Chương 1 BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA LƯU HƯƠNG DIỄN NGHĨA BẢO QUYỂN Tác phẩm văn học nói chung và truyện Nôm tôn giáo nói riêng chịu sự chi phối rất lớn bởi thời đại mà nó ra đời. Nói cách khác, chính hoàn cảnh lịch sử – xã hội là nền tảng tư tưởng để tác giả sáng tác nên tác phẩm. Tuy nhiên, với Lưu Hương diễn nghĩa bảo quyển, cho đến nay, chưa có một tài liệu nào ghi lại chính xác thời điểm ra đời tác phẩm. Căn cứ vào thời gian tác phẩm xuất hiện là dòng chữ bên phải ở bìa trong bản in “Quang Tự tam thập tứ niên Mậu Thân mạnh thu cốc đán (1908)” tức là năm Quang Tự thứ 34 – Mậu Thân (1908) cùng một số tư liệu liên quan, TT.
Thích Huệ Thông1 phỏng đoán: Lưu Hương diễn nghĩa bảo quyển ra đời vào cuối hoặc nữa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX tại vùng đất Nam Bộ2. Vì nhiều lý do, ở nghiên cứu này, chúng tôi không tập trung xác định lại nguồn gốc của tác phẩm mà hoàn toàn theo quan điểm trên. Vì vậy, trong quá tìm hiểu về truyện Nôm Lưu Hương diễn nghĩa bảo quyển, chúng tôi tiến hành làm rõ bối cảnh lịch sử – xã hội Nam Bộ, trong đó, đặc biệt quan tâm đến sự ảnh hưởng của Phật giáo đến đời sống tinh thần người dân nơi đây vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Mặt khác, chúng tôi xem xét sự phát triển chung của thể loại truyện Nôm tôn giáo ở thời kỳ này để có những nhận thức ban đầu về quá trình hình thành Lưu Hương diễn nghĩa bảo quyển.
Qua đó, chúng tôi có cơ sở cho việc đánh giá tác phẩm ở những chương sau. Bối cảnh lịch sử và sự ảnh hưởng của Phật giáo ở Nam Bộ cuối TK XIX đầu TK XX 1. Bối cảnh lịch sử Dân gian lưu truyền câu chuyện chúa Nguyễn Hoàng theo lời sấm “Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân”3 của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm mà xin vào đất phương Nam trấn thủ4. Sau nhiều lần Nam tiến, họ Nguyễn lập nên nghiệp lớn tại nơi này.
Xét về yếu tố tự nhiên, Nam Bộ là vùng đất: 1 Thượng tọa Thích Huệ Thông: Ủy viên Thư ký Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Phó chánh Văn phòng Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bình Dương, Trụ trì Tổ đình chùa Hội Khánh – nơi tìm thấy tác phẩm 2 Tư liệu phỏng vấn ngày 14/11/2016 tại chùa Hội Khánh (Tp. Thủ Dầu Một, Bình Dương) 3 Tạm dịch: Một dãy Hoành Sơn (núi Đèo Ngang ở tỉnh Quảng Bình) có thể làm yên thân muôn đời 4 Trần Trọng Kim (2011), Việt Nam sử lược, NXB Văn học, tr. 263 18 Ruộng đồng mặc sức chim bay Biển hồ lai láng, cá bầy đua bơi1 Tuy nhiên, trong gần 300 năm (từ 1558 đến 1847), trải qua các biến cố khác nhau, đến đời vua Dực Tông – Tự Đức, Nam Bộ là vùng đất tương đối kém phát triển. Thất bại trong cuộc chống Pháp xâm lược, năm Tự Đức thứ 27 (Giáp Tuất – 1874), triều đình ký hòa ước với thực dân.
Trong đó, khoản V quy định Vua nước Nam phải thuận nhường đứt sáu tỉnh Nam Kỳ cho nước Pháp2. Mặc dù nhân dân vẫn quyết chí chống giặc ngoại xâm nhưng mười năm sau đó, năm 1884, nhà Nguyễn tiếp tục ký hòa ước Patenôtre. Từ đây, nước Việt Nam nói chung và xứ Nam Bộ nói riêng chính thức bắt đầu thời kỳ Pháp thuộc. Ngay khi thống trị Nam Kỳ, Pháp bắt tay vào việc tổ chức và củng cố bộ máy cai trị.
Trải qua nhiều lần cải cách, cuối thế kỷ XIX, cấp “Khu vực hành chính lớn” dường như đã bị xóa bỏ, toàn Nam Kỳ chỉ còn lại cấp Tiểu khu3. Theo đó, Nam Kỳ phân thành hai mươi Tiểu khu4. Đứng đầu mỗi tiểu khu là một viên quan cai trị người Pháp. Dưới tiểu khu có các “Trung tâm hành chính” lớn, vừa hoặc nhỏ.
Năm 1900, đơn vị hành chính cấp Tiểu Khu đổi thành cấp Tỉnh. Như vậy, toàn Nam Kỳ được chia thành hai mươi Tỉnh. Bên cạnh việc thay đổi những đơn vị hành chính vốn có, do sự phát triển của các đô thị, chính quyền thực dân đã thành lập mới các Thành phố5. Cụ thể: Ngày 08/01/1877, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh thành lập Thành phố Sài Gòn – “Thành phố cấp I” Ngày 20/10/1879, Thống đốc Nam kỳ ra nghị định thành lập Thành phố Chợ Lớn – “Thành phố cấp II” Ngày 13/12/1880, Thống đốc Nam Kỳ ra nghị định sát nhập hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn cùng các vùng phụ cận hình thành Khu Sài Gòn – Chợ Lớn.
1 Ngạc Xuyên Ca Văn Thỉnh (2016), Đất và người Nam Bộ, NXB Trẻ, tr. 201 2 Trần Trọng Kim (2011), Việt Nam sử lược, NXB Văn học, tr. 456 3 Trần Đức Cường (chủ biên) (2016), Lịch sử hình thành và phát triển vũng đất Nam Bộ (từ khởi thủy đến 1945), NXB Khoa học xã hội, tr. 403 4 Hai mươi Tiểu khu của Nam Kỳ bao gồm: Thủ Dầu Một, Biên Hòa, Bà Rịa, Tây Ninh, Tân An, Chợ Lớn, Gia Định, Mỹ Tho, Gò Công, Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh, Châu Đốc, Long Xuyên, Cần Thơ, Sóc Trăng, Sa Đéc, Bạc Liêu, Hà Tiên và Rạch Giá.
5 Trần Đức Cường (chủ biên) (2016), Lịch sử hình thành và phát triển vũng đất Nam Bộ (từ khởi thủy đến 1945), NXB Khoa học xã hội, tr. 406 19 Ngày 12/01/1888, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định xóa bỏ Khu Sài Gòn – Chợ Lớn và lập lại thành hai thành phố như trước. Ngày 27/04/1931, Tổng thống Pháp ra sắc lệnh thành lập trở lại Khu Sài Gòn – Chợ Lớn. Vốn là vùng đất giàu tiềm năng nhưng do sự kiềm hãm của triều Nguyễn, Nam Bộ không quá phát triển.
Dưới ách thống trị của thực dân Pháp, đặc biệt là “chương trình khai thác thuộc địa”, nền kinh tế Nam Kỳ có những chuyển biến lớn. Về nông nghiệp: Pháp tiến hành chiếm đoạt ruộng đất của người dân bằng nhiều cách khác nhau. Để giải tỏa “cơn khát” ruộng đất đang lên cao, ngoài việc tước đoạt đất đai, chính quyền thực dân cũng khuyến khích khai khẩn những vùng hoang. Nhờ các chính sách như trên, diện tích canh tác nông nghiệp ở Nam Kỳ không ngừng gia tăng.
Sản lượng lúa gạo tăng mạnh hằng năm. Đồn điền cao su thi nhau mở rộng. Ngoài ra, một số loại cây khác như ngô, bông, gai, dừa, cà phê, đậu phộng, thuốc lá, hồ tiêu… cũng tương đối phát triển. Buổi đầu, việc cơ giới hóa nông nghiệp không được chú trọng nhưng do nhu cầu thị trường cao, các điền chủ đã quan tâm nhiều đến đầu tư kỹ thuật vào các cây công nghiệp phục vụ xuất khẩu.
Thực dân nghiên cứu cây giống ở Thảo Cầm Viên (Sài Gòn) rồi lập trung tâm Ông Yệm (Thủ Dầu Một) năm 1897 để chú trọng vào cây cao su và cây cà phê1. Về thương nghiệp: Thực dân Pháp nắm độc quyền ngoại thương của Nam Kỳ. Hàng hóa xuất khẩu chủ yếu là lúa gạo và cao su. Nam Kỳ nhập khẩu xăng dầu, thuốc lá, vàng, mỹ phẩm và một số đồ xa xỉ khác.
Kim ngạch ngoại thương của khu vực này phát triển nhanh và mạnh. Cán cân xuất nhập luôn nghiêng về hướng xuất siêu. Đây là nguồn đem lại món lợi lớn cho chính quốc. Ngoài Pháp, hoạt động thương mại tại Nam Kỳ còn chịu sự chi phối của một lực lượng khác.
Người Hoa chiếm ưu thế trong việc mua bán nhiều mặt hàng khác nhau. Tổng giá trị hàng hóa lưu thông trên thị trường của các bang người Hoa tuy không bằng người Pháp nhưng cao hơn hẳn người Việt. Ngoài ra, người Hoa tại Nam 1 Sơn Nam (2014), Đất Gia Định – Bến Nghé xưa và người Sài Gòn, NXB Trẻ, tr. 218 20 Kỳ còn là ông chủ sòng bạc, thầu các tiệm cầm đồ, thầu các “bài” mua bán “rượu công ty”và á phiện1 – những ngành đem lợi ích cao nhất.
Như vậy, cuối thế kỷ XIX, Nam Kỳ nói chung và đặc biệt Sài Gòn là một trung tâm buôn bán sầm uất của khu vực. Cảng Sài Gòn không chỉ tiếp đón những bạn hàng truyền thống như Trung Quốc, Thái Lan… mà còn có cả các nước châu Âu như Anh, Mỹ, Đức, Hà Lan…2 Về công nghiệp: Mục đích của sản xuất chỉ để cung cấp cho chính quốc nguyên liệu hoặc những sản phẩm chính quốc thiếu thốn. Phát triển công nghiệp chỉ nhằm bổ sung cho công nghiệp chính quốc3. Nền công nghiệp Nam Kỳ phát triển chủ yếu những ngành phục vụ cho ngành kinh tế khác như: xay xát gạo, sửa chữa tàu thuyền, sản xuất điện, chế biến rượu, đường, khai thác tơ lụa, chế biến gỗ… Cũng như thương nghiệp, công nghiệp Nam Kỳ có sự đóng góp rất lớn của người Hoa.
Bên cạnh những nhà máy do thực dân Pháp mở ra, người Hoa xây dựng thêm những cơ sở sản xuất của mình. Sản phẩm của các các cơ sở này có sức cạnh tranh rất lớn. Chẳng hạn, ngành xay xát gạo trong toàn Nam Kỳ hầu như do tư sản người Hoa thâu tóm trong tay. Về giao thông vận tải: Để phục vụ cho việc chuyên chở những sản vật bốc lột được tại thuộc địa, Pháp chú trọng xây dựng hệ thống giao thông vận tải.
Cuối thế kỷ XIX, dưới sự quản lý của chính quyền thực dân, giao thông tại Nam Kỳ mở mang với nhiều loại hình đa dạng: đường sắt, đường bộ, đường sông, đường biển. Tuy nhiên, từ mục đích ban đầu là chuyên chở hàng hóa, hệ thống giao thông Nam Kỳ phát triển thêm bước nữa. Tại Sài Gòn đã xuất hiện các hãng xe tư nhân vận chuyển hành khách. Như vậy, dưới chính sách bốc lột về tài nguyên và nhân lực Nam Kỳ của thực dân Pháp, nền kinh tế nơi đây chuyển từ thuần túy nông nghiệp lạc hậu sang cơ cấu tương đối hiện đại theo hướng tư bản chủ nghĩa.
Tuy nhiên, do mục tiêu chủ yếu là 1 Sơn Nam (2014), Đất Gia Định – Bến Nghé xưa và người Sài Gòn, NXB Trẻ, tr. 215 2 Trần Đức Cường (chủ biên) (2016), Lịch sử hình thành và phát triển vũng đất Nam Bộ (từ khởi thủy đến 1945), NXB Khoa học xã hội, tr. 437 3 Trần Đức Cường (chủ biên) (2016), Lịch sử hình thành và phát triển vũng đất Nam Bộ (từ khởi thủy đến 1945), NXB Khoa học xã hội, tr. 445 21 phục vụ cho chính quốc nên sự phát triển kinh tế của Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX đầu XX mất cân đối và phụ thuộc vào Pháp.