TỔ V ỆT TRƯỜ ẠI HỌC TÔ ỨC THẮNG KHOA MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP Ồ TỐT NGHIỆP UẬ t NGHỆ THUẬT SƠ TƯƠ BÌ ỆP BÌ DƯƠ GVHD : NGUYỄN Ă MINH SINH VIÊN : NGUYỄN DUY MSSV : 11251005 LỚP : 12MC2L ( 12510191) NGÀNH :T T Ồ Ọ KHÓA : 2012 - 2015 Bn D n -T n n m 5 ỤC ỤC ục lục. Lời cam đoan. 1 C n 1: SƠ MÀI BÌNH DƯƠ TRONG BỐ CẢ SƠ MÀI V ỆT NAM-9 Giớ t uyết k n ệm. 13 C n Ệ T UẬT SƠ Ứ DỤ BÌNH DƯƠ Lịc sử s n m Bình D n.
17 Vài nét về vùng đất, con người Bình Dương. Tiến trình hình thành và phát triển nghề sơn mài và làng nghề…. 20 Làng nghề sơn mài Bình Dương. 30 Chất l ệu s n mài Bình D n.
34 Các loại chất liệu. Quy trình xử lý chất liệu. 36 Nghệ thuật thể hiện. 47 Tiểu kết chương 2.
54 C n 3: BẢ TỒ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ Ệ T UẬT SƠ MÀI BD Nhữn trị của n ệ t uật s n m Bình D n. 58 Giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội. Giá trị thẩm mỹ. 62 Bảo tồn và phát huy các giá trị của n ệ t uật s n mài Bình D n.
Một số định hướng phát triển sơn mài ứng dụng Bình Dương. 74 Giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị của nghệ thuật sơn mài BD79 Tiểu kết chương 3. 92 LỜ C Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và đƣợc sự hƣớng dẫn khoa học của thầy Nguyễn Đăng Minh. Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đề tài này là trung thực và chƣa công bố dƣới bất kì hình thức nào trƣớc đây.
Những số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá đƣợc chính tác giả thu nhập từ các nguồn khác nhau đƣợc ghi rõ trong phần tài liệu tham khảo. Ngoài ra, trong luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng nhƣ số liệu của các tác giả khác, cơ quan tổ chức khác đều có trích dẫn và chú thích nguồn gốc. Nếu phát hiện có bất kì sự gian lận nào tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn tốt nghiệp của mình. Trƣờng đại học Tôn Đức Thắng không liên quan đến những vi phạm tác quyền, bản quyền do tôi gây ra trong quá trình thực hiện (nếu có).
Bình Dương , ngày tháng năm 2015 Tác giả luận án LỜI CẢ Ơ Sau những năm ngồi trên ghế giảng đƣờng trƣờng Đại học Tôn Đức Thắng, em đã đƣợc qúy thầy cô truyền đạt, trang bị những kiến thức trong công việc chuyên ngành thiết kế đồ họa trong trƣờng và cả những kiến thức trong cuộc sống. Lời đầu tiên em xin chân thành cảm ơn qúi thầy cô đã dạy bảo em trong suốt thời gian rèn luyện, học tập. Em xin chân thành cám ơn: - Ban giám hiệu và qúy thầy cô trƣờng Đại Tôn Đức Thắng. - Thầy cô trong hội đồng chấm thi tốt nghiệp đã cho em những ý kiến qúi báu để em thực hiện thành công đồ án này.
- Thầy Nguyễn Đăng Minh đã tận tình giúp đỡ và chỉ bảo em trong thời gian học tập cũng nhƣ hƣớng dẫn em trong thời gian thực hiện đồ án tốt nghiệp. - Gia đình đã ủng hộ em cả về vật chất và tinh thần để em thực hiện thành công đồ án. - Bạn bè đã cho em những ý kiến đóng góp chân thành nhất. Xin quí thầy cô cùng gia đình, bạn bè nhận lời cảm ơn chân thành và những lời chúc tốt đẹp nhất ở nơi em.
