Luận Án Tiến Sĩ Về Khảo Sát Từ Ngữ Trong Tác Phẩm Hán Văn Đông Kinh Nghĩa Thục

Khảo sát từ ngữ trong tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục, luận án tiến sĩ 62 22 01 10, góp phần làm rõ giá trị ngôn ngữ và văn hóa.

• Tác giả: Đỗ Thúy Nhung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khảo Sát Từ Ngữ Trong Tác Phẩm Hán Văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Hán văn Việt Nam và Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 2. Chương 2: Thực từ trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 3. Chương 3: Hệ từ trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• 4. Chương 4: Thành ngữ, quần ngữ và tên riêng trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục
• Tài liệu tham khảo
• Tác phẩm dùng để trích dẫn
• Phô lôc luận án

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục

Tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Tác phẩm này không chỉ phản ánh những biến động xã hội mà còn thể hiện sự tiếp thu văn hóa Hán vào văn học Việt. Khảo sát từ ngữ trong tác phẩm này giúp làm rõ hơn về ngôn ngữ Hán và những ảnh hưởng của nó đến ngôn ngữ Việt. Tác phẩm được viết trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, khi Việt Nam đang trong quá trình tiếp xúc với văn hóa phương Tây và sự chuyển mình của xã hội. Những từ ngữ trong tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa ngữ nghĩa mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh tư tưởng và tâm tư của người viết.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa

Bối cảnh lịch sử của Đông Kinh Nghĩa Thục là thời kỳ chuyển giao giữa hai nền văn hóa, khi văn hóa Hán và văn hóa phương Tây giao thoa. Sự xuất hiện của các từ ngữ Hán trong tác phẩm không chỉ là sự tiếp thu ngôn ngữ mà còn là sự tiếp nhận các giá trị văn hóa, tư tưởng từ Trung Quốc. Tác phẩm này đã phản ánh rõ nét những biến đổi trong tư duy và ngôn ngữ của người Việt Nam trong thời kỳ này. Việc khảo sát từ ngữ trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về cách mà người Việt đã tiếp thu và biến đổi ngôn ngữ Hán để phù hợp với ngữ cảnh văn hóa và xã hội của mình.

II. Phân tích từ vựng Hán văn trong tác phẩm

Phân tích từ vựng trong Đông Kinh Nghĩa Thục cho thấy sự phong phú và đa dạng của ngôn ngữ Hán. Các từ vựng Hán không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn mang theo những giá trị văn hóa, lịch sử. Việc khảo sát từ ngữ giúp nhận diện được các lớp từ vựng khác nhau, từ đó phân tích được cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh cụ thể. Các từ vựng Hán trong tác phẩm thường được sử dụng để diễn đạt những khái niệm trừu tượng, thể hiện tư tưởng và cảm xúc của tác giả. Điều này cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của ngôn ngữ Hán đối với văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc hình thành các khái niệm và tư tưởng mới.

2.1. Các lớp từ vựng Hán

Trong tác phẩm, các lớp từ vựng Hán được phân loại rõ ràng, từ những từ ngữ mang tính chất cụ thể đến những từ ngữ trừu tượng. Các từ vựng này không chỉ phản ánh ngôn ngữ mà còn thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa hai nền văn hóa Hán và Việt. Việc phân tích các lớp từ vựng này giúp làm rõ hơn về cách mà người viết đã sử dụng ngôn ngữ để truyền tải thông điệp và ý tưởng của mình. Các từ vựng Hán trong tác phẩm không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện để thể hiện bản sắc văn hóa và tư tưởng của người Việt trong bối cảnh lịch sử đặc biệt này.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về từ ngữ trong tác phẩm Đông Kinh Nghĩa Thục không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ về ngôn ngữ Hán và sự ảnh hưởng của nó đến ngôn ngữ Việt giúp giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về văn hóa và lịch sử. Ngoài ra, nghiên cứu này còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của ngôn ngữ Hán trong bối cảnh hiện đại. Các kết quả từ nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn từ điển, giáo trình và tài liệu học tập, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy ngôn ngữ Hán và văn học Hán Việt.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục

Kết quả nghiên cứu về từ ngữ trong tác phẩm có thể được ứng dụng trong giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy ngôn ngữ Hán và văn học Hán Việt. Việc sử dụng các từ ngữ Hán trong giảng dạy không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn giúp họ nhận thức được giá trị văn hóa và lịch sử của ngôn ngữ này. Các tài liệu học tập được biên soạn dựa trên nghiên cứu này sẽ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam trong bối cảnh giao thoa với văn hóa Hán.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của đề tài "Khảo sát từ ngữ một số tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục" của nghiên cứu sinh Đỗ Thúy Nhung (2008, chuyên ngành Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) đặt nền tảng trên giai đoạn chuyển giao lịch sử - văn hóa - ngôn ngữ đầy biến động của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đây là thời điểm diễn ra sự va chạm và tiếp xúc đa chiều giữa văn hóa phương Tây (Pháp), văn hóa truyền thống Á Đông (Hán học) và sự trỗi dậy của chữ Quốc ngữ. Công trình mang tính tiên phong khi lần đầu tiên giải mã có hệ thống diện mạo từ vựng - ngữ nghĩa của các văn bản Hán văn thuộc phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) dưới góc độ ngôn ngữ học hiện đại, thay vì tiếp cận thuần túy từ lịch sử hay văn học sử.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định cụ thể: Các nghiên cứu trước đây về giai đoạn này chủ yếu tập trung phân tích lịch sử phong trào (Chương Thâu, 1979; Kỷ yếu Hội thảo ĐHQGHN, 1997, 2006), giá trị văn thơ cách mạng (Đặng Thai Mai, 1974), hoặc tập trung khảo sát từ vựng qua văn bản chữ Quốc ngữ (Lê Quang Thiêm, 2003 trong Lịch sử từ vựng tiếng Việt thời kỳ 1858-1945). Một số đề tài bước đầu tiếp cận Hán văn thế kỷ XX (Phạm Văn Khoái, 2001) nhưng chưa có công trình nào đi sâu khảo cứu định lượng và định tính toàn diện hệ thống từ ngữ Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục – bộ phận cấu thành mang tính bước ngoặt của Hán văn Việt Nam cận đại.

Nghiên cứu tập trung giải quyết các câu hỏi và giả thuyết khoa học cốt lõi:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Văn bản Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục duy trì hay biến đổi các đặc trưng của Văn ngôn truyền thống dưới tác động của phong trào Duy tân và trào lưu Tân thư, Tân văn thể?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc thực từ, hư từ, thành ngữ, quán ngữ và chuyên danh trong các văn bản này phản ánh quy luật tiếp xúc ngôn ngữ và quá trình hiện đại hóa tư duy học thuật của người Việt như thế nào?
3. Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục không phải là sự sao chép thụ động Văn ngôn cổ điển mà là một biến thể chức năng đặc thù (nghị luận chính trị - xã hội), tích hợp cấu trúc ngữ pháp và từ ngữ mới chịu ảnh hưởng của Tân văn thể Lương Khải Siêu.
4. Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Hệ thống văn bản Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục đóng vai trò là "cầu trung chuyển từ ngữ" then chốt, tạo tiền đề cho quá trình vay mượn và định hình tầng lớp từ Hán-Việt cận - hiện đại trong tiếng Việt.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp: (i) Lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và phân kỳ Hán văn Việt Nam của GS. Nguyễn Tài Cẩn (1998, 2001); (ii) Lý thuyết ngữ pháp và phân loại thực từ - hư từ của Vương Lực (1958, 1982); (iii) Lý thuyết phong cách Tân văn thể gắn với phong trào Duy tân Mậu Tuất (Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi).

Phạm vi tư liệu của nghiên cứu bao quát danh mục 33 tác phẩm Hán văn và Quốc ngữ của phong trào được sưu tầm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO). Trong đó, hệ thống dữ liệu khảo sát định lượng chuyên sâu được trích xuất trực tiếp từ 4 danh tác cốt lõi: Tân đính luân lý giáo khoa thư (7 chương), Quốc dân đọc bản (79 mục), Tối tân thời hài và Việt Nam vong quốc nô phó. Luận án mở rộng đối chiếu xuyên văn bản với các tác phẩm Tân văn tiêu biểu như Thuyết tân dân, Việt Nam vong quốc sử (Phan Bội Châu soạn thảo, Lương Khải Siêu chấp bút, dày 48 trang khổ 14,0 x 20,0 cm) và Ẩm băng thất hợp tuyển. Ý nghĩa khoa học của đề tài được định vị qua việc giải mã cơ chế bản địa hóa Hán văn và cơ chế chuyển giao tri thức phương Tây vào không gian học thuật Việt Nam đầu thế kỷ XX.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy lịch sử tiếp nhận Hán văn tại Việt Nam được phân chia thành nhiều trường phái học thuật với các quan điểm đối lập. Nguyễn Tài Cẩn (1998) phân định tiến trình tiếp xúc Hán - Việt thành hai giai đoạn lớn với cột mốc thế kỷ X: tiếp xúc trực tiếp (thời Bắc thuộc, tiếng Hán Giao Châu đóng vai trò phương ngữ) và tiếp xúc gián tiếp (từ thời tự chủ, tiếng Hán được người Việt chủ động tiếp nhận qua thư tịch). Ông khẳng định luận điểm mang tính nền tảng: "Trong tiến trình phát triển của tiếng Việt, có một đặc điểm nổi bật đó là sự tồn tại của chữ Hán trong hệ thống văn tự của Việt Nam cho đến tận Giai đoạn tiếng Việt cận đại. Nhưng điều đáng chú ý là Hán văn ở Việt Nam chỉ có ở dạng Văn ngôn không có ở dạng Bạch thoại như ở Trung Quốc". Ngược lại, một số nhà nghiên cứu như Phạm Văn Khoái (2001) khi khảo sát văn bản thời Lý - Trần (Thiền uyển tập anh, Khóa hư lục, Tuệ Trung thượng sĩ ngữ lục) đã chỉ ra những nhân tố Bạch thoại đan xen, tạo nên cuộc tranh luận về tính thuần nhất của Văn ngôn trong Hán văn Việt Nam.

Đối với nguyên nhân bãi bỏ chữ Hán tại Việt Nam (1867 bãi bỏ thi cử chữ Hán ở Nam Kỳ; Nghị định 22/02/1869 bãi bỏ trong hành chính; 1910 quy định Quốc ngữ là văn tự hành chính ở Bắc Kỳ; 1915 bãi bỏ thi Hương Bắc Kỳ; 1918 bãi bỏ thi Hương Trung Kỳ; 1919 chấm dứt khoa thi Hội cuối cùng tại Huế), các học giả quốc tế tồn tại hai luồng ý kiến:

• Luồng quan điểm ngoại sinh: Mạc Khắc Thừa (1997) và John DeFrancis (1977) nhấn mạnh tác động cưỡng bức của chính sách thực dân Pháp nhằm xóa bỏ ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, cô lập giới đại sĩ phu và thiết lập quyền cai trị thuộc địa.
• Luồng quan điểm nội sinh: Tưởng Vi Văn (Chiung Wi-vun, 2003) phân tích từ động lực tự thân của chính sách ngôn ngữ và nhu cầu dân tộc hóa văn tự. Phan Châu Trinh từng đúc kết gay gắt đòi hỏi nội tại này: "Bất phế Hán tự, bất túc dĩ cứu Nam quốc" (Không bỏ chữ Hán, không đủ để cứu nước Nam).

Trên bình diện quốc tế, đề tài đối thoại trực tiếp với hai công trình kinh điển về tiếp xúc ngôn ngữ Đông - Tây:

1. Nghiên cứu của Keiu Uchida (內田慶市, 2001, 2002) trong Cận đại Đông Tây ngôn ngữ văn hóa tiếp xúc nghiên cứu và Cận đại khởi mông đích tông tích - Đông Tây văn hóa giao lưu dữ ngôn ngữ tiếp xúc, phân tích mô hình Nhật Bản và Trung Quốc tiếp nhận từ vựng học thuật phương Tây thông qua các dịch phẩm Hán văn.
2. Công trình của Chu Quang Khánh (周光庆, 1995) mang tên Hán ngữ dữ Trung Quốc tân văn hóa khởi mông, lý giải cơ chế "tân danh từ" (thuật ngữ mới) phá vỡ tính xơ cứng của Văn ngôn truyền thống để kiến tạo tư duy cận đại.

Vị trí học thuật của luận án Đỗ Thúy Nhung nằm ở điểm giao thoa giữa ngữ văn học truyền thống và ngôn ngữ học tiếp xúc hiện đại. Công trình lấp đầy khoảng trống khi chứng minh Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục là mắt xích cuối cùng, vừa bảo lưu cấu trúc Văn ngôn điển phạm, vừa tiếp nhận mạnh mẽ lớp từ ngữ Tân thư và ngữ pháp Tây hóa, phản ánh trạng thái "đồng đại động" của ngôn ngữ văn tự Việt Nam giai đoạn tiền hiện đại.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học lịch sử và ngữ pháp học:

1. Mở rộng mô hình tiếp xúc ngôn ngữ của Nguyễn Tài Cẩn: Luận án bổ sung giai đoạn tiếp xúc bổ trợ đầu thế kỷ XX – giai đoạn tiếp xúc gián tiếp thông qua Tân thư, Tân văn thể Trung Quốc và văn hóa dịch thuật Nhật Bản. Quá trình này biến Hán văn Việt Nam từ một công cụ phong kiến quan phương thành phương tiện truyền tải tri thức khai minh phương Tây.
2. Vận dụng lý thuyết thực từ - hư từ của Vương Lực: Luận án chứng minh hệ thống thực từ (thành phần lý giải) trong Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục trải qua quá trình hiện đại hóa vượt bậc về nghĩa học, trong khi hệ thống hư từ (thành phần ngữ pháp) duy trì tính quy phạm chặt chẽ của Văn ngôn cổ điển kết hợp các liên từ tầng bậc mới.

graph TD
    A[Tri thức Khoa học & Tư tưởng Chính trị Phương Tây] -->|Dịch thuật Khai minh| B[Tân thư & Tân văn thể Trung Quốc / Nhật Bản]
    B -->|Tiếp xúc văn tự & Học thuật| C[Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục 1907]
    C -->|Bảo lưu| D[Cấu trúc Cú pháp Văn ngôn Truyền thống]
    C -->|Đổi mới| E[Lớp Thực từ Cận đại & Thuật ngữ Chính trị Xã hội]
    C -->|Chuyển giao| F[Vốn từ Hán-Việt Mới trong Chữ Quốc ngữ & Tiếng Việt Hiện đại]

Các mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Sự biến đổi của thực từ trong văn bản Hán văn diễn ra đồng nhịp với sự chuyển đổi hình thái ý thức hệ xã hội (từ Nho giáo phong kiến sang tư tưởng dân chủ tư sản).
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển dịch từ cấu tạo từ đơn tiết sang đa tiết (song tiết, tam tiết) là quy luật tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu định danh các khái niệm khoa học, pháp lý và thiết chế nhà nước cận đại.
• Mệnh đề 3 (P3): Trật tự ngữ tố và khả năng kết hợp của từ ngữ Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục thể hiện tính lâm thời, quá độ của một hệ thống ngôn ngữ đang trong quá trình tái chuẩn hóa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Ngữ pháp học truyền thống (Văn ngôn cổ điển), Ngôn ngữ học cấu trúc - miêu tả và Xã hội - ngôn ngữ học lịch sử.

Phương pháp tiếp cận dựa trên việc khảo cứu văn bản học nghiêm ngặt kết hợp phân tích cú đậu (phân câu, ngắt câu văn bản cổ). Luận án giải quyết rào cản vắng mặt dấu câu cơ học bằng cách xây dựng hệ tiêu chí phân định ngữ đoạn dựa trên cấu trúc ngữ pháp vị từ và hệ thống hư từ chuyên trách (như chi 之, hồ 乎, giả 者, dã 也, nhi 而).

Khái niệm công cụ được xác định rõ:

• Thực từ (Content words): Thành phần cốt cán mang nghĩa từ vựng chân thực, gồm danh từ, động từ, hình dung từ và số từ theo phân loại của Vương Lực.
• Tân từ ngữ (Neologisms): Lớp từ mới hình thành qua phương thức cấu tạo từ ghép phức hợp, dịch chuyển nghĩa của từ cổ, hoặc phiên âm địa danh/nhân danh phương Tây.
• Cầu trung chuyển từ ngữ: Cơ chế mà qua đó các trí thức nho sĩ yêu nước tiếp nhận khái niệm mới từ Tân thư Hán văn, tái cấu trúc trong các văn bản nghị luận, và chuyển hóa thành các đơn vị từ vựng Hán - Việt cố định trong tiếng Việt hiện đại.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Giới hạn trong các văn bản thành văn Hán thể viết bằng chữ Khải phồn thể chưa cải cách của các tác gia Đông Kinh Nghĩa Thục trong khung niên đại 1907, không mở rộng sang các văn bản khẩu ngữ hay tác phẩm văn học nghệ thuật thuần túy.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học thực chứng (positivism) kết hợp diễn giải học văn bản (textual hermeneutics), đặt cứ liệu ngôn ngữ trong mối quan hệ hữu cơ với bối cảnh văn hóa - lịch sử đương thời. Thiết kế nghiên cứu phối hợp phương pháp định tính và định lượng đa tầng:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích lịch sử tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt và tiến trình du nhập của trào lưu Tân văn thể.
• Cấp độ trung mô: Khảo sát cấu trúc thể loại văn bản giáo khoa - nghị luận xã hội.
• Cấp độ vi mô: Thống kê, phân loại và bóc tách từng đơn vị hình vị, từ đơn tiết, từ ghép đa tiết, hư từ và tổ hợp cố định.

Quy mô ngữ liệu khảo sát bao gồm 4 tác phẩm văn bản Hán văn tiêu biểu với dung lượng ngữ liệu hàng vạn chữ Hán phồn thể nguyên bản:

1. Tân đính luân lý giáo khoa thư (新訂倫理教科書) – sách đạo đức công dân mới gồm 7 chương: Tổng luận, Đối quốc, Đối gia, Đối kỷ, Đối nhân, Đối xã hội, Đối thứ vật.
2. Quốc dân đọc bản (國民讀本) – tài liệu phổ biến tri thức nhà nước pháp quyền hiện đại gồm 79 mục chuyên đề.
3. Tối tân thời hài (最新時諧).
4. Việt Nam vong quốc nô phó (越南亡國奴賦).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu được thiết kế qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Thu thập và thẩm định văn bản: Truy nguyên và đối chiếu các bản khắc in, bản chép tay lưu trữ tại Viện Hán Nôm và Viện EFEO; đối chiếu văn bản dịch thuật của các dịch giả uy tín (Vũ Văn Sạch, Đỗ Văn Hỷ, 1997).
2. Cú đậu và bóc tách đơn vị: Áp dụng phương pháp phân định từ trên văn bản (phân tích chức năng cú pháp và ngữ nghĩa ngữ cảnh) để tách dòng liên tục của văn bản Hán cổ thành các đơn vị từ vựng độc lập.
3. Phân loại hình thái và cấu trúc: Ứng dụng phương pháp phân tích thành tố cấu trúc (IC analysis) và phân tích từ nguyên để xác định mô hình cấu tạo (ghép đẳng lập, chính phụ, chủ vị, động tân).
4. Tam giác đạc cứ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản Đông Kinh Nghĩa Thục với nguyên tác Tân văn Trung Quốc (Ẩm băng thất hợp tuyển, Thuyết tân dân của Lương Khải Siêu) và văn bản dịch thuật thời kỳ Minh Trị của Nhật Bản nhằm xác thực nguồn gốc và con đường thấu nhận từ vựng.

