Luận Án Tiến Sĩ Về Khảo Sát Từ Ngữ Trong Tác Phẩm Hán Văn Đông Kinh Nghĩa Thục

Khảo sát từ ngữ trong tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục, luận án tiến sĩ 62 22 01 10, góp phần làm rõ giá trị ngôn ngữ và văn hóa.

• Tác giả: Đỗ Thúy Nhung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khảo Sát Từ Ngữ Trong Tác Phẩm Hán Văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Hán văn Việt Nam và Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 2. Chương 2: Thực từ trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 3. Chương 3: Hệ từ trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 4. Chương 4: Thành ngữ, quần ngữ và tên riêng trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• Tài liệu tham khảo
• Tác phẩm dùng để trích dẫn
• Phô lôc luận án

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục

Tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Tác phẩm này không chỉ phản ánh những biến động xã hội mà còn thể hiện sự tiếp thu văn hóa Hán vào văn học Việt. Khảo sát từ ngữ trong tác phẩm này giúp làm rõ hơn về ngôn ngữ Hán và những ảnh hưởng của nó đến ngôn ngữ Việt. Tác phẩm được viết trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, khi Việt Nam đang trong quá trình tiếp xúc với văn hóa phương Tây và sự chuyển mình của xã hội. Những từ ngữ trong tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa ngữ nghĩa mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh tư tưởng và tâm tư của người viết.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa

Bối cảnh lịch sử của Đông Kinh Nghĩa Thục là thời kỳ chuyển giao giữa hai nền văn hóa, khi văn hóa Hán và văn hóa phương Tây giao thoa. Sự xuất hiện của các từ ngữ Hán trong tác phẩm không chỉ là sự tiếp thu ngôn ngữ mà còn là sự tiếp nhận các giá trị văn hóa, tư tưởng từ Trung Quốc. Tác phẩm này đã phản ánh rõ nét những biến đổi trong tư duy và ngôn ngữ của người Việt Nam trong thời kỳ này. Việc khảo sát từ ngữ trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về cách mà người Việt đã tiếp thu và biến đổi ngôn ngữ Hán để phù hợp với ngữ cảnh văn hóa và xã hội của mình.

II. Phân tích từ vựng Hán văn trong tác phẩm

Phân tích từ vựng trong Đông Kinh Nghĩa Thục cho thấy sự phong phú và đa dạng của ngôn ngữ Hán. Các từ vựng Hán không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn mang theo những giá trị văn hóa, lịch sử. Việc khảo sát từ ngữ giúp nhận diện được các lớp từ vựng khác nhau, từ đó phân tích được cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh cụ thể. Các từ vựng Hán trong tác phẩm thường được sử dụng để diễn đạt những khái niệm trừu tượng, thể hiện tư tưởng và cảm xúc của tác giả. Điều này cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của ngôn ngữ Hán đối với văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc hình thành các khái niệm và tư tưởng mới.

2.1. Các lớp từ vựng Hán

Trong tác phẩm, các lớp từ vựng Hán được phân loại rõ ràng, từ những từ ngữ mang tính chất cụ thể đến những từ ngữ trừu tượng. Các từ vựng này không chỉ phản ánh ngôn ngữ mà còn thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa hai nền văn hóa Hán và Việt. Việc phân tích các lớp từ vựng này giúp làm rõ hơn về cách mà người viết đã sử dụng ngôn ngữ để truyền tải thông điệp và ý tưởng của mình. Các từ vựng Hán trong tác phẩm không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện để thể hiện bản sắc văn hóa và tư tưởng của người Việt trong bối cảnh lịch sử đặc biệt này.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về từ ngữ trong tác phẩm Đông Kinh Nghĩa Thục không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ về ngôn ngữ Hán và sự ảnh hưởng của nó đến ngôn ngữ Việt giúp giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về văn hóa và lịch sử. Ngoài ra, nghiên cứu này còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của ngôn ngữ Hán trong bối cảnh hiện đại. Các kết quả từ nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn từ điển, giáo trình và tài liệu học tập, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy ngôn ngữ Hán và văn học Hán Việt.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục

Kết quả nghiên cứu về từ ngữ trong tác phẩm có thể được ứng dụng trong giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy ngôn ngữ Hán và văn học Hán Việt. Việc sử dụng các từ ngữ Hán trong giảng dạy không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn giúp họ nhận thức được giá trị văn hóa và lịch sử của ngôn ngữ này. Các tài liệu học tập được biên soạn dựa trên nghiên cứu này sẽ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam trong bối cảnh giao thoa với văn hóa Hán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ THÚY NHUNG Khảo sát từ ngữ một số tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI, 2008 z Môc lôc PhÇn më ®Çu. LÞch sö vÊn ®Ò vµ môc ®Ých nghiªn cøu ®Ò tµi. Môc ®Ých nghiªn cøu. Ph¹m vi, ®èi t−îng vµ t− liÖu nghiªn cøu.

Ph¹m vi nghiªn cøu. §èi t−îng nghiªn cøu. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu. §ãng gãp cña luËn ¸n.

Bè côc cña luËn ¸n. H¸n v¨n ViÖt nam vµ H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. TiÕn tr×nh cña H¸n v¨n ViÖt Nam. TiÕp xóc ng«n ng÷ H¸n vµ ViÖt.

Sù h×nh thµnh c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. TiÕp thu t− t−ëng Duy t©n më ®−êng cho T©n th−, T©n v¨n Trung Quèc vµo ViÖt Nam. Phong trµo vµ c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. C¬ së ph©n lo¹i c¸c ®¬n vÞ tõ vùng trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

thùc tõ trong H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. Nh÷ng c¨n cø c¬ së ®Ó kh¶o s¸t thùc tõ. Kh¸i niÖm thùc tõ. Thùc tõ trong c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Kh¶o s¸t tõ ®¬n tiÕt H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm vµ ®Æc ®iÓm tõ ®¬n tiÕt trong H¸n ng÷ cæ ®¹i. §Æc ®iÓm tõ ®¬n tiÕt trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¶o s¸t ph−¬ng thøc cÊu t¹o tõ ®a tiÕt.

Kh¸i niÖm tõ ®a tiÕt. Kh¶o s¸t tõ ghÐp phøc hîp. Kh¶o s¸t tõ ghÐp ®¬n thuÇn. Kh¶o s¸t ng÷ nghÜa tõ ®a tiÕt.

Víi tõ ng÷ hoµn toµn míi. Mét sè ¶nh h−ëng cña H¸n v¨n Trung Quèc ®−¬ng thêi tíi H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. HiÖn t−îng tån t¹i c¸c tõ t−¬ng øng. HiÖn t−îng ch−a æn ®Þnh cña tõ ®¬n tiÕt, song tiÕt vµ ®a tiÕt.

HiÖn t−îng kh«ng cè ®Þnh cña trËt tù ng÷ tè. h− tõ trong H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. Nh÷ng c¨n cø c¬ së ®Ó kh¶o s¸t h− tõ. Tû lÖ h− tõ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Tû lÖ h− tõ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. H− tõ ®¬n tiÕt b¶o l−u yÕu tè V¨n ng«n truyÒn thèng. H− tõ ®¬n tiÕt víi yÕu tè V¨n ng«n hËu kú. Lo¹i t−¬ng ®èi ®éc lËp.

Lo¹i dùa vµo ng÷ c¶nh. Kh¶o s¸t h− tõ tiªu biÓu trong v¨n b¶n (h− tõ 而nhi). Ph©n tÝch kÕt cÊu. Ph©n tÝch c¸ch dïng h− tõ而nhi.

Thµnh ng÷, qu¸n ng÷ vµ tªn riªng trong H¸n v¨n §«ng kinh NghÜa thôc. Thµnh ng÷ trong c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm thµnh ng÷. Thµnh ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

§Æc ®iÓm vÒ h×nh thøc. §Æc ®iÓm vÒ ng÷ nghÜa. Qu¸n ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm qu¸n ng÷.

