CHƯƠNG 1 HÌNH TƯỢNG CHIM MUÔNG TRONG BA TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU, CHINH PHỤ NGÂM, CUNG OÁN NGÂM TRONG SO SÁNH VỚI CA DAO Thế giới động vật vô cùng sinh động. Bên cạnh những loài động vật hung dữ hay có hại là kẻ thù của con người thì cũng có những loài động vật sống rất gần gũi với con người. Từ rất sớm những con vật này đã trở thành những nhân vật sống động trong các tác phẩm văn học dân gian cũng như các tác phẩm văn học thành văn. Trong văn học cổ điển hình tượng những con vật mà tiêu biểu là chim muông xuất hiện khá nhiều.
Trong khi tiến hành nghiên cứu đề tài “Hình tượng “hoa điểu” trong ba tác phẩm Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm (qua dữ liệu điện tử) – so sánh với ca dao” chúng tôi thống kê được 32 loài chim muông xuất hiện trong ba tác phẩm, đồng thời chúng tôi cũng tiến hành khảo sát những hình ảnh này trong ca dao và phát hiện ra rất nhiều điều lý thú. Trong thế giới chim muông sinh động đó có những con vật có thật nhưng cũng có những con vật tưởng tượng, có những con trong văn học cổ điển là cao quý thì trong văn học dân gian mà cụ thể là ca dao lại rất tinh nghịch. Số lần xuất hiện và số lượng nét nghĩa biểu trưng của các hình tượng là không như nhau do đó chúng tôi xin chia ra những hình ảnh tiêu biểu và hình ảnh khác. Những hình tượng chim muông xuất hiện nhiều 1.
Tên Tên tiếng Việt: Rồng Tên chữ Hán: Long 1. Đặc điểm 16 Rồng là loài vật đứng đầu trong tứ linh: Long – Lân – Quy – Phụng. Theo tưởng tượng thì rồng rất lớn, mình kiểu rắn, có bốn chân (hoặc nhiều hơn), thân mình có vẩy cứng. Đầu rồng lớn, mắt lồi và sáng, miệng rộng, có râu dài.
Rồng bay giỏi khi gặp mây. Số lần xuất hiện và ngữ liệu Số lần xuất hiện: 03 lần trong Truyện Kiều. Ngữ liệu: Câu 2196 Tấn Dương được thấy mây rồng có phen Câu 2212 Phỉ nguyền sánh phượng đẹp duyên cưỡi rồng Câu 2672 Trước hàm rồng cá gieo mồi thủy tinh 1. Ý nghĩa văn chương Rồng là loài cao quý, được coi là biểu tượng của vua chúa ở một số nước như Việt Nam, Trung Quốc.
Vì vậy, trong đời sống cũng như văn chương Trung đại, rồng là loài tượng trưng cho những người có đức tính đáng trọng hay tài giỏi hơn người. Xét trong từng trường hợp ở các câu thơ trong Truyện Kiều, rồng có một số ý nghĩa tiêu biểu sau: Thứ nhất: Hình ảnh “mây rồng” chỉ việc gặp thời cơ thuận lợi, công danh hiển đạt. Kinh dịch có viết: “Vân tùng long, phong tùng hổ” tức “mây theo rồng, gió theo hổ”. Ý nói những vật cùng khí loại thường cảm ứng mà tìm đến với nhau.
Lời sớ của Khổng Dĩnh Đạt đời Đường có nói: “Mây theo rồng, gió theo hổ là bởi vì rồng là vật sống dưới nước, mây là khí nước, vì thế rồng gầm thì mây lành bay lên. Đó là mây theo rồng. Hổ là loài mãnh thú, gió là do khí chấn động. Đó là sự tương cảm của vật đồng loại nên hổ gầm thì gió nổi.
Thế là gió theo hổ”. Trong Truyện Kiều Nguyễn Du có câu: “Thưa rằng lượng cả bao dong, Tấn Dương được thấy mây rồng có phen.” Là được lấy ý từ câu “Long phi Tấn Dương” (Rồng bay ở Tấn Dương). Tấn Dương thuộc huyện Thái Nguyên, tỉnh Sơn Tây – Trung Quốc – nơi Đường 17 Cao Tổ khởi binh dấy nghiệp để xây dựng triều đại nhà Đường. Thúy Kiều đã nói lên được niềm tin của mình đối với Từ Hải, nàng tin sẽ có phen Từ Hải lập nên được nghiệp đế vương như Đường Cao Tổ vậy.
Thứ hai: Điển tích “cưỡi rồng” để chỉ việc lấy được người chồng xứng đáng. Theo Sở quốc tiên hiền truyện: Hoàng Hiền và Lý Ưng là hai danh sĩ đời Hậu Hán đều lấy con gái Thái úy Hoàn Huyên. Người đương thời bảo hai cô gái ấy được cưỡi rồng (thừa long), ý là đã lấy được người chồng xứng đáng. Nguyễn Du đã lấy ý này để nói về cuộc tình duyên của Thúy Kiều và Từ Hải.
Kiều lấy được Từ Hải như được “cưỡi rồng” vậy, vì Từ Hải lúc bấy giờ là một trang anh hùng hảo hán trong thiên hạ. Còn Từ Hải cưới được Kiều, một trang sắc nước hương trời, cả hai thật xứng đôi: “Trai anh hùng, gái thuyền quyên Phỉ nguyên sánh phượng đẹp duyên cưỡi rồng.” Rồng mà kết hợp với loan phượng sẽ tạo nên một biểu tượng đẹp về một cặp vợ chồng đẹp đôi. Thứ ba: “Rồng cá” được lấy từ chữ “giao long” chỉ nơi hiểm nguy. “Giao” là con giao thuộc loài rồng; “Long” là con rồng.
Vì Giao Long thường ở những nơi hang sâu vực thẳm, chỗ ít người đến được bởi đến đó quá nguy hiểm. Nguyễn Du viết: “Giữa dòng nước dẫy, sóng dồi Trước hàm rồng cá gieo mồi thủy tinh.” Là để chỉ việc tự tử của Thúy Kiều khi nàng đã ngán ngẩm cho số mệnh bạc bẽo của mình. Trong Hoa tiên ta bắt gặp câu tương tự: “Đem thân băng tuyết gởi hàm giao long”. Dù chỉ là một loài tưởng tượng, nhưng rồng lại có một vị trí hết sức đặc biệt quan trọng trong tâm thức con người, đặc biệt là những nước tôn thờ rồng như Trung Quốc, Việt Nam.
Điều đó thể hiện trong nền văn hóa của những dân tộc này. So sánh với ca dao 18 Sự giống nhau: Qua việc tìm hiểu ý nghĩa văn học của rồng, khi đối sánh với ca dao, chúng ta thấy giữa ca dao Việt Nam và văn học cổ điển đã có những gặp gỡ trong tư tưởng – đó là rồng là tượng trưng cho những con người cao quý, có khí chất hơn người. Điều đó được thể hiện ở những câu ca dao như: “Trứng rồng lại nở ra rồng Liu điu lại nở ra dòng liu điu.” Thời cổ có lẽ tổ tiên ta rất lấy làm tự hào về dòng dõi “con rồng cháu tiên” của mình và khinh thường những thị tộc khác (ở đây chỉ rắn “liu điu” – một loài rắn bé nhỏ). Về sau trong thời phong kiến, vấn đề dòng dõi vẫn được giai cấp thống trị chú ý và đề cao.