Data và phân tích

Luận án triển khai các kỹ thuật phân tích thống kê mô tả nhằm xác định tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của các lớp từ mới, cấu trúc hư từ và các kiểu tổ hợp ngữ pháp. Quá trình kiểm định định lượng cho thấy sự chuyển dịch cấu trúc rõ nét trong phong cách Tân văn thể.

Bằng chứng thực nghiệm từ hai mẫu văn bản tiêu biểu của Lương Khải Siêu (nguồn ảnh hưởng trực tiếp đến Đông Kinh Nghĩa Thục) được lượng hóa chính xác:

• Đoạn trích 1: Bài Kính cáo ngã quốc quốc dân (敬告我國國民) đạt tỷ lệ 23 từ mới trên tổng số 154 chữ Hán, chiếm tỷ trọng 14,94% (trong đó gồm 3 từ tam tiết, còn lại là từ song tiết).
• Đoạn trích 2: Trích đoạn Luận chính phủ dữ nhân dân chi quyền hạn (論政府與人民之權限, 1902) ghi nhận 17 từ mới trên tổng số 151 chữ Hán, chiếm tỷ trọng 11,25% (gồm 1 từ tam tiết và 16 từ song tiết).

Độ tin cậy của phân tích ngữ nghĩa được đảm bảo thông qua đối chiếu từ điển học lịch sử (Từ nguyên, Hán ngữ đại từ điển, Hiện đại Hán ngữ từ điển) và các công trình chuẩn mực về Hán văn cổ của Vương Lực (王力, 1958).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về diện mạo Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục:

1. Sự bùng nổ của lớp thực từ đa tiết và thuật ngữ cận đại: Văn bản ghi nhận sự chuyển dịch dứt khoát từ tính đơn tiết chiếm ưu thế tuyệt đối trong Văn ngôn truyền thống sang các tổ hợp song tiết và đa tiết. Lớp từ ngữ mới xuất hiện dày đặc phản ánh toàn diện các khái niệm chính trị, kinh tế, xã hội phương Tây: công ty (公司), tân văn (新聞), mậu dịch (貿易), thiết lộ (鐵路), pháp luật (法律), chính trị (政治), quốc dân (國民), bác ái (博愛), cạnh tranh (競爭), ngân hàng (銀行), chiết khấu (折扣), tư bản (資本), nguyên pháp (宪法/nguyên pháp).
2. Hiện tượng bất ổn định về trật tự ngữ tố và cấu trúc từ: Luận án phát hiện tình trạng song tồn các biến thể ngữ từ chưa cố định trật tự hình vị (ví dụ: các cặp từ đảo trật tự ngữ tố nhưng đồng nghĩa), phản ánh giai đoạn thử nghiệm và quá độ của quá trình tiếp nhận thuật ngữ mới từ tiếng Hán và tiếng Nhật.
3. Cải tiến cú pháp thông qua sự thâm nhập của cấu trúc ngữ pháp ngoại lai: Dưới ảnh hưởng của Tân văn thể, văn bản Đông Kinh Nghĩa Thục xuất hiện ba hiện tượng ngữ pháp mang tính cách tân:
   • Mở rộng thành phần câu: Cấu trúc định ngữ nhiều tầng định nghĩa cho danh từ trung tâm và trạng ngữ phức tạp tu sức cho động từ (ví dụ cấu trúc: dĩ sổ bách niên lai sở hàm nhiễu loạn chi chủng tử 以數百年來所含擾亂之種子).
   • Vận dụng danh từ hóa hành động (Nominalization): Động từ biến thành danh từ chỉ khái niệm trìu tượng đảm nhiệm vị trí chủ ngữ/tân ngữ như nghiên cứu (研究), tỉ giáo (比較).
   • Sử dụng câu phức nhiều tầng bậc: Kết nối chặt chẽ bằng hệ thống liên từ logic diễn đạt quan hệ nhân quả (tắc 則), chuyển ngoặt (nhi 而, nhiên 然), giả thiết (cẩu 苟), lựa chọn (hoặc... hoặc 或...或).
4. Bảo lưu hệ hình hư từ Văn ngôn kết hợp các nhân tố Văn ngôn hậu kỳ: Mặc dù đổi mới triệt để về từ vựng thực từ, văn bản vẫn giữ vững bộ khung hư từ Văn ngôn nòng cốt (chi, hồ, giả, dã) và phát triển cách dùng chuyên biệt cho hư từ nhi (而) trong việc liên kết các mệnh đề nghị luận phức hợp.
5. Hình thức văn bản học chuyển tiếp: Văn bản Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 xuất hiện sau thời điểm Vương Bỉnh Diệu (王炳耀) sáng tạo ra 10 loại dấu câu phương Tây cho chữ Hán (1897) và sách giáo khoa Tinh văn huấn hỗ (1904) ra đời tại Trung Quốc. Tuy nhiên, các văn bản của Đông Kinh Nghĩa Thục vẫn trung thành với cách viết truyền thống là không sử dụng dấu ngắt câu cơ học, đòi hỏi độc giả phải phân tích cú pháp thông qua trật tự từ và hư từ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập cơ sở khoa học để tái định vị diện mạo Hán văn Việt Nam giai đoạn cuối (1858–1919), làm rõ cơ chế bản địa hóa và chức năng phản ánh xã hội của hệ thống ngôn ngữ văn tự.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung thao tác chuẩn mẫu cho việc nghiên cứu các văn bản Hán văn phi Trung Quốc (văn bản Hán văn của các nước thuộc vùng văn hóa chữ Hán: Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam) bằng công cụ ngôn ngữ học hiện đại.
• Về mặt thực tiễn giáo dục: Luận án cung cấp dẫn liệu lịch sử xác đáng cho việc giảng dạy Hán Nôm và ngôn ngữ học lịch sử; cảnh báo các nhà nghiên cứu và người dạy tiếng Hán hiện đại không được dùng ngữ pháp và ngữ nghĩa Bạch thoại hiện đại để giải mã cơ giới các văn bản Hán văn cổ và Hán văn Việt Nam.
• Về mặt chính sách văn hóa: Làm sáng tỏ con đường hình thành và giá trị của di sản văn tự thành văn của dân tộc, hỗ trợ công tác bảo tồn, phiên dịch và số hóa kho tàng thư tịch Hán Nôm cận đại.

---

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nội tại:

1. Giới hạn về tư liệu gốc: Do phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt chỉ sau 9 tháng hoạt động (tháng 3/1907 – tháng 12/1907), nhiều tài liệu bị tịch thu, tiêu hủy và phân tán, dẫn đến việc khảo sát mới chỉ bao quát được 4 tác phẩm văn bản cốt lõi trong tổng số 33 tác phẩm được lập danh mục.
2. Giới hạn về phương tiện văn bản: Tính chất phi dấu câu của nguyên bản đòi hỏi quá trình phân tích phải dựa vào các bản dịch và kinh nghiệm cú đậu truyền thống, tiềm ẩn khả năng xuất hiện các độ lệch diễn giải cục bộ.
3. Giới hạn về phân tích ngữ âm: Đề tài tập trung vào từ vựng học, ngữ nghĩa học và ngữ pháp học trên văn bản thành văn, chưa đi sâu khảo cứu hệ thống phiên âm Hán - Việt đồng thời của các từ ngữ mới này trong thực hành khẩu ngữ.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong chương trình 5–10 năm tới:

• Hướng 1: Xây dựng kho ngữ liệu số hóa (Corpus Linguistics) đối chiếu đa ngữ: Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục – Quốc ngữ Đông Kinh Nghĩa Thục – Tân thư Trung Quốc – Kanji/Meiji Nhật Bản.
• Hướng 2: Ứng dụng phân tích mạng lưới ngữ nghĩa (Semantic Network Analysis) để truy vết sự biến đổi ngữ nghĩa của từng đơn vị thuật ngữ từ Hán văn sang chữ Quốc ngữ.
• Hướng 3: Mở rộng khảo sát toàn diện văn bản Hán văn của các tổ chức cách mạng đương thời như Duy Tân hội và Việt Nam Quang phục hội.

---

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo nên những tác động đa tầng đối với giới học thuật và xã hội:

graph LR
    subgraph Academic_Impact [Học thuật & Nghiên cứu]
        A1[Giải mã cơ chế tiếp xúc Hán - Việt cận đại]
        A2[Quy chuẩn hóa phương pháp phân tích Hán văn phi Trung Quốc]
    end
    subgraph Educational_Impact [Giáo dục & Đào tạo]
        B1[Đổi mới giáo trình Hán Nôm & Lịch sử tiếng Việt]
        B2[Khắc phục thiên kiến dùng Bạch thoại giải nghĩa Văn ngôn]
    end
    subgraph Cultural_Heritage [Di sản & Xã hội]
        C1[Bảo tồn văn bản phong trào Duy Tân 1907]
        C2[Truy nguyên chính xác thuật ngữ Hán - Việt hiện đại]
    end
    Academic_Impact --> Educational_Impact
    Educational_Impact --> Cultural_Heritage

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong lĩnh vực Hán học Việt Nam, Lịch sử tiếng Việt và Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa ngữ pháp học lịch sử và lịch sử tư tưởng.
• Tác động giáo dục: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác cho các bộ môn Ngôn ngữ học, Văn học, Lịch sử tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn; chuẩn hóa phương pháp luận giải mã văn bản Hán văn cận đại.
• Giá trị xã hội và di sản: Khôi phục diện mạo tư tưởng và ngôn ngữ của các chí sĩ yêu nước đầu thế kỷ XX; giải thích tường tận nguồn gốc ngữ nguyên của hàng nghìn thuật ngữ Hán - Việt đang vận hành trong đời sống chính trị - xã hội Việt Nam đương đại.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học / Hán Nôm: Thụ hưởng khung phương pháp luận định lượng - định tính chuẩn mực, danh mục từ vựng đối chiếu tại các phụ lục và các khoảng trống nghiên cứu cụ thể để phát triển đề tài.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ: Tiếp cận hệ thống cứ liệu thực chứng về quá trình hiện đại hóa tiếng Việt và sự suy biến của chữ Hán trong giai đoạn 1858–1919.
• Giới nghiên cứu lịch sử và văn hóa tư tưởng: Nắm bắt chính xác con đường chuyển tải các giá trị dân chủ, pháp quyền, khoa học phương Tây vào xã hội Việt Nam thông qua lăng kính từ vựng học.
• Biên dịch viên và chuyên gia văn bản cổ: Nắm vững quy tắc cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa của Tân văn thể để hiệu đính, dịch thuật chính xác các di sản Hán văn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt của GS. Nguyễn Tài Cẩn. Luận án chứng minh Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục vận hành như một "cầu trung chuyển từ ngữ" gián tiếp nhưng có tính quyết định. Nó không chỉ đơn thuần kế thừa Văn ngôn cổ điển mà đã tiếp nhận hệ hình ngữ pháp và từ vựng của Tân văn thể Lương Khải Siêu, tạo nên một biến thể chức năng mang tính chất bản lề, mở đường cho sự ra đời của lớp từ vựng Hán - Việt cận hiện đại trong tiếng Việt chữ Quốc ngữ.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu lịch sử từ vựng thuần túy dựa trên chữ Quốc ngữ của Lê Quang Thiêm (2003) và các khảo sát tổng quan chữ Hán thế kỷ XX của Phạm Văn Khoái (2001), luận án của Đỗ Thúy Nhung đạt bước tiến đột phá về phương pháp phân tích đồng đại động kết hợp ngữ pháp học cấu trúc và thống kê định lượng. Tác giả không khảo sát từ điển học tĩnh tại mà bóc tách trực tiếp từ ngữ trên văn bản gốc chưa có dấu câu, thiết lập tỷ lệ phần trăm từ mới chính xác (như các tỷ lệ thực nghiệm 14,94% và 11,25%) và phân loại chi tiết từng mô hình cấu tạo từ đa tiết.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ cứ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất là sự đối lập cấu trúc giữa thực từ và hư từ/hình thức văn bản: Trong khi lớp thực từ thay đổi dữ dội với sự ồ ạt của các thuật ngữ chính trị - xã hội phương Tây và ngữ pháp tiếp nhận nhiều cấu trúc phức hợp Tây hóa, thì hệ thống hư từ vẫn bảo lưu nghiêm ngặt quy tắc của Văn ngôn cổ đại, và hình thức văn bản hoàn toàn không tiếp thu hệ thống 10 dấu câu đã phổ biến ở Trung Quốc từ năm 1897. Điều này phản ánh tâm thế học thuật của các nhà nho Đông Kinh Nghĩa Thục: dùng hình thức văn tự cổ điển quen thuộc làm vỏ bọc chuyển tải nội dung tư tưởng cách mạng mới.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Quy trình nghiên cứu được thiết kế tường minh gồm 4 bước: (1) Tiêu chuẩn hóa văn bản Hán Nôm và định vị bản thảo; (2) Quy tắc cú đậu dựa trên hệ thống hư từ chỉ thị; (3) Khung phân loại thực từ 4 nhóm theo tiêu chuẩn Vương Lực kết hợp phân tích cấu trúc IC; (4) Đối chiếu chéo với danh mục Tân thư Trung Quốc và dịch phẩm Nhật Bản. Quy trình này cho phép bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể tái lặp trên các văn bản Hán văn cận đại khác.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (i) Xây dựng kho ngữ liệu số hóa Hán văn Duy tân đối sánh đa ngữ (Việt - Trung - Nhật); (ii) Nghiên cứu lịch sử ngữ nghĩa của các thuật ngữ thiết chế cận đại từ dạng Hán văn sang Quốc ngữ; (iii) Khảo sát sự tiếp nhận Tân văn thể trong sáng tác của các phong trào cứu quốc khác như Duy Tân hội và Việt Nam Quang phục hội.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính chất bước ngoặt của đối tượng nghiên cứu: Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục là mắt xích cuối cùng và đặc biệt nhất trong tiến trình gần hai nghìn năm của Hán văn Việt Nam, phản ánh giai đoạn quá độ từ nền học thuật phong kiến kinh viện sang nền văn hóa khai sáng cận hiện đại.
2. Xác lập diện mạo ngôn ngữ học độc thù: Luận án chứng minh văn bản Đông Kinh Nghĩa Thục mang phong cách nghị luận chính trị - xã hội mới mẻ, kết hợp nhuần nhuyễn giữa bộ khung ngữ pháp Văn ngôn truyền thống với lớp thực từ đa tiết và cấu trúc câu phức tầng bậc của Tân văn thể.
3. Làm sáng tỏ chức năng cầu trung chuyển từ ngữ: Nghiên cứu minh chứng chữ Hán thời kỳ này đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử bất ngờ: các chí sĩ dùng chính văn tự Hán để truyền bá tư tưởng duy tân, vận động bãi bỏ chữ Hán, cổ động học chữ Quốc ngữ và cung cấp kho từ vựng Hán - Việt phong phú cho tiếng Việt hiện đại.
4. Đột phá về phương pháp luận khảo sát Hán văn: Kết hợp thành công phân tích đồng đại động, ngữ pháp học cấu trúc Vương Lực và kỹ thuật thống kê văn bản học, tạo tiền lệ phương pháp chuẩn mực cho Hán học ngôn ngữ tại Việt Nam.
5. Mở ra các phân lưu nghiên cứu quốc tế mới: Đặt cứ liệu Hán văn Việt Nam cận đại vào dòng chảy chung của quá trình tiếp xúc ngôn ngữ - văn hóa Đông - Tây tại khu vực Đông Á (đồng đẳng với các hiện tượng ngôn ngữ tại Nhật Bản thời Minh Trị và Trung Quốc thời Vãn Thanh - Dân quốc).
6. Di sản học thuật đo lường được: Cung cấp hệ thống phụ lục đồ sộ với hàng nghìn mục từ song tiết, đa tiết, hư từ và biến thể ngữ từ, tạo nguồn dữ liệu tham chiếu vĩnh viễn cho công tác nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ, từ điển học và giảng dạy văn bản học Hán Nôm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ THÚY NHUNG Khảo sát từ ngữ một số tác phẩm Hán văn Đông Kinh Nghĩa Thục LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI, 2008 z Môc lôc PhÇn më ®Çu. LÞch sö vÊn ®Ò vµ môc ®Ých nghiªn cøu ®Ò tµi. Môc ®Ých nghiªn cøu. Ph¹m vi, ®èi t−îng vµ t− liÖu nghiªn cøu.

Ph¹m vi nghiªn cøu. §èi t−îng nghiªn cøu. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu. §ãng gãp cña luËn ¸n.

Bè côc cña luËn ¸n. H¸n v¨n ViÖt nam vµ H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. TiÕn tr×nh cña H¸n v¨n ViÖt Nam. TiÕp xóc ng«n ng÷ H¸n vµ ViÖt.

Sù h×nh thµnh c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. TiÕp thu t− t−ëng Duy t©n më ®−êng cho T©n th−, T©n v¨n Trung Quèc vµo ViÖt Nam. Phong trµo vµ c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. C¬ së ph©n lo¹i c¸c ®¬n vÞ tõ vùng trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

thùc tõ trong H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. Nh÷ng c¨n cø c¬ së ®Ó kh¶o s¸t thùc tõ. Kh¸i niÖm thùc tõ. Thùc tõ trong c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Kh¶o s¸t tõ ®¬n tiÕt H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm vµ ®Æc ®iÓm tõ ®¬n tiÕt trong H¸n ng÷ cæ ®¹i. §Æc ®iÓm tõ ®¬n tiÕt trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¶o s¸t ph−¬ng thøc cÊu t¹o tõ ®a tiÕt.

Kh¸i niÖm tõ ®a tiÕt. Kh¶o s¸t tõ ghÐp phøc hîp. Kh¶o s¸t tõ ghÐp ®¬n thuÇn. Kh¶o s¸t ng÷ nghÜa tõ ®a tiÕt.

Víi tõ ng÷ hoµn toµn míi. Mét sè ¶nh h−ëng cña H¸n v¨n Trung Quèc ®−¬ng thêi tíi H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. HiÖn t−îng tån t¹i c¸c tõ t−¬ng øng. HiÖn t−îng ch−a æn ®Þnh cña tõ ®¬n tiÕt, song tiÕt vµ ®a tiÕt.

HiÖn t−îng kh«ng cè ®Þnh cña trËt tù ng÷ tè. h− tõ trong H¸n v¨n §«ng kinh nghÜa thôc. Nh÷ng c¨n cø c¬ së ®Ó kh¶o s¸t h− tõ. Tû lÖ h− tõ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Tû lÖ h− tõ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. H− tõ ®¬n tiÕt b¶o l−u yÕu tè V¨n ng«n truyÒn thèng. H− tõ ®¬n tiÕt víi yÕu tè V¨n ng«n hËu kú. Lo¹i t−¬ng ®èi ®éc lËp.

Lo¹i dùa vµo ng÷ c¶nh. Kh¶o s¸t h− tõ tiªu biÓu trong v¨n b¶n (h− tõ 而nhi). Ph©n tÝch kÕt cÊu. Ph©n tÝch c¸ch dïng h− tõ而nhi.

Thµnh ng÷, qu¸n ng÷ vµ tªn riªng trong H¸n v¨n §«ng kinh NghÜa thôc. Thµnh ng÷ trong c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm thµnh ng÷. Thµnh ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc.

§Æc ®iÓm vÒ h×nh thøc. §Æc ®iÓm vÒ ng÷ nghÜa. Qu¸n ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Kh¸i niÖm qu¸n ng÷.

C¸c lo¹i qu¸n ng÷ trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Nh©n danh ®Þa danh trong H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc. Nh©n danh vµ ®Þa danh cña Trung Quèc, ViÖt Nam vµ NhËt B¶n. Nh©n danh vµ ®Þa danh ph−¬ng T©y.175 Tµi liÖu tham kh¶o.179 TiÕng ViÖt .179 TiÕng Anh .182 TiÕng Nga .182 TiÕng Trung Quèc.183 C¸c t¸c phÈm dïng ®Ó trÝch dÉn .188 Phô lôc luËn ¸n .189 Danh s¸ch tõ song tiÕt trong mét sè t¸c phÈm H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa thôc .189 Danh s¸ch tõ ng÷ cã trËt tù ng÷ tè kh«ng cè ®Þnh trong H¸n v¨n ®«ng kinh nghÜa thôc.220 Danh s¸ch tõ ng÷ míi trong H¸n v¨n .222 ®«ng kinh nghÜa thôc .222 Danh s¸ch h− tõ song tiÕt trong mét sè t¸c phÈm H¸n v¨n ®«ng kinh nghÜa thôc .237 z PhÇn më ®Çu 1.

Lý do chän ®Ò tµi LÞch sö tiÕp xóc gi÷a ng−êi H¸n vµ ng−êi ViÖt vµ lÞch sö c¸c giai ®o¹n tiÕp nhËn tõ ng÷ H¸n trong lÞch sö l©u dµi cña tiÕng ViÖt lµ rÊt ®a d¹ng. Ch÷ H¸n lµ mét hÖ thèng ch÷ viÕt cã mÆt liªn tôc trªn n−íc ta trong kho¶ng gÇn hai ngh×n n¨m. Ng−êi ViÖt Nam tõ cæ trung ®¹i ®Òu dïng V¨n ng«n (ch÷ H¸n) ®Ó s¸ng t¸c c¸c t¸c phÈm cña m×nh. Nh−ng cã lÏ giai ®o¹n ®Çu thÕ kû XX lµ giai ®o¹n ®· t¹o ra dÊu Ên riªng vµ ®Æc s¾c, bëi v× ng«n ng÷, v¨n hãa vµ v¨n tù ®Òu cã sù ®æi míi.

LÞch sö tiÕp xóc H¸n vµ ViÖt ®· chuyÓn sang mét giai ®o¹n hoµn toµn kh¸c tr−íc, thêi kú ®Æt ¸ch Ph¸p thèng trÞ lªn ViÖt Nam. V¨n hãa Ph¸p ®· th©m nhËp vµo ViÖt Nam, ng−êi Ph¸p ¸p ®Æt ch÷ Ph¸p vµ tiÕng Ph¸p, ch÷ Quèc ng÷ b¾t ®Çu ®−îc phæ biÕn réng r·i. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®· ®¸nh dÊu sù suy yÕu cña ch÷ H¸n, tuy vËy ch÷ H¸n vÉn lµ v¨n tù cña nhµ n−íc phong kiÕn b¶o hé cho ®Õn tËn 1918. V× thÕ chóng t«i chän giai ®o¹n nµy ®Ó nghiªn cøu tõ ng÷ trªn v¨n b¶n H¸n v¨n cña ViÖt Nam th«ng qua c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n cña phong trµo §«ng Kinh NghÜa Thôc.

Nh− nh÷ng t¸c phÈm H¸n v¨n kh¸c ë thêi cËn ®¹i, H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc còng vÉn trung thµnh víi lèi viÕt V¨n ng«n. Nh−ng c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ nh÷ng v¨n b¶n chÝnh luËn, s¸ch gi¸o khoa nªn cã mét phong c¸ch viÕt hoµn toµn kh¸c víi c¸c t¸c phÈm H¸n v¨n tr−íc kia. H¸n v¨n cña phong trµo §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ H¸n v¨n cña ng−êi ViÖt Nam, viÕt trong giai ®o¹n lÞch sö cËn ®¹i ViÖt Nam. Trong giai ®o¹n nµy, Trung Quèc cã sù biÕn ®æi lín vÒ ng«n ng÷ viÕt: V¨n ng«n chuyÓn sang B¹ch tho¹i hiÖn ®¹i, T©n v¨n thÓ do L−¬ng Kh¶i Siªu khëi x−íng ra ®êi.

ChÝnh v× vËy, H¸n v¨n §«ng Kinh NghÜa Thôc ®· bÞ ¶nh h−ëng bëi T©n th− cña Trung Quèc. Víi c¸ch viÕt, c¸ch diÔn ®¹t míi, néi dung míi cña T©n th− ®−îc thÓ hiÖn b»ng líp tõ ng÷ míi mang tÝnh thêi ®¹i, cã phÇn kh¸c víi c¸c v¨n b¶n H¸n v¨n - V¨n ng«n tr−íc kia, ®· ph¶n ¸nh mét giai ®o¹n cuèi trong diÔn tr×nh H¸n v¨n ViÖt Nam 10 thÕ kû cña thêi kú phong kiÕn tù chñ. 1 z H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc cßn lµ c«ng cô ®Ó c¸c sÜ phu yªu n−íc tuyªn truyÒn c¸ch m¹ng, h« hµo canh t©n ®æi míi, cæ ®éng thùc nghiÖp, chÊn h−ng kinh tÕ. §Ó thùc hiÖn môc tiªu ®ã, vÒ mÆt ng«n ng÷, hä l¹i dïng ch÷ H¸n ®Ó h« hµo phÕ bá ch÷ H¸n, h« hµo dïng ch÷ Quèc ng÷.

