Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Văn học Thế giới với đề tài "Nhân vật trong tác phẩm 'Chiến tranh và hòa bình' của Liev Tolstoi" (trong phần mở đầu xác định là "Thế giới nhân vật trong tác phẩm 'Chiến tranh và hòa bình' của Liev Tolstoi") được sinh viên Bùi Thị Phương Lan thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên Trần Thị Nâu tại Khoa Khoa học Cơ bản, Trường Đại học Võ Trường Toản (Hậu Giang, tháng 06/2013).

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh lịch sử xã hội đầy biến động: các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm đan xen với phong trào đấu tranh gay gắt của nhân dân chống lại chế độ nông nô chuyên chế. Trong giai đoạn này, Lev Nikolayevich Tolstoy (Liev Tolstoi) xuất hiện như một tác giả đại diện kiệt xuất của văn học hiện thực Nga và thế giới. Kiệt tác tiểu thuyết sử thi Chiến tranh và hòa bình (sáng tác trong giai đoạn 1864–1869) phản ánh hai cuộc chiến tranh lớn của dân tộc Nga (năm 1805 ngoài biên giới và cuộc chiến tranh vệ quốc năm 1812) gắn liền với số phận của hàng trăm con người thuộc nhiều giai tầng xã hội. Tác giả khóa luận lựa chọn đề tài này xuất phát từ nhận định rằng nhân vật văn học là phương tiện trung tâm phản chiếu tư tưởng, tình cảm và thế giới quan nghệ thuật của nhà văn; việc khảo sát toàn diện hệ thống nhân vật giúp giải mã các thông điệp về cuộc sống, tình yêu, lý tưởng đạo đức và triết lý lịch sử mà Lev Tolstoy gửi gắm.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

  1. Tìm hiểu tổng quan nội dung tác phẩm, cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Lev Tolstoy;
  2. Thống kê, phân loại và phân tích sâu cấu trúc hệ thống nhân vật trong Chiến tranh và hòa bình;
  3. Làm rõ các phương thức nghệ thuật xây dựng nhân vật (ngoại hình, tính cách, hành động và nghệ thuật miêu tả tâm lý – "biện chứng tâm hồn");
  4. Đánh giá những đóng góp của Lev Tolstoy và tác phẩm đối với thi pháp thể loại tiểu thuyết trong văn học Nga và thế giới.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn bản điểm lại các công trình nghiên cứu và ý kiến phê bình tiêu biểu:

  • Dịch giả Nguyễn Hiến Lê (2007) trong bài giới thiệu ấn phẩm đã phân tích mối liên hệ giữa các nhân vật với nguyên mẫu đời thực và chỉ ra bốn thủ pháp tạo hình nhân vật của Tolstoy (lặp lại nét bề ngoài, miêu tả gián tiếp qua quan hệ xung quanh, thay đổi tâm lý theo thời gian, sử dụng thế song hành và tương phản);
  • Nhận định của các nhà văn, nhà phê bình quốc tế như Gustave Flaubert, Marcel Proust, Somerset Maugham, André Maurois, Henri Troyat, Pogodine, Nikolai Leskov, Maxim Gorky;
  • Các nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam: Nguyễn Hải Hà (Những người ưu tú của thời đại, Lý tưởng đạo đức của Tônxtôi, Vĩ nhân và quần chúng), Nguyễn Trường Lịch (L. Tônxtôi: Chuyên luận với các phân tích về xung đột nội tâm của André và Pierre, hình tượng Koutouzov và quần chúng), Hà Thị Hòa (Anđrây dưới bầu trời Auxteclich của L. Tônxtôi, Những 'nút thắt tâm lý' trong tính cách Natasa Rôxtơva). Tác giả nhận định các công trình trước chủ yếu phân tích đơn lẻ từng nhân vật hoặc thi pháp chung, chưa có công trình nào khảo sát toàn diện toàn bộ hệ thống nhân vật.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống số lượng nhân vật, việc phân loại nhân vật theo giai cấp (quý tộc, nông dân), theo tính chất hiện thực và hư cấu (nhân vật hiện thực đời sống, nhân vật điển hình, nhân vật lịch sử), cùng nghệ thuật miêu tả nhân vật.
  • Phạm vi tư liệu khảo sát: Bản dịch Chiến tranh và hòa bình tập I và tập II của dịch giả Nguyễn Hiến Lê (Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, năm 2007), kết hợp các tài liệu chuyên luận phê bình liên quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