Và thân phận con người đã được định sẵn từ khi sinh ra: “Con vua rồi lại làm vua Con sãi nhà chùa đi quét lá đa.” Và cũng là để chỉ những con người có đức tính đáng quý, nhưng khi vào ca dao, rồng lại thực sự xuất hiện thân thiết, không còn là hình ảnh độc quyền của vua chúa, tầng lớp trên nữa, nó đã được nhân dân ta dùng để chỉ những người ở tầng lớp bình dân nhưng họ sang trọng hoặc khôn khéo: “Bây giờ rồng đến nhà tôm Rồng đeo cây ngãi thì ôm rồng vào.” Người ta đã không tôn sùng con rồng lên tuyệt đối nữa, rồng đấy nhưng không có “cây ngãi”, tức tình nghĩa thì cũng không được quý trọng. Sự khác nhau: Con rồng trong văn học cổ điển là con rồng uy nghi, vùng vẫy trong mây gió, nhưng khi đến với người dân quê nó lại ra một chú rồng to lớn, hậu đậu vô cùng khi ở trên cạn: “Rồng nằm bể cạn phơi râu Mấy lời anh nói dấu đầu hở đuôi.” 19 Hình ảnh ấy của rồng được tỉ dụ với lời nói dối quá dở của một anh chàng nào đó thật xứng đáng. Và khi gặp hình ảnh “rồng - mây” được các tác giả cổ điển gắn với cái việc gặp thời vận, thì cũng cặp hình ảnh ấy trong ca dao nó lại biểu hiện cho sự sum họp, sự gắn bó quấn quýt giữa trai gái trong tình yêu: Rồng gặp mây; rồng ấp lấy mây; rồng xa mây; rồng ngược mây xuôi; lời rồng mây; rồng mây gặp hội… Ví dụ: “Mấy khi rồng gặp mây đây Để rồng than thở với mây vài lời Lỡ mai rồng ngược mây xuôi Biết bao giờ lại nói lời rồng mây.” Hay: “Bây giờ rồng mới gặp mây Sao rồng chẳng thở với mây vài lời Đêm qua vật đổi sao dời Tiếc công gắn bó nhớ lời giao đoan.” Từ sự gặp gỡ như mong đợi, những con người yêu đương quấn quýt lấy nhau mà chỉ sợ lại xa nhau. Và cũng có người đã không thể giữ mối tình của mình được trọn vẹn.
Đó âu cũng là chuyện “mây – rồng”. Như vậy, cũng một hình tượng “rồng” nhưng trong văn học cổ điển bên cạnh những sự gặp gỡ đã có sự khác nhau ngay trong cùng một cặp biểu tượng. Văn học dân gian đã mượn hình ảnh rồng của văn học cổ điển nhưng dưới cái nhìn và lời tư duy hoàn toàn mới mẻ. Chim Loan, chim Phượng 1.
Tên Tên tiếng Việt: Phượng, Loan Tên chữ Hán: Loan, Phụng 1. Đặc điểm Đây là loài chim huyền thoại, người đời cho rằng nó xuất hiện khi có các thánh nhân ra đời. Loan phượng thường đi làm đôi. Loan xưa được cho là giống 20 chim phượng, lông ngũ sắc trong đó sắc xanh nổi bật hơn, rất rực rỡ.
Theo Quảng Nhã: Chim Loan thuộc loài phượng hoàng, trong đó con trống là phượng, con mái là hoàng. Chim sống lâu khác thường và có thể tái sinh. Số lần xuất hiện và ngữ liệu Số lần xuất hiện: 08 lần trong đó Truyện Kiều 05 lần; Chinh phụ ngâm 01 lần và Cung oán ngâm 02 lần. Ngữ liệu: Truyện Kiều: Câu 223 Giọng Kiều rền rĩ trướng loan Câu 254 Trúc xe ngọn thỏ, tơ chùng phím loan Câu 726 Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em Câu 1871 Người vào chung gối phòng loan Câu 2212 Phỉ nguyên sánh phượng đẹp duyên cưỡi rồng Câu 2582 Dây loan xin nối cầm lành cho ai Chinh phụ ngâm: Câu 208 Dây loan kinh đứt, phím loan ngại chùng Cung oán ngâm: Câu 216 Gương loan sẻ nữa giải đồng bẻ đôi Câu 224 Gối loan tuyết đóng chân cù giá đông 1.
Ý nghĩa văn chương Hình ảnh loan phượng thường xuyên xuất hiện trên mũ, áo và đồ dùng của hoàng hậu khi xưa. Nó được coi là biểu tượng của hoàng hậu. Sau này phạm vi sử dụng của nó được mở rộng ra trong các gia đình quyền quý. Thứ nhất: Hình ảnh loan xuất hiện bên cạnh những vật dụng hay nơi ở của phụ nữ như :“gối loan”; “gương loan”; “phòng loan”; “trướng loan”… Thứ hai: hình ảnh cây đàn gắn liền với hình tượng chim loan như “dây loan”; “phím loan”; và cũng để chỉ sự gắn kết giữa hai con người – ở đây là hình ảnh vợ chồng.
21 Do điển rằng: Xưa, sứ giả của Tây Hải đưa keo loan dâng vua Hán Vũ Đế. Trong một lần đi săn, dây cung của vua bị đứt, vua bèn lấy keo ấy để gắn, suốt ngày bắn mà không đứt nữa. Vua thấy hay quá bèn đặt tên keo là “tục huyền giao” (tức gieo mối dây).