Em xin chân thành cảm n! ình ƣơng, ngày tháng năm 2015. Sinh viên: Nguyễn Duy NHẬN XÉT CỦA GIẢ V ƯỚNG DẪN: Ngày tháng năm Giảng Viên ớng Dẫn ký tên NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN: Ngày ……tháng ……năm …… Giảng Viên Phản Biện ký tên 1 MỞ U 1. ý Do C ọn Tài - Ngày nay, khi nói đến mỹ thuật Việt Nam , đồ sơn và nghệ thuật sơn mài đƣợc xem nhƣ là một trong những loại hình truyền thống, mang đậm nét văn hóa dân tộc, luôn đƣợc thế giới quan tâm. - Đồ sơn đã xuất hiện từ rất sớm và lƣu truyền qua nhiều thế hệ, ở nhiều nơi trên đất nƣớc ta, từ Phú Thọ, Hà Nam, Hà Tây, Bắc Ninh, Nam Định đến Quảng Bình, Thuận Hóa.
và đặc biệt là Bình Dƣơng, nơi tập trung nhiều thợ sơn giỏi và phát triển mạnh nghề sơn mài ở phía Nam. Với lịch sử phát triển gần ba trăm năm, nghề sơn mài trên đất Tƣơng Bình Hiệp - Bình Dƣơng, đƣợc xem là vốn quý về mỹ thuật, thể hiện bản sắc văn hóa của địa phƣơng. Nó kế thừa đồ sơn và sơn mài cổ truyền, vừa phát huy những giá trị nghệ thuật của dân tộc, vừa tiếp cận với các xu hƣớng mỹ thuật hiện đại, nên đã sớm định hình và ghi dấu ấn sâu sắc trong lịch sử phát triển vùng đất. - Đất nƣớc ta, giống nhƣ các nƣớc trong khu vực, có kho tàng văn hóa quý báu, đó là hàng trăm nghề thủ công truyền thống với hàng ngàn chủng loại sản phẩm đa dạng và phong phú, đóng góp tích cực cho văn hóa tiêu dùng trong quá khứ cũng nhƣ hiện tại.
Song, hiện nay lối sống đô thị, hiện đại, đang làm cho một bộ phận ngƣời dân Việt Nam giảm đi ý thức tiêu dùng những sản phẩm thủ công mỹ nghệ, một số khác có xu hƣớng sùng bái hàng ngoại nhập với các chất liệu mới. Sơn mài truyền thống cũng dần bị mai một và không còn nhiều tác phẩm đỉnh cao, có kỹ thuật chế tác tinh xảo cũng nhƣ sự phong phú trong kiểu dáng của mỗi sản phẩm. - Với kiểu sản xuất hàng loạt, tiêu dùng ồ ạt, một số ngƣời làm sơn mài theo kiểu “hàng chợ”, khiến cho nhiều sản phẩm và tranh sơn mài không còn giữ đƣợc vẻ đẹp của sơn mài truyền thống. Ngƣời ta chạy theo thị hiếu khách hàng cùng sự hào nhoáng của nhiều loại chất liệu “phi sơn ta”, dẫn đến tình trạng sơn mài giả hiệu, kém chất lƣợng có mặt ở khắp các cửa hàng, nhà sách, văn hóa phẩm và cả các phòng triển lãm.
Từ đó, bắt đầu có dƣ luận chê kỹ thuật truyền thống là cổ hủ và một loạt sản phẩm, tranh sơn phủ bạc, dập các màu xanh đỏ rồi phủ lên 2 một lƣợt sơn bóng Nhật ản xuất hiện, làm cho vàng thau lẫn lộn. - Từ những năm 1990, một lớp họa sĩ trẻ đã và đang tiếp tục tìm tòi về chất liệu và ngôn ngữ nghệ thuật sơn mài. Trên bề mặt các sáng tác của họ có gắn cả xi măng, sỏi đá và mảnh cổ vật. để thể hiện ý tƣởng và tạo ấn tƣợng mới lạ.
Nhƣ vậy có phải là một bức tranh sơn mài hay không? Hay tranh sơn mài “hiện đại” đã đánh mất giá trị truyền thống? - Tình hình trên đã ít nhiều ảnh hƣởng và tác động đến chất liệu và nghệ thuật thể hiện của sơn mài Tƣơng Bình Hiệp. Một trong những hiện trạng nổi bật nhất đó là bên cạnh sơn ta còn có sự hiện diện của sơn Nhật, sơn điều và các loại sơn công nghiệp khác cùng với kỹ thuật sơn phủ bóng, cán láng bề mặt, tạo nên sự thay đổi triệt để trong công nghệ chế tác đồ sơn truyền thống… Đây chính là một thách thức lớn đối với các họa sĩ, nghệ nhân, những doanh nghiệp, cơ sở sơn mài phải tìm hƣớng đi cho mình trƣớc sự khác biệt ngày càng nhiều giữa các sản phẩm cũ và mới! Để gìn giữ, lƣu truyền và phát triển nghệ thuật sơn mài Bình Dƣơng trong xu thế hội nhập hiện nay, luận án Nghệ Thuật Sơn Mài Tương Bình Hiệp - Bình Dương đƣợc thực hiện nhằm đóng góp nhận thức về sự hình thành và phát triển, về các giá trị của sơn mài ứng dụng Bình ƣơng. Đồng thời, giúp các nhà quản lý, nhà doanh nghiệp và ngƣời làm nghề sơn nâng cao hơn ý thức giữ gìn, trân trọng nghề sơn mài trong bối cảnh đời sống xã hội và nghê thuật có nhiều chuyển biến, cũng nhƣ rút ra những bài học hữu ích cho việc bảo tồn, phát huy các giá trị nghệ thuật của sơn mài Tƣơng Bình Hiệp - Bình Dƣơng. - Bản thân là ngƣời đƣợc đào tạo về Sơn Mài, nghiên cứu sinh mong muốn thực hiện đề tài này để đóng góp nhận thức về mối quan hệ biện chứng giữa chất liệu và nghệ thuật thể hiện, về vai trò của chất liệu trong sự phát triển của mỹ thuật đƣơng đại.
Từ đó, giúp cho nghiên cứu sinh có cách nhìn và phƣơng pháp chuẩn mực hơn, sâu sắc hơn trong nghiên cứu, sáng tác 2. Tình Hình Nghiên Cứu Về nghề sơn, đồ sơn cổ truyền và sơn mài Việt Nam - Theo sách Hải Dương cảnh chí, phần truyện Trần Ứng Long, cho thấy rằng, ngay từ đầu thời Đinh (giữa thế kỷ X), chất liệu sơn đã đƣợc dùng để trát 3 thuyền phục vụ chiến đấu. Còn Dư địa chí của Nguyễn Trãi, điều thứ XX có ghi: “Huyện Sơn Vi có trĩ trắng, sơn, tơ”. Trong quyển Nghề sơn cổ truyền Việt Nam của Lê Huyên, tác giả đã trình bày, thống kê một cách khoa học và đầy đủ về nguồn gốc nghề sơn, về kỹ thuật, về loại hình và chức năng của đồ sơn, thế kỷ XVII-XIX ở đồng bằng Bắc Bộ.
Phần lịch sử nghiên cứu, cùng với nhiều tài liệu khác, có đề cập đến một số quyển sách nhƣ: Bình Vọng Trần thị gia phả, viết ở thời Lê, nói về ông tổ nghề sơn làng Bình Vọng, huyện Thƣờng Tín là Trần Lƣ, sinh năm Canh Dần (1476), đỗ Đồng Tiến sĩ năm Nhâm Tuất (1502). Quyển Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán triều Nguyễn, có nói đến một số quy định dùng màu sơn trên kiệu đối với tôn thất là các quan Tƣớng quốc thời Trần, hoặc dùng nón sơn đỏ đối với quân Cấm vệ thời Lê. Quyển Lĩnh ngoại đại đáp của Chu Khứ Phi, vào thời Tống (Trung Quốc) cũng có nói về kiệu “Đinh giai” sơn đen mát và đẹp của Việt Nam đã đƣợc dùng làm đồ cống nạp cho phƣơng Bắc và rất đƣợc ƣa chuộng. - Các học giả và các nhà buôn ngƣời Pháp cũng có viết đôi điều về đồ sơn Việt Nam thế kỷ XVIII nhƣ: William ampier trong cuốn Một chuyến đi Đàng Ngoài có nhắc đến việc dùng sơn làm kiệu, làm quan tài và làm mũ (nón) thời Tây Sơn; Những cây sơn ở Đông Dương của Ch.
Crevost và cuốn Sơn và dầu sơn Bắc Bộ, Trung Quốc và Nhật Bản của Mountier ghi chép khá sâu về cây sơn, về chế biến nhựa sơn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX.