Đặc Trưng Nghệ Thuật Của Văn Tế Nôm Trung Đại

Khám phá đặc trưng nghệ thuật của văn tế nôm trung đại, từ hình thức đến nội dung, phản ánh sâu sắc văn hóa và tâm tư của thời kỳ.

• Tác giả: Đinh Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thị Thu Vân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Đặc Trưng Nghệ Thuật Của Văn Tế Nôm Trung Đại
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Văn Tế Nôm Trung Đại Khái Niệm và Giá Trị

Văn tế Nôm trung đại là một bộ phận quan trọng của văn học Việt Nam, thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa dân tộc. Đây là thể loại văn học đặc biệt, thường được sử dụng trong các nghi lễ tang ma, cúng tế, với mục đích bày tỏ lòng tiếc thương, kính trọng đối với người đã khuất. Nghệ thuật văn tế không chỉ nằm ở ngôn từ trau chuốt mà còn ở cảm xúc chân thành, sâu lắng, thể hiện qua từng câu chữ. Giá trị của văn tế Nôm không chỉ giới hạn trong phạm vi tôn giáo, tín ngưỡng mà còn là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam thời trung đại. Các tác phẩm văn tế tiêu biểu thường chứa đựng những thông tin về cuộc đời, sự nghiệp của người được tế, đồng thời phản ánh những quan niệm về nhân sinh, vũ trụ của người Việt xưa. Việc nghiên cứu văn tế Nôm trung đại giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Việt Nam và đời sống tinh thần của cha ông.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm Của Văn Tế Nôm

Văn tế Nôm là thể văn tế được viết bằng chữ Nôm, ngôn ngữ bản địa của người Việt, khác với văn tế Hán sử dụng chữ Hán. Điều này cho thấy sự nỗ lực Việt hóa các thể loại văn học du nhập từ Trung Quốc. Đặc trưng văn học Nôm thể hiện rõ qua ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu, sử dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ, ca dao của dân tộc. Thể loại văn tế thường có bố cục chặt chẽ, gồm các phần như than ôi, thuật công đức, ai vãn, kết luận. Ngôn ngữ văn tế Nôm giàu hình ảnh, biểu cảm, sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa để tăng tính gợi cảm, lay động lòng người.

1.2. Giá Trị Văn Hóa và Lịch Sử Của Văn Tế Trung Đại

Văn tế trung đại không chỉ là một thể loại văn học mà còn là một phần của văn hóa Việt Nam. Nó phản ánh tín ngưỡng dân gian, phong tục tập quán, và quan niệm về cuộc sống và cái chết của người Việt xưa. Lịch sử văn tế Nôm gắn liền với sự phát triển của chữ Nôm và văn học Nôm. Các bài văn tế Nôm trung đại cung cấp thông tin quý giá về các nhân vật lịch sử, sự kiện quan trọng, và đời sống xã hội thời bấy giờ. Nghiên cứu văn tế và tín ngưỡng dân gian giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Nghệ Thuật Văn Tế Vấn Đề và Hướng Giải

Nghiên cứu nghệ thuật văn tế gặp nhiều thách thức do số lượng văn bản còn lại không nhiều, nhiều tác phẩm bị thất lạc hoặc chưa được sưu tầm đầy đủ. Việc giải mã ngôn ngữ văn tế Nôm cũng đòi hỏi kiến thức sâu rộng về chữ Nôm và văn hóa trung đại. Bên cạnh đó, việc đánh giá giá trị văn tế Nôm cần có cái nhìn khách quan, tránh những định kiến về thể loại văn học mang tính nghi lễ. Hướng giải quyết là tăng cường công tác sưu tầm, dịch thuật, và nghiên cứu liên ngành, kết hợp giữa văn học, lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ học để có cái nhìn toàn diện về văn tế Nôm trung đại. Cần có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về phong cách nghệ thuật văn tế, hình tượng nghệ thuật văn tế, và cảm xúc trong văn tế để làm sáng tỏ những giá trị độc đáo của thể loại này.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận và Giải Mã Văn Tế Nôm

Việc tiếp cận văn tế Nôm gặp khó khăn do nhiều văn bản viết bằng chữ Nôm cổ, khó đọc và hiểu. Nhiều tác phẩm văn tế trung đại chưa được dịch ra chữ quốc ngữ, gây trở ngại cho việc nghiên cứu. Ngôn ngữ văn tế Nôm sử dụng nhiều từ ngữ cổ, điển tích, điển cố, đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa, lịch sử. Việc xác định tác giả văn tế Nôm cũng gặp nhiều khó khăn do nhiều tác phẩm không ghi tên tác giả hoặc ghi tên giả.

2.2. Đánh Giá Khách Quan Giá Trị Nghệ Thuật Của Văn Tế

Việc đánh giá giá trị nghệ thuật của văn tế cần có cái nhìn khách quan, tránh những định kiến về thể loại văn học mang tính nghi lễ. Cần xem xét văn tế trong bối cảnh lịch sử, văn hóa cụ thể để hiểu rõ ý nghĩa và giá trị của nó. Phong cách nghệ thuật văn tế đa dạng, phong phú, thể hiện qua ngôn ngữ, hình ảnh, và cảm xúc. Cần có những tiêu chí đánh giá rõ ràng, khoa học để đánh giá đúng giá trị văn tế Nôm.

III. Cách Phân Tích Hình Tượng Nghệ Thuật Trong Văn Tế Nôm Trung Đại

Hình tượng nghệ thuật văn tế là yếu tố quan trọng tạo nên giá trị thẩm mỹ của thể loại này. Các hình tượng thường gặp trong văn tế Nôm là hình tượng con người, hình tượng thiên nhiên, hình tượng đồ vật. Hình tượng con người được khắc họa qua những phẩm chất tốt đẹp, công đức lớn lao, hoặc những nỗi đau khổ, mất mát. Hình tượng thiên nhiên thường được sử dụng để diễn tả sự vô thường của cuộc đời, sự tiếc thương đối với người đã khuất. Hình tượng đồ vật thường mang ý nghĩa tượng trưng, gợi nhớ về người đã mất. Phân tích hình tượng nghệ thuật giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về cảm xúc trong văn tế và giá trị văn hóa của thể loại này.

3.1. Hình Tượng Con Người Khắc Họa Chân Dung và Phẩm Chất

Hình tượng con người trong văn tế Nôm thường được khắc họa qua những phẩm chất tốt đẹp như lòng hiếu thảo, trung thành, nhân ái, dũng cảm. Tác giả văn tế Nôm thường sử dụng những chi tiết cụ thể, sinh động để miêu tả chân dung, tính cách, và hành động của người được tế. Hình tượng con người cũng được thể hiện qua những mối quan hệ gia đình, xã hội, và những đóng góp của họ cho cộng đồng. Phân tích hình tượng con người giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị đạo đức và quan niệm về con người của người Việt xưa.

3.2. Không Gian và Thời Gian Nghệ Thuật Tạo Dựng Bối Cảnh và Cảm Xúc

Không gian nghệ thuật trong văn tế Nôm thường là không gian tang lễ, không gian gia đình, hoặc không gian thiên nhiên. Thời gian nghệ thuật thường là thời gian hiện tại, thời gian quá khứ, hoặc thời gian vĩnh hằng. Không gian và thời gian nghệ thuật được sử dụng để tạo dựng bối cảnh, gợi cảm xúc, và thể hiện ý nghĩa của văn tế. Phân tích không gian và thời gian nghệ thuật giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc văn tế và phương thức biểu đạt của thể loại này.

IV. Bí Quyết Sử Dụng Ngôn Ngữ Văn Tế Nôm Giàu Cảm Xúc và Hình Ảnh

Ngôn ngữ văn tế Nôm là yếu tố quan trọng tạo nên sức lay động của thể loại này. Ngôn ngữ thường giàu cảm xúc, sử dụng nhiều từ ngữ biểu cảm, hình ảnh, và biện pháp tu từ. Tác giả văn tế Nôm thường sử dụng thành ngữ, tục ngữ, ca dao để tăng tính gần gũi, dễ hiểu, và thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc. Ngôn ngữ văn tế cũng mang tính trang trọng, nghiêm túc, phù hợp với không khí tang lễ. Phân tích ngôn ngữ văn tế giúp chúng ta hiểu rõ hơn về phong cách nghệ thuật và giá trị thẩm mỹ của thể loại này.

4.1. Biện Pháp Tu Từ Trong Văn Tế Tăng Tính Biểu Cảm và Gợi Hình

Văn tế Nôm sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, điệp ngữ, đối xứng để tăng tính biểu cảm và gợi hình. So sánh thường được sử dụng để miêu tả phẩm chất tốt đẹp của người được tế. Ẩn dụ thường được sử dụng để thể hiện ý nghĩa sâu xa, triết lý nhân sinh. Nhân hóa thường được sử dụng để tạo sự gần gũi, thân thiện với người đã khuất. Điệp ngữ thường được sử dụng để nhấn mạnh cảm xúc, ý nghĩa. Đối xứng thường được sử dụng để tạo sự cân đối, hài hòa cho bài văn.

4.2. Giọng Điệu Văn Tế Bi Thương Kính Trọng và Ngợi Ca

Giọng điệu văn tế thường là giọng điệu bi thương, tiếc thương, kính trọng, ngợi ca. Giọng điệu được thể hiện qua ngôn ngữ, hình ảnh, và cảm xúc của bài văn. Tác giả văn tế Nôm thường sử dụng những từ ngữ than thở, ai oán để diễn tả nỗi đau mất mát. Giọng điệu cũng thể hiện sự kính trọng, biết ơn đối với người đã khuất. Giọng điệu ngợi ca thường được sử dụng để ca ngợi công đức, phẩm chất tốt đẹp của người được tế.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Văn Tế Nôm Trong Giáo Dục và Bảo Tồn

Nghiên cứu văn tế Nôm có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục và bảo tồn văn hóa dân tộc. Các bài văn tế Nôm có thể được sử dụng làm tư liệu giảng dạy về văn học, lịch sử, văn hóa Việt Nam. Việc nghiên cứu văn tế giúp học sinh, sinh viên hiểu sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa dân tộc và giá trị đạo đức truyền thống. Bên cạnh đó, cần có những biện pháp bảo tồn văn tế Nôm, như sưu tầm, dịch thuật, số hóa, và giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Việc bảo tồn văn tế góp phần giữ gìn di sản văn hóa của dân tộc.

5.1. Giảng Dạy Văn Tế Trong Chương Trình Phổ Thông và Đại Học

Văn tế nên được đưa vào chương trình giảng dạy văn học ở các cấp học, từ phổ thông đến đại học. Việc giảng dạy văn tế giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về thể loại văn học truyền thống và giá trị văn hóa của dân tộc. Cần có những phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh, sinh viên tiếp cận văn tế một cách dễ dàng và hiệu quả. Việc phân tích nghệ thuật văn tế giúp học sinh, sinh viên phát triển khả năng cảm thụ văn học và tư duy sáng tạo.

5.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Tế Nôm Trong Xã Hội

Cần có những biện pháp bảo tồn văn tế Nôm, như sưu tầm, dịch thuật, số hóa, và giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Việc bảo tồn văn tế góp phần giữ gìn di sản văn hóa của dân tộc. Cần khuyến khích các hoạt động nghiên cứu văn tế để làm sáng tỏ những giá trị độc đáo của thể loại này. Việc phát huy giá trị văn tế trong xã hội có thể được thực hiện thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, và giáo dục.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Văn Tế Nôm Trung Đại Trong Văn Học

Văn tế Nôm trung đại là một di sản văn hóa quý giá của dân tộc, cần được trân trọng và phát huy. Mặc dù không còn phổ biến như trước, văn tế vẫn có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt. Việc nghiên cứu, bảo tồn, và phát huy giá trị văn tế góp phần làm phong phú thêm văn hóa Việt Nam và văn học Việt Nam. Tương lai của văn tế Nôm phụ thuộc vào sự quan tâm của cộng đồng và những nỗ lực của các nhà nghiên cứu, nhà giáo dục, và những người yêu văn hóa dân tộc.

6.1. Đánh Giá Đóng Góp Của Văn Tế Nôm Cho Văn Học Việt Nam

Văn tế Nôm đã có những đóng góp quan trọng cho văn học Việt Nam, đặc biệt là trong giai đoạn trung đại. Văn tế đã góp phần làm phong phú thêm thể loại văn học truyền thống và ngôn ngữ văn học. Văn tế cũng đã phản ánh chân thực đời sống xã hội, văn hóa, và tinh thần của người Việt xưa. Nghiên cứu văn tế giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử văn học Việt Nam và bản sắc văn hóa dân tộc.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Văn Tế Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Trong bối cảnh hiện đại, cần có những hướng nghiên cứu mới về văn tế, như nghiên cứu so sánh văn tế Nôm với các thể loại văn học khác, nghiên cứu văn tế trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, và nghiên cứu văn tế trong bối cảnh toàn cầu hóa. Cần có những công trình nghiên cứu liên ngành để có cái nhìn toàn diện về văn tế. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong nghiên cứu văn tế cũng là một hướng đi tiềm năng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: VĂN TẾ NÔM TRUNG ĐẠI – CHỨC NĂNG, ĐẶC ĐIỂM VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN 1.Văn tế nôm trung đại – chức năng và đặc điểm thể loại 1. Chức năng của thể loại văn tế Viện sĩ Đ.Likhatsốp từng có một nhận xét về thể loại văn học Nga thời cổ: “Các thể loại văn học nước Nga cổ khác với thể loại của thời đại mới ở một điểm rất căn bản. Sự tồn tại của chúng bị quy định bởi việc áp dụng chúng vào đời sống thực tiễn với một trình độ to lớn hơn nhiều so với thời cận đại. Chúng nảy sinh không những với tính cách những biểu hiện khác nhau của sáng tác văn học mà còn với tính cách những hiện tượng cụ thể của đời sống, của phong tục nước Nga cổ, theo nghĩa rộng nhất của từ này” (dẫn theo [105, tr.

Nhận xét trên cũng có ý nghĩa lý giải cho chúng ta về hệ thống thể loại văn học Việt Nam trung đại nói chung, thể văn tế nói riêng. Những thể loại mang tính chức năng thuần túy là những thể loại mà sự xuất hiện của chúng chịu sự quy định của các yêu cầu thực dụng, gắn liền với đời sống xã hội. Khái niệm chức năng thể loại ở đây dùng để chỉ vai trò, tác dụng của thể loại trong việc biểu đạt những loại nội dung nhất định nào đó. Chức năng của thể văn tế nảy sinh là do mục đích sử dụng ban đầu của bài văn tế trong thực tiễn đời sống dân tộc.

Song mặt khác chức năng của thể loại cũng còn phụ thuộc vào xu hướng định hình giá trị thẩm mĩ cho thể loại ở từng thế hệ tác giả, ở từng thời đại khác nhau. Chức năng truyền thống Văn tế là thể loại gắn với phong tục, nghi thức tang lễ có nguồn gốc lâu đời ở Trung Quốc. Nói đến văn tế là nói đến bài văn để tế người đã chết mang âm điệu bi thương. Ưu Thiên Bùi kỷ cho rằng “đường hoàng và trang trọng” [50, tr.

81] chính là tính chất quan trọng cần có của bài văn tế. Như vậy, xét về mặt văn học, chức năng tiêu biểu nhất của văn tế là dùng để đọc cho người đã mất nghe, qua việc kể tính nết, công đức của họ mà diễn tả lòng kính trọng, tâm trạng tiếc thương của người đứng tế. Chức năng này cho thấy tính chất phổ biến của thể loại trong đời sống tín ngưỡng xưa kia. Người xưa tin rằng chết là sự chuyển đổi sang một dạng thức tồn tại khác ở cõi vĩnh hằng nên thời điểm tiễn đưa người sang thế giới bên kia là thời điểm vô cùng quan trọng, phải hết sức cẩn trọng và thành kính.

Vì thế, có rất nhiều tục lệ, nghi thức trong phong tục tang ma tương truyền đã được quy định trong sách “Thọ Mai gia lễ”1 từ đời Lê. Trong số đó, có việc dùng bài văn tế đọc trước quan tài hoặc trước mộ người đã qua đời, bày tỏ tình cảm trong những mối quan hệ gia đình như văn tế mẹ, văn tế vợ, văn tế chồng, khóc con gái,… Trong trường hợp tang chủ không biết làm văn tế, có thể nhờ người hay chữ nghĩa làm giúp2. Trong những đám tang có tế lễ, người ta thường sử dụng văn tế mà mỗi giai đoạn lại có văn tế riêng. Có thể kể đến văn tế lễ thành phục (đọc khi đã phát tang), văn tế chiêu tịch điện (đọc khi cúng cơm), văn tế lễ thành phần (đọc khi đắp xong mộ phần), văn tế lễ tế ngu (tế 3 ngày sau khi mất),…Như vậy, tên gọi văn tế xuất phát từ chức năng thể loại là một biểu hiện của tín ngưỡng người Việt xưa và nay.

Không chỉ dùng trong khi tưởng nhớ người đã mất trong trường hợp thông thường, văn tế còn dùng để tế hương hồn những người chết oan. Chịu sự chi phối của thế giới quan duy tâm, người ta tin rằng con người chết là chỉ mất đi phần xác, còn phần hồn đi sang một thế giới khác, nó vẫn có thể tồn tại, đi về thăm viếng, phù hộ hay là quấy nhiễu người sống. Những trường hợp chết “bất đắc kì tử” sẽ trở thành những cô hồn không nơi nương tựa lang thang, đói rét. Vì vậy, nhiều nơi vào _________ 1 Do quan niệm sau khi chết, linh hồn sẽ về nơi “thế giới bên kia” nên với người Việt, việc tang ma được xem như việc đưa tiễn.

Quan niệm này được thể hiện từ việc đặt tên hèm (tên thuỵ) cho người sắp chết, trước khi khâm liệm thì làm lễ mộc dục (tắm gội cho người chết), lễ phạm hàm (bỏ một nhúm gạo nếp và ba đồng tiền vào miệng); khi khâm liệm thì đắp mặt người chết bằng miếng vải để khỏi trông thấy con cháu sinh buồn; chôn cất xong thì đặt trên mộ bát cơm, quả trứng, đôi đũa để mong họ đầu thai trở lại,… 2 Trong những tài liệu chúng tôi sưu tầm được, Nguyễn Bá Xuyến là người làm văn tế hộ nhiều nhất: 19/21 bài văn tế Nôm [80, tr. 68 - 219] rằm tháng bảy âm lịch có tục cúng cô hồn, nhờ bát cháo lá đa, nén nhang tình nghĩa nhằm giúp họ thoát khỏi kiếp cô hồn bơ vơ lạc lõng. Những bài văn tế thực hiện chức năng nhân văn ấy không phải dùng để tế một người cụ thể, cũng không phải tế nhiều người chết trong cùng hoàn cảnh mà là bài văn tế chung cho nhiều loại người khác nhau trong xã hội “Mười loài là những loài nào?/ Gái trai già trẻ đều vào nghe kinh”. “Văn tế thập loại chúng sinh” của Nguyễn Du là một sáng tác tiêu biểu nói lên sự gắn kết giữa tinh thần từ bi, bác ái của nhà Phật và tín ngưỡng dân gian như thế.

Chức năng phi truyền thống Khái niệm truyền thống và phi truyền thống ở đây để chỉ sự phân biệt mục đích sử dụng của những bài văn tế với tư cách là những sáng tác văn học đích thực. Thực tế, có những bài văn tế đi ra ngoài địa hạt của một bài tế thông thường để gánh vác một nhiệm vụ mới: đọc cho đối tượng nghe ngay trong lúc còn sống. Chức năng này khiến chúng ta nghĩ tới một lễ gọi là “lễ tế sống” trong phong tục đời xưa. Lễ này thường được tổ chức trong những gia đình khá giả, có điều kiện.

Cách thức tổ chức như lễ tế thần: Người được tế sống (ông, bà, cha, mẹ) ngồi trên sập để nghe văn tế chúc mừng và nhận lễ bái trà, rượu. Bài văn tế này do con trưởng soạn hoặc nhờ người khác làm giúp. Đây là hình thức mừng thọ thể hiện lòng hiếu của con cháu với người lớn tuổi. Hình thức này có lẽ không còn tồn tại trong thời đại ngày nay song có thể thấy rằng xem xét chức năng thể loại cũng cần xem xét từ cội gốc của nó là đời sống tín ngưỡng, tập quán của nhân dân.

Đứng từ góc độ văn học, không thiếu những sáng tác văn tế thực hiện chức năng này, tiêu biểu là bài “Văn tế Phan Bội Châu” do cụ Huỳnh Thúc Kháng chắp bút và đọc cho cụ Phan nghe ngay trong lúc Phan tiên sinh còn tại thế nhằm ngợi ca tài năng, chí khí của một nhà chí sĩ cách mạng đầu thế kỷ XX. Trong trường hợp này, nội dung của bài tế bao gồm những lời lẽ chúc tụng nên cũng được gọi là văn chúc. Cũng vậy, có những bài văn tế về mặt hình thức vẫn được bảo lưu- theo lối phú nhưng chức năng thì đã khác hẳn. “Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu” (Nguyễn Du), “Văn tế sống vợ” (Trần Tế Xương), “Văn tế sống” (Khuyết danh),… hoàn toàn không biểu hiện cảm xúc bi thương mà nhằm cười cợt, bông đùa một cách nhẹ nhàng, dí dỏm.

Thời hiện đại cũng có rất nhiều bài dùng cho mục đích đả kích, tố cáo những kẻ cướp nước, bán nước xấu xa như “Văn tế bảo hộ”, “Văn tế sống Vĩnh Thụy” (Tú Mỡ), “Văn tế Crútxô” (Trần Văn Từ), “Văn tế tiễn hoàng thượng đi Tây”, “Văn tế 111 nghị cừu” (Đồ Phồn),… hay để chế giễu những thói hư tật xấu trong dân như “Văn tế thuốc phiện”, “Văn tế cô đầu” (Khuyết danh). Như vậy, có thể thấy, tiếp cận văn tế là tiếp cận với một thể loại mang tính chức năng, giá trị của tác phẩm không chỉ phụ thuộc vào người sáng tác mà còn phụ thuộc vào đối tượng, mục đích, thời đại… Nhưng thực tế đời sống thể loại trong văn học cho thấy, hầu hết những sáng tác văn tế đã vượt khỏi phạm vi của một thể loại chức năng, vươn tới tầm cao nghệ thuật và mang những giá trị tư tưởng đáng quý. Đặc điểm thể loại Văn tế có nghĩa chung là “bài văn đọc khi cúng tế”, trong đó có văn tế thần thánh, năm, mùa màng, người chết (vài trường hợp tế người sống), một số bài văn tế có nội dung trào lộng, đả kích, châm biếm. Tuy nhiên, khi nói đến thể loại văn tế trong hệ thống thể loại văn học trung đại Việt Nam, người ta thường chỉ nghĩ tới loại văn tế người chết, bởi vì đây là loại chiếm số lượng nhiều và có giá trị cao ở nhiều phương diện.

Các nhà nghiên cứu khi viết về thể văn tế đều khẳng định tiểu loại này. Trong “Quốc văn cụ thể”, nhà nghiên cứu Bùi Kỷ ghi nhận “Văn tế là bài văn viếng một người đã thác rồi hoặc là dùng vào việc tế lễ” [50, tr. Bằng một cách nói cụ thể hơn, nhà giáo, nhà nghiên cứu Dương Quảng Hàm định nghĩa đó là “bài văn đọc lúc tế một người chết để kể tính nết, công đức của người ấy và tỏ tấm lòng kính trọng thương tiếc của mình” [33, tr. Sách “Từ điển thuật ngữ văn học” định nghĩa: “Văn tế là thể văn gắn với phong tục tang lễ, chủ yếu nhằm bày tỏ sự thương tiếc của tác giả và của những người thân đối với người đã mất” [34, tr.

349],… Từ các định nghĩa trên, qua xem xét những văn bản văn tế cụ thể, ta thấy một bài văn tế thường mang hai nội dung chủ yếu là kể về cuộc đời, tính cách, hành trạng của người đã khuất và bộc lộ tình cảm, thái độ của người sống. Khi đã trở thành tác phẩm văn học thì sắc thái biểu cảm và thẩm mĩ của mỗi bài văn tế cụ thể sẽ khác nhau tùy theo đối tượng (người được tế), chủ tế (tác giả), mục đích và đối tượng tác động (người đọc, người nghe). Song văn tế không chỉ là một thể loại văn học mà còn là hiện tượng của đời sống, phong tục, tín ngưỡng. Từ xưa tới nay, mối bận tâm lớn nhất của con người là sự sống và cái chết.