C¸c lo¹i qu¸n ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Nh©n danh ®Þa danh trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Nh©n danh vµ ®Þa danh cña Trung Quèc, ViÖt Nam vµ NhËt B¶n. Nh©n danh vµ ®Þa danh ph−¬ng T©y.175 Tµi liÖu tham kh¶o.179 TiÕng ViÖt .179 TiÕng Anh .182 TiÕng Nga .182 TiÕng Trung Quèc.183 C¸c t¸c phÈm dïng ®Ó trÝch dÉn .188 Phô lôc luËn ¸n .189 Danh s¸ch tõ song tiÕt trong mét sè t¸c phÈm H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa thôc .189 Danh s¸ch tõ ng÷ cã trËt tù ng÷ tè kh«ng cè ®Þnh trong H¸n v¨n ®«ng kinh nghÜa thôc.220 Danh s¸ch tõ ng÷ míi trong H¸n v¨n .222 ®«ng kinh nghÜa thôc .222 Danh s¸ch h− tõ song tiÕt trong mét sè t¸c phÈm H¸n v¨n ®«ng kinh nghÜa thôc .237 z PhÇn më ®Çu 1.

Lý do chän ®Ò tµi LÞch sö tiÕp xóc gi÷a ng−êi H¸n vµ ng−êi ViÖt vµ lÞch sö c¸c giai ®o¹n tiÕp nhËn tõ ng÷ H¸n trong lÞch sö l©u dµi cña tiÕng ViÖt lµ rÊt ®a d¹ng. Ch÷ H¸n lµ mét hÖ thèng ch÷ viÕt cã mÆt liªn tôc trªn n−íc ta trong kho¶ng gÇn hai ngh×n n¨m. Ng−êi ViÖt Nam tõ cæ trung ®¹i ®Òu dïng V¨n ng«n (ch÷ H¸n) ®Ó s¸ng t¸c c¸c t¸c phÈm cña m×nh. Nh−ng cã lÏ giai ®o¹n ®Çu thÕ kû XX lµ giai ®o¹n ®· t¹o ra dÊu Ên riªng vµ ®Æc s¾c, bëi v× ng«n ng÷, v¨n hãa vµ v¨n tù ®Òu cã sù ®æi míi.

LÞch sö tiÕp xóc H¸n vµ ViÖt ®· chuyÓn sang mét giai ®o¹n hoµn toµn kh¸c tr−íc, thêi kú ®Æt ¸ch Ph¸p thèng trÞ lªn ViÖt Nam. V¨n hãa Ph¸p ®· th©m nhËp vµo ViÖt Nam, ng−êi Ph¸p ¸p ®Æt ch÷ Ph¸p vµ tiÕng Ph¸p, ch÷ Quèc ng÷ b¾t ®Çu ®−îc phæ biÕn réng r·i. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®· ®¸nh dÊu sù suy yÕu cña ch÷ H¸n, tuy vËy ch÷ H¸n vÉn lµ v¨n tù cña nhµ n−íc phong kiÕn b¶o hé cho ®Õn tËn 1918. V× thÕ chóng t«i chän giai ®o¹n nµy ®Ó nghiªn cøu tõ ng÷ trªn v¨n b¶n H¸n v¨n cña ViÖt Nam th«ng qua c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n cña phong trµo §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Nh− nh÷ng t¸c phÈm H¸n v¨n kh¸c ë thêi cËn ®¹i, H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc còng vÉn trung thµnh víi lèi viÕt V¨n ng«n. Nh−ng c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ nh÷ng v¨n b¶n chÝnh luËn, s¸ch gi¸o khoa nªn cã mét phong c¸ch viÕt hoµn toµn kh¸c víi c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n tr−íc kia. H¸n v¨n cña phong trµo §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ H¸n v¨n cña ng−êi ViÖt Nam, viÕt trong giai ®o¹n lÞch sö cËn ®¹i ViÖt Nam. Trong giai ®o¹n nµy, Trung Quèc cã sù biÕn ®æi lín vÒ ng«n ng÷ viÕt: V¨n ng«n chuyÓn sang B¹ch tho¹i hiÖn ®¹i, T©n v¨n thÓ do L−¬ng Kh¶i Siªu khëi x−íng ra ®êi.