  • Khái niệm "nhân vật văn học": Xác định nhân vật là con người được thể hiện bằng phương tiện văn học, đóng vai trò là phương tiện khái quát hiện thực, phản ánh tính cách, số phận xã hội - lịch sử và quan niệm của tác giả (trích dẫn cơ sở lý luận từ giáo trình Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên).
  • Khái niệm "hệ thống nhân vật": Sự tổ chức các mối quan hệ nhân vật trong tác phẩm bao gồm các quan hệ đối lập (loại trừ nhau, tạo tuyến nhân vật), đối chiếu - tương phản (làm sắc nét tính cách cùng tuyến hoặc khác tuyến), và bổ sung (bổ sung phụ thuộc hoặc bổ sung đồng đẳng nhằm mở rộng diện mạo tầng lớp xã hội).
  • Thuật ngữ "Biện chứng tâm hồn" (Dialectics of soul): Khái niệm lý luận chỉ nghệ thuật miêu tả quá trình vận động nội tâm phức tạp, vi tế và liên tục của nhân vật trong sự tương tác với hoàn cảnh xã hội và thiên nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận kết hợp ba phương pháp nghiên cứu chính:

  1. Phương pháp tiểu sử: Sử dụng để nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp văn học và sự hình thành thế giới quan nghệ thuật của Lev Tolstoy.
  2. Phương pháp hệ thống: Ứng dụng để thống kê số lượng nhân vật, phân chia cấu trúc và lập biểu bảng phân loại các kiểu nhân vật xuất hiện trong tác phẩm.
  3. Phương pháp tổng hợp: Kết hợp các thao tác phân tích văn bản, chứng minh, so sánh - đối chiếu các tuyến nhân vật, đối thoại và diễn biến tâm lý xuyên suốt tác phẩm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về khái niệm, tác giả Liev Tolstoi và tác phẩm "Chiến tranh và hòa bình"

Chương 1 hệ thống hóa tiền đề lý luận và bối cảnh sáng tác:

  • Lý luận về nhân vật và hệ thống nhân vật: Xác lập các tiêu chí phân tích nhân vật như một chỉnh thể nghệ thuật chứa đựng cả chức năng xã hội và chức năng thẩm mỹ.
  • Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của Lev Tolstoy (1828–1910): Sinh tại điền trang Yasnaya Polyana (Iasnaia Poliana), mồ côi sớm, học Đại học Kazan, tham gia quân ngũ tại Caucase (1851) và chiến dịch bảo vệ Sevastopol (1854). Các chặng đường sáng tác từ bộ ba tự truyện Tuổi thơ (1852), Tuổi mới lớn, Tuổi thanh niên đến các tiểu thuyết đỉnh cao Chiến tranh và hòa bình (1869), Anna Karenina (1877), Phục sinh (1899), truyện vừa Hadji Murat và các tác phẩm chính luận, tôn giáo cuối đời (Tự thú, Vương quốc Thiên Chúa ở trong bạn).
  • Lịch sử hình thành tác phẩm Chiến tranh và hòa bình: Khởi nguồn từ dự định viết về phong trào Những người tháng Chạp (1825), sau đó tác giả lùi thời điểm nghiên cứu về cuộc chiến 1812 và 1805. Bản thảo ban đầu mang tên Năm 1805, sau đó đổi thành Chiến tranh và hòa bình (mượn nhan đề tập sách của Proudhon).
  • Đặc điểm nội dung và nghệ thuật của tác phẩm: Tác phẩm gồm 333 chương (trong đó 186 chương viết về các vấn đề lịch sử). Khóa luận làm rõ ba thuộc tính: tính chất tiểu thuyết anh hùng ca (kết hợp chủ đề nhân dân và chủ đề lịch sử); tính chất bộ bách khoa về cuộc sống; và đỉnh cao tiểu thuyết sử thi hiện thực với nghệ thuật xây dựng hình tượng "con người thừa" cùng nghệ thuật miêu tả tâm lý "biện chứng tâm hồn" trên quy mô hơn 559 nhân vật.
                    Cấu trúc văn bản tác phẩm

