi có điều kiện. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 3. Mục tiêu của đề tài Tìm hiểu một cách cụ thể số lƣợng những tác phẩm đƣợc viết bằng thể thơ lục bát và song thất lục bát trong kho thƣ tịch Hán Nôm Việt Nam, giới hạn trong phạm vi bộ Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu. Thông qua những con số thống kê, phân loại cụ thể về những tác phẩm viết bằng hai thể thơ này, các nhà nghiên cứu sẽ có đƣợc những số liệu cụ thể, sinh động để minh chứng cho điều mà ngƣời ta thƣờng nói: “lục bát vạn năng!”.
Đề tài sẽ cho những số liệu cụ thể về số lƣợng tác phẩm đƣợc viết bằng hai thể thơ này ở từng lĩnh vực, nhƣ văn học, lịch sử, triết học, ngôn ngữ, y dƣợc, kinh điển Nho gia, tôn giáo,…thông thƣờng chúng đƣợc định danh thể loại bằng các tên gọi nhƣ: truyện, tân truyện, diễn âm, diễn ca, diễn nghĩa, ca, ngâm, khúc, ngâm khúc, vịnh, vãn, tế (tế văn),… 3. Nhiệm vụ của đề tài - Nêu lên số lƣợng các tác phẩm văn học và phi văn học đƣợc viết bằng thể thơ lục bát và song thất lục bát đƣợc phân loại theo từng phƣơng diện đề tài, thể loại và tác giả. - Dựa trên những nghiên cứu trƣớc đó về thơ lục bát và song thất lục bát: lịch sử hình thành và phát triển, niêm luật, phạm vi ứng dụng… 5 cùng với những số liệu có đƣợc, đóng góp một vài đánh giá, nhận xét về sự “vạn năng” của thơ lục bát trong văn học trung đại. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4.
Cơ sở lý luận Để có cơ sở nêu lên những đánh giá của mình về các tác phẩm viết bằng thể thơ lục bát và song thất lục bát, chúng tôi đã sƣu tầm và tham khảo một số tài liệu hữu ích về văn học Việt Nam thời trung đại, các tác phẩm nghiên cứu riêng về hai thể thơ lục bát và song thất lục bát của các học giả, nhà nghiên cứu nhƣ: Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn, Lịch sử văn học Việt Nam, Nxb Giáo Dục, 1978. Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, Nxb KHXH, 1976. Bùi Văn Nguyên, Hà Minh Đức, Thơ ca Việt Nam – Hình thức và thể loại, Nxb TPHCM, 1999 Trần Đình Sử, Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam, Nxb Giáo Dục, 1999. Phan Diễm Phƣơng, Lục bát và song thất lục bát – Lịch sử phát triển, đặc trưng thể loại, Nxb KHXH, 1998.
Cùng một số bài viết của các tác giả Nguyễn Xuân Đức, Lại Nguyên Ân, Lâm Giang,… đăng trên các tạp chí văn học, các thông báo Hán Nôm của Viện nghiên cứu Hán Nôm,… 4. Phƣơng pháp nghiên cứu Để đạt hiệu quả tốt nhất cho công trình nghiên cứu này, chúng tôi đã vận dụng một số phƣơng pháp cần thiết, thiết thực : 6 - Phƣơng pháp khảo sát, thống kê và phân loại : Khảo sát số lƣợng các đầu sách đƣợc viết bằng thể lục bát và song thất lục bát trong bộ Di sản, thống kê số lƣợng và phân loại theo từng phƣơng diện riêng biệt : phƣơng diện định danh đề tài, phƣơng diện định danh thể loại và phƣơng diện hữu danh khuyết danh. - Phƣơng pháp so sánh các loại hình văn học sử : Với việc vận dụng phƣơng pháp so sánh các loại hình văn học sử, chúng tôi sẽ có hiểu biết cụ thể, rõ ràng, khu biệt về lĩnh vực thể loại của tác phẩm để sự phân loại đƣợc chính xác.