ChÝnh v× vËy, H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc ®· bÞ ¶nh h−ëng bëi T©n th− cña Trung Quèc. Víi c¸ch viÕt, c¸ch diÔn ®¹t míi, néi dung míi cña T©n th− ®−îc thÓ hiÖn b»ng líp tõ ng÷ míi mang tÝnh thêi ®¹i, cã phÇn kh¸c víi c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n - V¨n ng«n tr−íc kia, ®· ph¶n ¸nh mét giai ®o¹n cuèi trong diÔn tr×nh H¸n v¨n ViÖt Nam 10 thÕ kû cña thêi kú phong kiÕn tù chñ. 1 z H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc cßn lµ c«ng cô ®Ó c¸c sÜ phu yªu n−íc tuyªn truyÒn c¸ch m¹ng, h« hµo canh t©n ®æi míi, cæ ®éng thùc nghiÖp, chÊn h−ng kinh tÕ. §Ó thùc hiÖn môc tiªu ®ã, vÒ mÆt ng«n ng÷, hä l¹i dïng ch÷ H¸n ®Ó h« hµo phÕ bá ch÷ H¸n, h« hµo dïng ch÷ Quèc ng÷.

Giai ®o¹n ®Çu thÕ kû XX, lµ giai ®o¹n chuyÓn giao lÞch sö, giai ®o¹n cã nhiÒu biÕn ®éng nhÊt trong lÞch sö cña ViÖt Nam. Nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû XXI còng lµ giai ®o¹n chuyÓn giao lÞch sö, khi nhu cÇu giao l−u kinh tÕ vµ v¨n hãa gi÷a c¸c n−íc ®ang lµ mét xu thÕ mang tÝnh toµn cÇu chóng ta kh«ng thÓ kh«ng nh×n l¹i thÕ kû XX ®Ó tù tin b−íc vµo mét thÕ kû míi. V¨n hãa ViÖt Nam ®ang trªn ®µ héi nhËp víi v¨n hãa thÕ giíi, nhu cÇu nh×n l¹i m×nh ®Ó trë thµnh chÝnh m×nh, ®Ó lµm b¹n víi thÕ giíi lµ rÊt quan träng. Trong qu¸ tr×nh ®æi míi ®ã, chóng ta nh×n nhËn l¹i nh÷ng vÊn ®Ò ®−îc ®Æt ra vµ gi¶i quyÕt nh− thÕ nµo tõ nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû tr−íc lµ viÖc hÕt søc cÇn thiÕt.

BÊt luËn nh×n tõ gãc ®é sö häc hay ng«n ng÷ häc, khi nghiªn cøu nh÷ng phong trµo v¨n hãa míi ®Çu thÕ kû XX, nghiªn cøu ng«n ng÷ cña ViÖt Nam thÕ kû XX, nghiªn cøu nh÷ng b−íc chuyÓn biÕn cña ViÖt Nam tõ mét x· héi truyÒn thèng sang mét x· héi hiÖn ®¹i, hay nghiªn cøu ViÖt Nam tõng b−íc ®i vµo quÜ ®¹o cña thÕ giíi, ®Òu c¶m thÊy ®©y lµ mét ®Ò tµi hÕt søc hÊp dÉn. Bëi v×, ®©y lµ mét thÕ kû ®Çy biÕn ®éng cña n−íc nhµ, thÕ kû gi−¬ng cao hai ngän cê “®éc lËp, d©n téc ” vµ “d©n chñ x· héi ”. Nh− chóng ta ®· biÕt, yÕu tè chÊt liÖu ®Ó cÊu t¹o nªn v¨n b¶n lµ tõ vµ ng÷. Mèi quan hÖ gi÷a ng«n ng÷ vµ x· héi lu«n ®−îc thÓ hiÖn b»ng tõ ng÷.

Bëi v×, khi mét sù vËt míi, mét t− t−ëng míi. ra ®êi ®Òu cÇn cã nh÷ng tõ ng÷ ®Ó thÓ hiÖn sù vËt míi, t− t−ëng míi ®ã trong v¨n b¶n. Thêi kú §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ thêi kú cã nhiÒu c¸i míi, nh÷ng c¸i míi nµy ®−îc ph¶n ¸nh vµo trong ng«n ng÷. ChÝnh v× vËy, kh¶o s¸t tõ ng÷ trong v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ thùc sù cÇn thiÕt.

LÞch sö vÊn ®Ò vµ môc ®Ých nghiªn cøu ®Ò tµi 2. LÞch sö vÊn ®Ò 2 z T©n th−, T©n v¨n Trung Quèc ®· cã ¶nh h−ëng míi c¶ vÒ néi dung, t− t−ëng lÉn ng«n ng÷ vµo tiÕng ViÖt. Tõ tr−íc tíi nay ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu d−íi gãc ®é lÞch sö vµ v¨n häc vµ ng«n ng÷. D−íi gãc ®é lÞch sö cã thÓ kÓ ®Õn t¸c phÈm §«ng Kinh NghÜa Thôc vµ phong trµo c¶i c¸ch v¨n hãa ®Çu thÕ kû XX cña Ch−¬ng Th©u, (Nxb VHTT, H.1979), hai héi th¶o cña tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n Hµ Néi nh−: “ T©n th− vµ x· héi ViÖt Nam cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XX” n¨m 1997 vµ “Quan hÖ v¨n ho¸, gi¸o dôc ViÖt Nam-NhËt B¶n vµ 100 n¨m phong trµo §«ng Du” n¨m 2006; D−íi gãc ®é v¨n häc cã V¨n th¬ c¸ch m¹ng ®Çu thÕ kû XX cña §Æng Thai Mai, Nxb V¨n häc, H.1974; VÒ mÆt t− liÖu cã t¸c phÈm “V¨n th¬ §«ng Kinh NghÜa Thôc” Nxb V¨n ho¸, H.1997; Tõ gãc ®é ng«n ng÷ häc cã c«ng tr×nh nghiªn cøu t−¬ng ®èi ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn vÒ tõ vùng giai ®o¹n cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XX cña Lª Quang Thiªm víi tiªu ®Ò LÞch sö tõ vùng tiÕng ViÖt thêi kú 1858-1945, (Nxb KHXH, 2003), trong ®ã nh÷ng cø liÖu kh¶o cøu chñ yÕu lµ c¸c v¨n b¶n ch÷ Quèc ng÷ (c¸c t¸c phÈm viÕt b»ng ch÷ Quèc ng÷ cña §«ng Kinh NghÜa Thôc).

Ngoµi ra, cßn cã mét sè c«ng tr×nh lÊy ®èi t−îng lµ H¸n v¨n giai ®o¹n nµy lµm ®èi t−îng nghiªn cøu cña Ph¹m V¨n Kho¸i nh−: Mét sè vÊn ®Ò ch÷ H¸n thÕ kû XX, (Nxb §HQGHN, 2001); §Ò tµi Mét sè vÊn ®Ò vÒ H¸n v¨n ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ kû XX (®Ò tµi ®Æc biÖt cÊp §¹i häc Quèc gia m· sè: QG. Nh−ng ®¸ng tiÕc r»ng, nh÷ng c«ng tr×nh trªn vÉn ch−a ®i s©u vµo kh¶o s¸t mét c¸ch chi tiÕt vµ hÖ thèng tõ ng÷ H¸n v¨n trªn c¬ së cø liÖu lµ v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc - mét bé phËn cùc kú quan träng cña H¸n v¨n cËn ®¹i ViÖt Nam. Nh÷ng v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ H¸n v¨n thêi ®¹i míi, kh¸c h¼n víi H¸n v¨n tr−íc kia vµ H¸n v¨n cïng thêi ®¹i.