CHƯƠNG 1. Trình bày khái niệm, đặc điểm của quá trình sinh trưởng và phát triển. Phân tích các quy luật của sự sinh trưởng và phát triển ở người 2. Trình bày các giai đoạn của quá trình phát triển của trẻ em? Tuổi học sinh nhỏ có những đặc điểm gì? Trong giáo dục hcoj sinh nhỏ, cần đặc biệt quan tâm đến vấn đề gì về mặt sinh lý? 13 SINH LÝ HỌC TRẺ EM TS.Nguyễn Công Thùy Trâm Chương 2.
SINH LÝ MÁU MỤC TIÊU Sau khi học xong chương 2, người học có thể 1. Trình bày được các kiến thức cơ bản về cấu tạo, chức năng và cơ chế hoạt động của máu 2. Trình bày được đặc điểm của quá trình sản xuất máu và các thành phần của nó ở trẻ em. Giải thích được cơ chế đông máu, nhóm máu, 4.
Vận dụng được các kiến thức đã học vào giải thích cơ sở sinh lí học của biện pháp cầm máu khi trẻ bị chấn thương NỘI DUNG 2. Chức năng của máu. Máu là một tổ chức di động, là chất dịch lỏng, đục, màu đỏ, lưu thông trong hệ thống tuần hoàn đảm bảo mối liên hệ giữa các cơ quan trong cơ thể. Máu có các chức năng sau: - Chức năng vận chuyển: Máu vận chuyển các chất dinh dưỡng từ nhung mao ruột và khí O2 từ phổi đến mô cũng như vận chuyển khí CO2 từ mô đến phổi và sản phẩm của quá trình trao đổi chất đến các cơ quan bài tiết… - Chức năng cân bằng nước và muối khoáng nhằm đảm bảo sự ổn định nồng độ pH, áp suất thẩm thấu, nồng độ các ion kim loại … của nội môi.
Trong máu, thông qua hoạt động của các hệ đệm, các phản ứng hóa sinh xảy ra nhằm đảm bảo sự cân bằng acid và base, đảm bảo độ pH của nội môi. - Chức năng điều hoà nhiệt độ của máu nhờ máu có những đặc điểm sau: Máu chứa nhiêu nước mà tỷ lệ nhiệt của nước cao hơn so với tỷ lệ nhiệt của các dịch thể khác. Khi nước bốc hơi sẽ lấy nhiệt đi do đó làm giảm nhiệt độ cơ thể; Nước trong máu là chất dẫn nhiệt tốt, có thể đem nhiệt độ từ nơi này đến nơi khác trong cơ thể thông qua sự lưu thông máu trên toàn cơ thể nhất là hệ mao mạch dưới da - Chức năng bảo vệ cơ thể chủ yếu là do bạch cầu đảm nhiệm qua quá trình thực bào các vi khuẩn, các vật lạ, các độc tố xâm nhập vào cơ thể. Một số bạch cầu có khả năng sinh ra các kháng thể thực hiện các phản ứng miễn dịch bảo vệ cơ thể.
Thành phần của máu 2. Khối lượng và thành phần của máu Khối lượng máu được tính theo phần trăm khối lượng cơ thể hay theo đơn vị ml/kg khối lượng cơ thể, thay đổi theo lứa tuổi. Tỉ lệ máu so với khối lượng cơ thể ở trẻ em lớn 14 SINH LÝ HỌC TRẺ EM TS.Nguyễn Công Thùy Trâm hơn người lớn. Trong quá trình phát triển của trẻ em, tỉ lệ máu so với khối lượng cơ thể giảm dần Bảng 2.
Tỉ lệ máu so với khối lượng cơ thể của trẻ em STT Tuổi Tỉ lệ máu so với khối lượng cơ thể (%) 1 Sơ sinh 15 2 1 tuổi 11 3 6-11 tuổi 9 4 Người trưởng thành 7 Ngoài ra khối lượng máu còn thay đổi tùy theo trạng thái sinh lý cơ thể. Máu gồm 2 phần: + Huyết tương chiếm 55-60% thể tích máu toàn phần + Các yếu tố hữu hình chiếm 40-45% thể tích máu toàn phần 2. Huyết tương (Plasma) Huyết tương là một dịch thể lỏng, trong màu vàng nhạt, vị hơi mặn, chiếm tỷ lệ 55- 60% khối lượng máu toàn phần. Độ nhớt của huyết tương so với nước khoảng 1,7-2,2.
Chức năng của huyết tương là tạo dòng chảy trong hệ mạch tạo điều kiện cho sự di chuyển của các yếu tố hữu hình, là dung môi hoà tan của các chất hữu cơ và vô cơ nên có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng vận chuyển, đảm bảo áp suất thẩm thấu và độ ổn định pH trong máu, tham gia bảo vệ cơ thể. Thành phần của huyết tương gồm: nước chiếm 90-92%; chất khô chiếm khoảng 8- 10%. * Các chất hữu cơ chủ yếu của huyết tương - Protein của huyết tương chiếm tỷ lệ 7-8%, gồm 3 loại chủ yếu: albumin, globulin, fibrinogen - Lipid của huyết tương không có dạng tự do mà kết hợp với protein tạo thành các hợp chất hoà tan là lipoprotein, chiếm khoảng 5-8g/lit lúc đói. - Glucid của huyết tương hầu hết ở dạng glucose có hàm lượng ổn định ở mức 1,0- 1,2g/l và tăng lên sau bữa ăn.
Nếu tỷ lệ glucose trong máu cao hơn 1,8g/l thì glucose sẽ được đào thải theo nước tiểu (bệnh tiểu đường). * Các hợp chất hữu cơ không phải là protein Các hợp chất hữu cơ không phải là protein trong huyết tương gồm: - Nhóm có chứa N bao gồm các chất như acid uric, acid amin tự do, creatin, bilirubin và amoniac… - Nhóm không có chứa N gồm các chất như glucose, lipid, cholesteron, acid lactic. * Các thành phần vô cơ. 15 SINH LÝ HỌC TRẺ EM TS.Nguyễn Công Thùy Trâm Các chất vô cơ trong huyết tương chiếm 0,75% khối lượng của huyết tương, trong đó thành phần quan trọng nhất là muối NaCl, ngoài ra còn có muối canxi, kali, magie…Các muối trong huyết tương thường ở dạng clorua, phosphat, bicarbonat.
Hàm lượng muối trong huyết tương thường không cao và được coi như là hoàn toàn phân li thành các ion như: Na+, K+, PO4, HCO3- … 2. Hồng cầu * Hình dạng hồng cầu - Tế bào hồng cầu ở người dạng hình tròn lõm 2 mặt, đường kính khoảng 7 - 8 m, dày khoảng 2 m ở xung quanh và 1m ở phần lõm, thể tích trung bình khoảng 77 ± 5 m3. - Thành phần chung của hồng cầu gồm: nước 63-67%, chất khô 33-37% trong đó: protein 28%; các chất có nitơ 0,2%, ure 0,02%, glucid 0,075%, lipid và lecithin, cholesterol 0,3%. Hai thành phần quan trọng nhất của hồng cầu được nghiên cứu nhiều là hemoglobin (Hb) và màng hồng cầu.
Mỗi phân tử Hb gồm 1 phân tử globin (gồm 4 chuỗi polypeptid ) và 4 nhân hem. Globin gồm 4 chuỗi polypeptid giống nhau từng cặp là α, β, γ, δ. Hb ở bào thai là HbF (gồm 2 chuỗi α và 2 chuỗi γ). Hb ở người trưởng thành gồm HbA1 (gồm 2 chuỗi α và 2 chuỗi β), HbA2 ( 2 chuỗi α và 2 chuỗi δ).
Mỗi phân tử Hb có thể gắn với 4 phân tử oxy. 1g Hb gắn với 1,34 ml oxy. Nồng độ Hb trong máu khoảng 15g/100ml máu. Màng hồng cầu có màng bán thấm lipoprotein bào quanh, có khả năng đàn hồi và có tính thấm chọn lọc.
Màng hồng cầu mang nhiều kháng nguyên nhóm máu. - Số lượng hồng cầu được tính bằng triệu/mm3 máu thay đổi tuỳ thuộc vào độ tuổi, trạng thái hoạt động, trạng thái sinh lý. + Ở trẻ sơ sinh số lượng HC khoảng 4.5-6 triệu hồng cầu/mm3 máu, cuối giai đoạn sơ sinh số lượng HC khoảng 4 triệu/ mm3 máu. + Trẻ được 6-12 tháng tuổi số lượng HC khoảng 3,5 triệu, có thể xuất hiện hiện tượng thiếu máu nhẹ do thiếu yếu tố tạo máu.
+ Từ 2- 6 tuổi số lượng HC của trẻ khoảng 4,88 ± 0,38 triệu/mm3 ở nam và 4,85±0,38 triệu/mm3 máu ở nữ + 7-17 tuổi, số lượng HC 4,78 ± 0,44 triệu/mm3 ở nam và 4,80±0,40 triệu/mm2 nữ. * Chức năng hồng cầu: - Chức năng vận chuyển O2 và CO2 được thực hiện bởi huyết cầu tố Hb. - Chức năng miễn dịch - Điều hoà cân bằng acid-base trong máu thông qua hệ đệm protein 16 SINH LÝ HỌC TRẺ EM TS.Nguyễn Công Thùy Trâm * Đời sống hồng cầu. - Ở giai đoạn bào thai, trong những tuần đầu của phôi hồng cầu được sản sinh ở lá phối giữa; từ tháng thứ hai trở đi, hồng cầu được sinh ra ở gan và lách; cuối giai đoạn bào thai về sau, hồng cầu được sinh ra ở tuỷ đỏ của xương từ các B gốc đa năng.
- Thời gian tồn tại của hồng cầu người khoảng 90-120 ngày. Có 150 triệu hồng cầu bị tiêu huỷ trong 1 phút. Hồng cầu già được phân huỷ bởi các đại thực bào ở tuỷ xương. Bạch cầu * Hình dạng, số lượng bạch cầu - Bạch cầu là những tế bào máu có nhân điển hình, không có hình dạng xác định, có khả năng di chuyển theo kiểu amip và có khả năng chui ra khỏi mạch.
- Kích thước bạch cầu biến động từ 5-25m. Hình thái nhân, cấu trúc nguyên sinh chất thay đổi tuỳ loại bạch cầu. - Số lượng bạch cầu thay đổi tùy tuổi và trạng thái sinh lý. + Số lượng BC mới sinh 10-30 ngàn/mm3; trẻ >1 tuổi 10-12 ngàn/mm2 máu; trẻ > tuổi 6-8 ngàn/mm3 máu + Bạch cầu tăng trong các bệnh nhiễm khuẩn cấp tính hoặc mãn tính, sau khi ăn.
Bạch cầu giảm trong trường hợp bị nhiễm độc, nhiễm xạ, suy tủy hoặc tuổi già. * Phân loại bạch cầu. Dựa vào kích thước tế bào, cấu tạo hình thái nhân, sự có hạt hay không hạt trong nguyên sinh chất, độ lớn của các hạt và sự bắt màu các hạt đối với thuốc nhuộm toan kiềm, bạch cầu được chia thành 2 nhóm gồm 5 loại: - Nhóm bạch cầu không hạt, đơn nhân: trong bào tương không có hạt và có nhân không phân thuỳ được chia làm 2 loại: + Bạch cầu đơn nhân lớn (monocyte): số lượng khoảng 2-2,5% tổng số bạch cầu + Bạch huyết bào hay còn gọi làm lympho bào (lymphocyte): số lượng khoảng 25% tổng số bạch cầu - Nhóm bạch cầu có hạt đa nhân: nhân chia làm nhiều thuỳ, bào tương bắt màu đặc trưng + Bạch cầu trung tính (neutrophil): số lượng khoảng 65% tổng số bạch cầu + Bạch cầu ưa acid (eosinophil): số lượng khoảng 9% tổng số bạch cầu + Bạch cầu ưa base (basophil): số lượng khoảng 0-1% tổng số bạch cầu * Chức năng bạch cầu. Bạch cầu có chức năng bảo vệ cơ thể bằng cách sau: - Thực bào là khả năng mà bạch cầu sẽ ăn những chất lạ hoặc các vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, tạo cho cơ thể có sức đề kháng tự nhiên dẫn tới hình thành sự miễn dịch bẩm sinh 17 SINH LÝ HỌC TRẺ EM TS.Nguyễn Công Thùy Trâm Bạch cầu trung tính có khả năng thực bào các loại vi khuẩn và các vật thể có kích thước nhỏ (1 TB có khả năng thực bào khoảng 5-26 vi khuẩn) Bạch cầu mono có khả năng thực bào vi khuẩn, các vật có kích thước lớn hơn và hồng cầu già (1 TB có khả năng thực bào khoảng 100 vi khuẩn).
Ngoài ra bạch cầu mono còn có khả năng kích thích bạch cầu lympho sản xuất kháng thể.