Chương 2: Các kiểu nhân vật trong "Chiến tranh và hòa bình"

Chương 2 là nội dung trọng tâm, phân loại và phân tích các kiểu nhân vật:

  • Nhân vật thuộc giai cấp quý tộc: Phân tích bốn dòng họ quý tộc tiêu biểu đại diện cho các sắc thái xã hội Nga đầu thế kỷ XIX:
    • Gia đình công tước Bolkonski: Lão công tước Nicolas Andreievitch Bolkonski – nguyên soái dưới triều Paul I, sống tại điền trang Lissi-Gori, đại diện cho tầng lớp quý tộc cựu trào cương trực, sống có nguyên tắc, yêu nước nồng nàn và khinh miệt thói giả dối chốn cung đình;
    • Gia đình công tước Kouraguine (Kuragin): Đại diện bởi Vassili Kouraguine giảo hoạt, Hippolyte đần độn, Anatole phóng đãng vô lại, và Hélène xinh đẹp nhưng dâm đãng, vụ lợi – biểu trưng cho tầng lớp quý tộc thượng lưu tha hóa;
    • Gia đình bá tước Bezoukhov: Bá tước Kiril Vladimirovitch Bezoukhov và người con hoang Pierre Bezoukhov – nhân vật thừa kế giàu có, lương thiện nhưng ban đầu thiếu nghị lực;
    • Gia đình bá tước Rostov: Gia đình quý tộc cựu truyền sống đầm ấm, chân thành, hiếu khách (ông bà Rostov, Nicolas, Natacha, Petia và cháu gái Sonia), nhưng thiếu khả năng quản lý tài chính dẫn đến sa sút.
  • Nhân vật thanh niên quý tộc và hình tượng "con người thừa":
    • André Bolkonski: Đại diện cho thanh niên trí thức sống bằng lý trí và nghị lực; sớm nhận ra sự vô nghĩa của xã hội thượng lưu; trải qua ảo tưởng danh vọng cá nhân (thần tượng Napoléon) bị sụp đổ dưới bầu trời Austerlitz; trải qua đau khổ sau cái chết của vợ (Lise), hồi sinh nhờ tình cảm với Natacha và hình tượng cây sên già ở Otradnoie; cuối cùng tìm thấy ý nghĩa gắn bó với vận mệnh nhân dân trong chiến tranh 1812, bị thương ở Borodino và qua đời trong trạng thái thanh thản;
    • Pierre Bezoukhov: Nhân vật sống nặng về tình cảm, trải qua nhiều bước ngoặt thử thách (bị lừa dối trong hôn nhân với Hélène, đấu súng với Dolokhov, gia nhập hội Tam Điểm, tìm cách giải phóng nông nô); tham gia chiến trường 1812, nuôi ý định ám sát Napoléon, bị quân Pháp bắt giam; tại trại giam, Pierre gặp gỡ người nông dân Platon Karataiev và tìm ra chân lý sống hòa nhập với nhân dân; cuối tác phẩm kết hôn với Natacha và sáng lập hội kín phản kháng chính quyền chuyên chế;
    • Nicolas Rostov: Thanh niên quý tộc thật thà, yêu nước, dũng cảm trong chiến đấu nhưng có quan điểm chính trị bảo thủ, trung thành tuyệt đối với Nga hoàng; sau chiến tranh phục viên lo trả nợ gia đình, kết hôn với Maria Bolkonski và trở thành điền chủ gương mẫu nhờ học hỏi kinh nghiệm của nông dân;
    • Petia Rostov: Hình tượng thanh niên trẻ giàu nhiệt huyết yêu nước, hy sinh dũng cảm khi tuổi đời còn rất trẻ.
  • Nhân vật lịch sử và quần chúng nhân dân:
    • Nhân vật lịch sử: Phân tích đối lập giữa vị Tổng tư lệnh Koutouzov (hiện thân của ý chí toàn dân tộc, bình dị, sáng suốt, thấu hiểu quy luật lịch sử) với Napoléon Bonaparte (được khắc họa với thói ngạo mạn, duy ý chí và ảo tưởng quyền lực) cùng Nga hoàng Alexandre I;
    • Nhân vật quần chúng nhân dân: Gồm những người lính trên mặt trận, nhân dân tản cư bỏ lại Moskva hoang tàn, và hình tượng Platon Karataiev – biểu tượng cho sự chất phác, nhẫn nhục và tinh thần sống hòa hợp của nông dân Nga; đồng thời chỉ ra mâu thuẫn trong thế giới quan của Tolstoy giữa tinh thần nhân đạo và tư tưởng bất bạo động ("không dùng bạo lực chống lại điều ác").

