Chương 1: Hình tượng cái tôi trữ tình Chương 2: Hình tượng thế giới Chương 3: Một số phương thức biểu hiện nghệ thuật trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ 8 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: HÌNH TƢỢNG CÁI TÔI TRỮ TÌNH Trung tâm của thế giới nghệ thuật thơ là hình tượng cái tôi trữ tình. “Đó là sự thể hiện một cách nhận thức và cảm xúc đối với thế giới và con ngƣời thông qua lăng kính cá nhân của chủ thể và thông qua việc tổ chức các phƣơng tiện của thơ trữ tình, tạo ra một thế giới tinh thần riêng biệt, độc đáo, mang tính thẩm mỹ, nhằm truyền đạt năng lƣợng tinh thần ấy đến ngƣời đọc” (2, tr. Cái tôi trữ tình mang chức năng nội cảm hóa, trở thành hệ quy chiếu thẩm mỹ đặc biệt mang tính chủ quan, chuyển đổi hiện thực khách thể thành hiện thực của chủ thể, mang đậm dấu ấn cá nhân như một hiện thực độc đáo, duy nhất, không lặp lại. Cái tôi trữ tình là một tập hợp của rất nhiều quan hệ trong mối quan hệ với chính nó, với cấu trúc tác phẩm.
Mỗi cái tôi là một giới hạn tiếp xúc với đời sống. Bởi vậy, có nhiều tiêu chí phân loại cái tôi trữ tình (39, tr. Trong thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, ta thấy nổi bật hơn cả là cái tôi công dân, cái tôi cá nhân và cái tôi nghệ sĩ. Cái Tôi công dân Kháng chiến chống Mỹ đã đem đến cho thi ca Việt Nam một âm điệu mới, đặc biệt là thơ của thế hệ trẻ.
Ý thức công dân và trách nhiệm với Tổ quốc là tư tưởng nổi bật nhất trong thơ khi quốc gia hữu sự. Lâm Thị Mỹ Dạ cũng góp thêm một tiếng nói thiết tha, đầy tinh thần nhập cuộc trong thời đại cả nước lên đường đánh Mỹ, nhà thơ đứng ngang tầm chiến lũy qua hình ảnh cái tôi công dân với những dạnh thức khá đa dạng. 9 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ 1. Cái Tôi hòa nhập vào cái Ta cộng đồng Trong hai tập thơ đầu tay của Lâm Thị Mỹ Dạ, cái tôi trữ tình nhiều khi ở trong tâm thế hướng ngoại.
Cá nhân thường chọn cho mình vị trí là một phần của tập thể, một thành viên của cộng đồng. Bởi vậy, ta thấy đại từ nhân xưng tôi có khi không tồn tại như một cá thể mà thường nằm trong những danh từ đại diện cho đoàn thể, cộng đồng: tổ gặt con gái làng tôi, đơn vị tôi, bạn bè tôi, đất chúng tôi, vùng chúng tôi, quê chúng tôi… Cái tôi là đại diện cho cái Ta. Cá nhân và tập thể đã hòa chung làm một. Cái tôi hãnh diện khi được đứng trong tập thể, nhân danh tập thể tự hào về những chiến công, những thành quả của mình.
Phát ngôn của cá thể cũng là tiếng nói của cộng đồng. Đó là lời khẳng định một tâm thế bình tĩnh, kiên gan, đầy bản lĩnh: Bom nổ chậm không làm ta sợ nữa Bao năm chiến tranh lòng đã quen rồi Nào chị em mình gặt đi thôi. (Gặt đêm) Nhân vật trữ tình không hiện diện trong tư thế riêng lẻ mà hòa trong trong đám đông của cái ta đầy thương mến “chị em mình”, là một thành viên của tổ gặt con gái bất chấp đạn bom hăng say lao động sản xuất. Bom đạn chiến tranh- nỗi kinh hoàng ấy “không làm ta sợ nữa” bởi “lòng đã quen rồi”.