Giai ®o¹n ®Çu thÕ kû XX, lµ giai ®o¹n chuyÓn giao lÞch sö, giai ®o¹n cã nhiÒu biÕn ®éng nhÊt trong lÞch sö cña ViÖt Nam. Nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû XXI còng lµ giai ®o¹n chuyÓn giao lÞch sö, khi nhu cÇu giao l−u kinh tÕ vµ v¨n hãa gi÷a c¸c n−íc ®ang lµ mét xu thÕ mang tÝnh toµn cÇu chóng ta kh«ng thÓ kh«ng nh×n l¹i thÕ kû XX ®Ó tù tin b−íc vµo mét thÕ kû míi. V¨n hãa ViÖt Nam ®ang trªn ®µ héi nhËp víi v¨n hãa thÕ giíi, nhu cÇu nh×n l¹i m×nh ®Ó trë thµnh chÝnh m×nh, ®Ó lµm b¹n víi thÕ giíi lµ rÊt quan träng. Trong qu¸ tr×nh ®æi míi ®ã, chóng ta nh×n nhËn l¹i nh÷ng vÊn ®Ò ®−îc ®Æt ra vµ gi¶i quyÕt nh− thÕ nµo tõ nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû tr−íc lµ viÖc hÕt søc cÇn thiÕt.

BÊt luËn nh×n tõ gãc ®é sö häc hay ng«n ng÷ häc, khi nghiªn cøu nh÷ng phong trµo v¨n hãa míi ®Çu thÕ kû XX, nghiªn cøu ng«n ng÷ cña ViÖt Nam thÕ kû XX, nghiªn cøu nh÷ng b−íc chuyÓn biÕn cña ViÖt Nam tõ mét x· héi truyÒn thèng sang mét x· héi hiÖn ®¹i, hay nghiªn cøu ViÖt Nam tõng b−íc ®i vµo quÜ ®¹o cña thÕ giíi, ®Òu c¶m thÊy ®©y lµ mét ®Ò tµi hÕt søc hÊp dÉn. Bëi v×, ®©y lµ mét thÕ kû ®Çy biÕn ®éng cña n−íc nhµ, thÕ kû gi−¬ng cao hai ngän cê “®éc lËp, d©n téc ” vµ “d©n chñ x· héi ”. Nh− chóng ta ®· biÕt, yÕu tè chÊt liÖu ®Ó cÊu t¹o nªn v¨n b¶n lµ tõ vµ ng÷. Mèi quan hÖ gi÷a ng«n ng÷ vµ x· héi lu«n ®−îc thÓ hiÖn b»ng tõ ng÷.

Bëi v×, khi mét sù vËt míi, mét t− t−ëng míi. ra ®êi ®Òu cÇn cã nh÷ng tõ ng÷ ®Ó thÓ hiÖn sù vËt míi, t− t−ëng míi ®ã trong v¨n b¶n. Thêi kú §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ thêi kú cã nhiÒu c¸i míi, nh÷ng c¸i míi nµy ®−îc ph¶n ¸nh vµo trong ng«n ng÷. ChÝnh v× vËy, kh¶o s¸t tõ ng÷ trong v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ thùc sù cÇn thiÕt.

LÞch sö vÊn ®Ò vµ môc ®Ých nghiªn cøu ®Ò tµi 2. LÞch sö vÊn ®Ò 2 z T©n th−, T©n v¨n Trung Quèc ®· cã ¶nh h−ëng míi c¶ vÒ néi dung, t− t−ëng lÉn ng«n ng÷ vµo tiÕng ViÖt. Tõ tr−íc tíi nay ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu d−íi gãc ®é lÞch sö vµ v¨n häc vµ ng«n ng÷. D−íi gãc ®é lÞch sö cã thÓ kÓ ®Õn t¸c phÈm §«ng Kinh NghÜa Thôc vµ phong trµo c¶i c¸ch v¨n hãa ®Çu thÕ kû XX cña Ch−¬ng Th©u, (Nxb VHTT, H.1979), hai héi th¶o cña tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n Hµ Néi nh−: “ T©n th− vµ x· héi ViÖt Nam cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XX” n¨m 1997 vµ “Quan hÖ v¨n ho¸, gi¸o dôc ViÖt Nam-NhËt B¶n vµ 100 n¨m phong trµo §«ng Du” n¨m 2006; D−íi gãc ®é v¨n häc cã V¨n th¬ c¸ch m¹ng ®Çu thÕ kû XX cña §Æng Thai Mai, Nxb V¨n häc, H.1974; VÒ mÆt t− liÖu cã t¸c phÈm “V¨n th¬ §«ng Kinh NghÜa Thôc” Nxb V¨n ho¸, H.1997; Tõ gãc ®é ng«n ng÷ häc cã c«ng tr×nh nghiªn cøu t−¬ng ®èi ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn vÒ tõ vùng giai ®o¹n cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XX cña Lª Quang Thiªm víi tiªu ®Ò LÞch sö tõ vùng tiÕng ViÖt thêi kú 1858-1945, (Nxb KHXH, 2003), trong ®ã nh÷ng cø liÖu kh¶o cøu chñ yÕu lµ c¸c v¨n b¶n ch÷ Quèc ng÷ (c¸c t¸c phÈm viÕt b»ng ch÷ Quèc ng÷ cña §«ng Kinh NghÜa Thôc).

Ngoµi ra, cßn cã mét sè c«ng tr×nh lÊy ®èi t−îng lµ H¸n v¨n giai ®o¹n nµy lµm ®èi t−îng nghiªn cøu cña Ph¹m V¨n Kho¸i nh−: Mét sè vÊn ®Ò ch÷ H¸n thÕ kû XX, (Nxb §HQGHN, 2001); §Ò tµi Mét sè vÊn ®Ò vÒ H¸n v¨n ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ kû XX (®Ò tµi ®Æc biÖt cÊp §¹i häc Quèc gia m· sè: QG. Nh−ng ®¸ng tiÕc r»ng, nh÷ng c«ng tr×nh trªn vÉn ch−a ®i s©u vµo kh¶o s¸t mét c¸ch chi tiÕt vµ hÖ thèng tõ ng÷ H¸n v¨n trªn c¬ së cø liÖu lµ v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc - mét bé phËn cùc kú quan träng cña H¸n v¨n cËn ®¹i ViÖt Nam. Nh÷ng v¨n b¶n H¸n v¨n cña §«ng Kinh NghÜa Thôc lµ H¸n v¨n thêi ®¹i míi, kh¸c h¼n víi H¸n v¨n tr−íc kia vµ H¸n v¨n cïng thêi ®¹i.