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong "Chiến tranh và hòa bình"

Chương 3 khảo sát các phương diện thi pháp xây dựng nhân vật:

  • Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngoại hình: Tolstoy sử dụng thủ pháp lặp lại các chi tiết bề ngoài đặc thù để làm nổi bật bản chất tính cách (nụ cười rạng rỡ của Natacha, đôi mắt sáng dịu dàng của Maria, vóc dáng béo lù đù vụng về của Pierre, nét môi cong của Lise).
  • Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua tính cách và hành động: Khắc họa tính cách đa diện, không đơn điệu một chiều; nhân vật vận động và biến đổi liên tục thông qua các bước ngoặt hành động và biến cố lịch sử cụ thể.
  • Nghệ thuật miêu tả tâm lý – "Phép biện chứng tâm hồn": Khảo sát nghệ thuật miêu tả dòng suy nghĩ nội tâm, độc thoại nội tâm, giấc mơ và sự tương liên giữa tâm trạng nhân vật với bức tranh thiên nhiên (sự thức tỉnh của André gắn với bầu trời vô tận tại Austerlitz và hình ảnh cây sên già thay lá tại Otradnoie).

Kết quả và đóng góp

Kết quả khảo sát và thống kê hệ thống nhân vật

Khóa luận đã thống kê và hệ thống hóa hơn 559 nhân vật xuất hiện trong tiểu thuyết, phân loại thành bốn nhóm bảng biểu chính trong phần Phụ lục:

Danh mục bảng biểu Nhóm nhân vật Đặc điểm khảo sát chính
Bảng 1 Tầng lớp thanh niên quý tộc Khảo sát quá trình phát triển tính cách, lý tưởng sống của André, Pierre, Nicolas, Natacha, Sonia, Boris, Berg...
Bảng 2 Giai cấp quý tộc Phân loại 4 dòng họ tiêu biểu (Bolkonski, Kouraguine, Bezoukhov, Rostov) và giới thượng lưu Peterburg/Moskva
Bảng 3 Nhân vật lịch sử Phân tích các nhân vật có thật: Koutouzov, Napoléon, Alexandre I, Bagration, Speranski, Rostoptchine...
Bảng 4 Một số nhân vật khác Quần chúng nhân dân, người lính vô danh, nông nô, gia nhân (Platon Karataiev, Alpatitch, Verestchaguine...)

Đóng góp học thuật của khóa luận

  1. Tính hệ thống: Khóa luận là công trình khảo sát có hệ thống, bao quát toàn diện mạng lưới nhân vật đồ sộ hơn 559 người thay vì chỉ tập trung vào một vài nhân vật chính như các bài viết phê bình thông thường.
  2. Làm rõ quá trình vận động tư tưởng: Phân tích logic chuyển biến nhận thức của tầng lớp thanh niên quý tộc tiến bộ (André và Pierre) từ trạng thái "con người thừa" đến việc tìm thấy mối liên hệ với nhân dân và chuẩn bị cho phong trào cách mạng tháng Chạp năm 1825.
  3. Phân tích phương diện thi pháp: Làm sáng tỏ ứng dụng của thủ pháp "biện chứng tâm hồn" trong việc khắc họa thế giới nội tâm nhân vật gắn liền với bối cảnh thiên nhiên và biến cố lịch sử.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Đề tài khảo sát tác phẩm dựa trên văn bản bản dịch tiếng Việt của dịch giả Nguyễn Hiến Lê (2 tập, NXB Văn học, 2007), chưa có điều kiện đối chiếu trực tiếp với nguyên bản tiếng Nga.
    • Do quy mô tác phẩm quá lớn (hơn 559 nhân vật), phần phân tích chuyên sâu chủ yếu tập trung vào bốn gia đình quý tộc trung tâm và các nhân vật chính, chưa thể đi sâu chi tiết vào toàn bộ các nhân vật phụ và nhân vật quần chúng.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng khảo sát thi pháp nhân vật bằng cách đối chiếu nguyên bản tiếng Nga với các bản dịch tiếng Việt khác nhau.
    • Nghiên cứu so sánh loại hình thế giới nhân vật của Lev Tolstoy với các đại biểu tiểu thuyết hiện thực cùng thời (như Fyodor Dostoevsky hay Ivan Turgenev).