Sự dạn dày ấy không hẳn là do kinh nghiệm mà là ý chí được tôi luyện trong thử thách. Vì vậy, không phải là quen mắt, quen tay mà là “lòng đã quen rồi”. Bom đạn không ngăn được không khí lao động khẩn trương sôi nổi trên cách đồng hợp tác với lời giục giã vui tươi: “Nào chị em mình gặt đi thôi”. Ta và mình- lối xưng hô thật quen thân và gần gũi khi tất cả đã hòa làm một.
Trước khó khăn, gian khổ, cái tôi đứng trong lòng tập thể vẫn vững tâm yên dạ: Đất chúng tôi mùa hè bỏng rát Ngọn gió mát ban đêm, ngọn gió nóng ban ngày 10 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Nhà chúng tôi mấy lần bom giội cháy, lại xây (Tin ở bàn tay) Là một thành viên của cộng đồng, cái tôi công dân trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ giai đoạn đầu thường mang tâm thế dấn thân, hòa nhập vào quần chúng cần lao. Dứt khoát xa rời thế giới cá nhân nhỏ hẹp với những vui buồn và lo toan thường nhật, nơi có “một căn nhà”, “tiếng cƣời con tôi- tiếng hát mẹ tôi”, nhân vật trữ tình tạm biệt “hạnh phúc nhỏ nhoi” để bước ra cuộc đời lớn, nơi niềm vui đang xây tổ nhờ những người lao động cần mẫn, hăng say. Vì thế, hành động “ra đi” của cái tôi được nhắc đi nhắc lại không chỉ một lần trong bài thơ thể hiện một quyết định sau bao trăn trở, suy tư trong hành trình “từ chân trời của một ngƣời đến chân trời của tất cả”. Bởi thế cái tôi mang động thái dấn thân “tôi ra đi”, “tôi thành ngƣời gặt lúa”, “tôi nhập vào đoàn ngƣời bốc vác”, “tôi lại đến một miền đất khác”.
Ở đó, cái tôi cá nhân được sưởi ấm, được trưởng thành khi nhập vào đoàn người lao động. Cái tôi trở thành một thành viên tích cực hoạt động để cải tạo hiện thực, vừa chống chọi với thiên nhiên vừa đối mặt với quân thù. Cái tôi khát khao hòa nhập vào cộng đồng đã thúc giục thi nhân nhập vào đội ngũ những người gặt lúa, thành một người lao động. Hành động thay đổi dẫn đến sự nảy nở của tình cảm mới trong trái tim.
Đó là tình yêu lớn đối với con người và cuộc đời, sự gắn bó mật thiết với những người lao động trên quê hương. Cái tôi dấn thân vào cuộc đời đang trải rộng trước mắt để mở mang tầm hiểu biết, để trải rộng lòng yêu thương: - Tôi đi giữa thành phố bị chiến tranh tàn phá - Đêm nay tôi ở bệnh viện - Hôm nay tôi đến một miền đất khác Và từ đó cái tôi hăng hái tham gia vào công cuộc dựng xây quê hương: - Tôi thành ngƣời gặt lúa với mọi ngƣời 11 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ - Tôi nhập vào đoàn ngƣời bốc vác Những người lao động cần cù nhẫn nại đã đem đến cho cái tôi Lâm Thị Mỹ Dạ một tình yêu bao la rộng lớn: Và trong tôi Tình yêu đƣợc nhân lên mãi mãi Hơn thế nữa, cái tôi nhận ra một điều kì diệu: Tình yêu không ở trong tôi trƣớc Tình yêu ở trong cuộc sống Cuộc sống cho tôi tình yêu Nếu tôi không ra khỏi căn nhà nhỏ bé Trong tôi Chẳng bao giờ có tình yêu lớn thế Từ đó, cái tôi mở rộng lòng mình để sống vì mọi người, sống cho một lí tưởng lớn lao hơn cái cá nhân bé nhỏ. Khi cái tôi mang trong mình ý thức và trách nhiệm công dân, những tình cảm riêng tư cũng hòa trong tình cảm lớn. Những nhân vật anh- em trong những câu chuyện tình yêu thường là những người lính: Ngập ngừng hai đứa nhìn nhau Chiếc ba lô cũng xanh màu đợi trông (Tiễn anh bên đầm sen) Tình yêu lứa đôi cũng giúp họ nung nấu thêm ý chí căm thù để vững thêm tay súng nhằm thẳng quân thù: Và lạ lùng biết bao- nỗi nhớ Đã giúp tôi nhằm rất trúng quân thù (Anh thương binh kể chuyện) 12 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Nói một cách khác, tình cảm riêng tư trở thành một động lực mạnh mẽ, lớn lao giúp cái tôi hoàn thành sứ mệnh công dân của người chiến sĩ nhằm thẳng quân thù bắn để trọn vẹn trách nhiệm thiêng liêng với Tổ quốc.
Cái Tôi ý thức về quê hƣơng, về con ngƣời thời đại Dường như chưa bao giờ con người Việt nam lại trăn trở về đất nước nhiều như thời kháng chiến. Tổ quốc trở thành yếu tố sống còn, thiêng liêng vô hạn: Ôi tổ quốc nếu cần ta chết Cho mỗi ngôi nhà ngọn núi con sông (Chế Lan Viên) Nằm trong mạch cảm hứng chung của thời đại, cái tôi công dân trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ cũng thao thức không nguôi về quê hương đất nước. Nữ sĩ đã tìm cách định nghĩa về hai tiếng Tổ Quốc thiêng liêng. Nguyễn Khoa Điềm, một nhà thơ trẻ thời chống Mỹ cũng từng tìm về cội nguồn Đất Nước từ cội nguồn văn hóa, phong tục dân gian.
Đất nước hình thành từ những gì bình dị muôn thủa: Đất nƣớc có trong những cái ngày xửa ngày xƣa mẹ thƣờng hay kể Đất nƣớc bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn Đất nƣớc lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc Tóc mẹ thì bới sau đầu Cha mẹ thƣơng nhau bằng gừng cay muối mặn Cái kèo cái cột thành tên Hạt gạo phải một nắng hai sƣơng xay, giã, giần, sàng Đất nƣớc có từ ngày đó (Đất nước) 13 Nguyễn Thị Thành – Cao học Văn K52 Thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Đất nước không phải là những điều lớn lao vĩ đại mà trước hết đó là những gì bình dị, gắn bó máu thịt nhất với mỗi con người. Nguyễn Khoa Điềm đã sử dụng những chất liệu trong vốn văn hóa dân tộc để gửi gắm thông điệp của mình, kí ức cộng đồng được khơi dậy làm cầu nối nhận thức cho mỗi người. Còn cái tôi trữ tình trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ lại dùng những kinh nghiệm, kỉ niệm cá nhân để định nghĩa về Tổ Quốc thân yêu. Từ kỉ niệm ấu thơ với tiếng đàn da diết xót xa của ông ngoại, cái tôi đinh ninh tin tưởng: “Tiếng đàn là Tổ Quốc trong tôi”.
Lời ru chua xót, đắng cay của mẹ mình tự xa xưa tay ôm con đỏ bơ vơ không nhà không cửa chính là lời Đất Nước: “Lời mẹ là Tổ Quốc trong tôi”. Và Tổ Quốc còn là giọt mồ hôi mình đã đổ suốt cuộc đời lận đận, bởi thế nó thật gần gũi, thiêng liêng: Tôi yêu Hạt chói sáng, mặn mà, lao lực Hạt mồ hôi soi lòng ngƣời trung thực Giọt mồ hôi là Tổ Quốc trong tôi Cái tôi trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ không dùng tư duy sáng suốt để cắt nghĩa lí giải mà huy động những kỉ niệm, xúc cảm cá nhân để gọi tên Đất Nước.