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên chuyên ngành Ngữ văn, Sư phạm Ngữ văn, Văn học Thế giới; các nhà nghiên cứu quan tâm đến văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX và thi pháp tiểu thuyết của Lev Tolstoy.
  • Nội dung giá trị nhất:
    • Hệ thống 4 bảng biểu phân loại nhân vật chi tiết ở phần Phụ lục (từ trang i đến xvi);
    • Khung phân tích tiến trình vận động tâm lý của André Bolkonski và Pierre Bezoukhov trong Chương 2;
    • Phần phân tích lý luận và biểu hiện của nghệ thuật "biện chứng tâm hồn" trong Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản dịch tác phẩm nào được khóa luận sử dụng làm ngữ liệu khảo sát chính?

Tác giả sử dụng bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình gồm tập I và tập II do dịch giả Nguyễn Hiến Lê dịch, được Nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2007.

2. Quy mô chương hồi và số lượng nhân vật trong tác phẩm được thống kê như thế nào?

Theo văn bản khóa luận, tác phẩm gồm 333 chương (trong đó có 186 chương viết về các vấn đề lịch sử) và xây dựng một hệ thống đồ sộ gồm hơn 559 nhân vật với hoàn cảnh và tính cách khác nhau.

3. Bốn gia đình quý tộc tiêu biểu được tác giả phân tích trong khóa luận là những gia đình nào?

Bốn gia đình quý tộc đại diện cho các tầng lớp khác nhau của xã hội Nga được phân tích gồm: gia đình công tước Bolkonski, gia đình công tước Kouraguine, gia đình bá tước Bezoukhov và gia đình bá tước Rostov.

4. Khái niệm "Biện chứng tâm hồn" được minh họa rõ nhất qua những hình tượng nghệ thuật nào trong quá trình phát triển của André Bolkonski?

Khái niệm này được minh họa qua sự biến chuyển nội tâm của André gắn liền với hình tượng bầu trời xanh vô tận trên chiến trường Austerlitz (nhận thức sự vô nghĩa của danh vọng cá nhân) và hình ảnh cây sên già trút lá rồi đâm chồi xanh tươi hai lần trên đường đến điền trang Otradnoie (sự hồi sinh của tình yêu và niềm tin vào cuộc sống sau khi gặp Natacha).

5. Tại sao Lev Tolstoy lại quyết định đổi nhan đề bản thảo ban đầu từ "Năm 1805" thành "Chiến tranh và hòa bình"?

Ban đầu tác giả dự định viết truyện về phong trào Những người tháng Chạp năm 1825, sau đó lùi thời gian về năm 1812 rồi năm 1805. Khi quy mô tác phẩm được mở rộng bao quát toàn bộ thời đại kéo dài qua năm 1812, nhan đề Năm 1805 không còn phù hợp; Tolstoy đã mượn nhan đề tập sách triết lý Chiến tranh và hòa bình của Proudhon để đặt tên chính thức cho tác phẩm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Bùi Thị Phương Lan đã cung cấp một bức tranh khảo sát toàn diện và có hệ thống về thế giới nhân vật trong kiệt tác Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy. Thông qua việc phân loại 4 nhóm nhân vật và phân tích sâu 4 gia đình quý tộc tiêu biểu, công trình làm sáng tỏ nghệ thuật khắc họa tính cách điển hình, thi pháp "biện chứng tâm hồn" và sự gắn kết giữa số phận cá nhân với dòng chảy lịch sử dân tộc. Đây là tài liệu tham khảo học thuật hữu ích cho việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX.