Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Vấn đề đô thị trong văn học Việt Nam đương đại 1. Chủ đề đô thị trong sự tiếp cận mới của văn học Việt Nam đương đại Đất nước tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện từ Đai hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986). Cũng kể từ đây, văn học Việt Nam thực sự bước vào giai đoạn mà lịch sử gọi là văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới.
Biểu hiện đầu tiên là sự đổi mới trong tư duy của người nghệ sĩ. Từ cảm hứng sử thi chuyển sang cảm hứng nhân văn đời thường đã tạo cho tác phẩm văn học gắn bó hơn với đời sống thường nhật, với số phận con người. Sự thay đổi của tư duy nghệ thuật sẽ kéo theo sự thay đổi lớn trong quan niệm về văn chương. Nhiều vấn đề phức tạp trước đây chưa có điều kiện thể hiện thì nay dần được đề cập tới một cách trung thực và sinh động.
Mảng đề tài viết về đời sống cộng đồng những năm tháng đứng trước sự tồn vong của dân tộc được nhìn nhận đa chiều và sâu sắc hơn. Từ đó dẫn đến sự thay đổi về phong cách tạo nên một bức tranh đa sắc màu của văn học Việt Nam đương đại. Sau 1986, với khẩu hiệu “cởi trói” của tổng bí thư Nguyễn Văn Linh, các nhà văn đã dần tự tin và lấy lại phong độ trong việc khẳng định mình bằng cách thể nghiệm lối viết tự do, sáng tạo, mở ra cách tiếp cận hiện thực mới với “các sự kiện, biến cố lịch sử đến hiện thực về con người, từ cái nhìn một chiều đến cái nhìn nhiều chiều, biên độ hiện thực đã được mở rộng, khả năng chiếm lĩnh đời sống của văn xuôi tăng lên. Những mặt trái, mặt khuất lấp, cái tiêu cực, cái xấu, cái bất hợp lý được phát hiện” [9, 248].
Nhiều vấn đề tồn tại trong nhịp sống đời thường của con người được khám phá, góp phần tạo nên những tính cách văn chương độc đáo, nhiều tác phẩm có giá trị về mặt tư tưởng, được công chúng đón nhận. Tác phẩm đầu tiên được coi là có sự đổi mới toàn diện, “Phát triển mạnh khuynh hướng nhận thức lại hiện thực với cảm hứng phê phán mạnh mẽ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 trên tinh thần nhân bản” [9, 228] trong văn học Việt Nam đương đại là tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu. Tác phẩm bao chứa một dung lượng lớn chặng đường lịch sử 30 năm oai hùng của dân tộc. Lịch sử được khái quát thông qua số phận của anh nông dân Giang Minh Sài: học giỏi, là niềm tự hào, hy vọng của cả gia đình và dòng họ.
Nhưng cũng chính điều đó đã đặt lên vai cậu bé Sài một thứ áp lực khủng khiếp. Lúc nào Sài cũng phải nghe theo những điều mà mọi người xung quanh cho là “tốt nhất”. Anh ta không được lựa chọn cuộc sống cho mình kể cả việc lấy vợ. Khác hẳn với vẻ ngoài thô mộc, khô khan là một người đang vùng vẫy với niềm khao khát được yêu, được sống với cảm xúc thực của mình.
Nhân vật Sài đã gợi cho người đọc những trăn trở rất đáng suy ngẫm về số phận con người. Văn học đô thị được hiểu là những tác phẩm viết về đô thị và có tính chất hiện đại, dân chủ. Đối với các nhà văn sinh và và lớn lên hoặc chí ít cũng được sống một thời gian dài trong đô thị thì các tác phẩm của họ mới mang ý thức đô thị thực sự. Nhất là với các nhà văn thế hệ 8X, 9X thì đô thị đã trở thành một phần con người họ, chứ không đơn thuần là mảng đề tài mà họ quan tâm.
Chúng ta có thể nhắc đến một số tác phẩm của họ như Những thiếu thời lơ lủng của Hạnh Nguyên, Người ngủ thuê của Nhật Phi, Bên kia cánh cửa của Hà Thủy Nguyên. Còn đối với các nhà văn không sống ở đô thị thì rất khó có được cảm quan đô thị. Sau Thời xa vắng là hàng loạt các tác phẩm văn chương lấy đề tài về đô thị ra đời: Lạc chốn thị thành (Phong Điệp), Một người Hà Nội (Nguyễn Khải), Huyền thoại phố phường (Nguyễn Huy Thiệp), Hà Nội những ngày trước Tết (Thái Bá Tân), Phố nhà binh (Chu Lai), Cửa hiệu giặt là (Đỗ Bích Thúy), Ba ngôi của người (Nguyễn Việt Hà), Cậu Ấm (Trần Chiến), Me Tư Hồng (Nguyễn Ngọc Tiến)… Trong những tác phẩm này, các nhà văn đã đi sâu vào mảng đề tài thế sự với việc tiếp cận đời sống con người cá nhân thông qua những mối quan hệ xã hội phức tạp. Văn xuôi viết về chủ đề đô thị thường tập trung khắc họa con Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 người đời thường mang bản chất và vẻ đẹp tự nhiên đời thường.
Đó là sự bù đắp những khiếm khuyết về cảm quan nghệ thuật trong văn học ở các giai đoạn trước đó. Đồng thời khẳng định quá trình hình thành và phát triển đô thị một cách mạnh mẽ sau thời kỳ hội nhập đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn học như thế nào? Đô thị trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Thị Hoài, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải hiện lên đầy băn khăn trong cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, trong sự tranh chấp giữa nông thôn và thành thị. Các vấn đề mang tính cá nhân như tình yêu, tình dục, cá tính cũng đã phản ánh một cách đầy đủ…Hiện thực trong các tác phẩm viết về đô thị văn học đương đại đều là những mảng hiện thực mới, nó khác xa với “huyền thoại phố phường” mà Nguyễn Huy Thiệp đã từng viết. Bên cạnh thế hệ các nhà văn tiền chiến và trưởng thành trong cách mạng, văn học thời kỳ này xuất hiện lớp nhà văn mới.
Họ sinh ra, lớn lên trong hòa bình và được đào tạo một cách bài bản. Hơn nữa họ được đi học, làm việc, tiếp xúc với môi trường đô thị từ sớm. Đó là điều kiện thuận lợi để các nhà văn trải nghiệm về cuộc sống mới, con người mới trong bối cảnh xã hội mới. Chính vì vậy, khác hẳn với giai đoạn trước (văn học thường hướng đến những nhân vật người lính trong chiến tranh, nông dân trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩ), giờ đây văn học lại hướng ngòi bút của mình vào đời sống đô thị nhộn nhịp và huyên náo, những con người với tất cả mọi mặt khuất lấp của cá nhân.
Chúng ta bắt gặp sự thay đổi này không chỉ ở cả nền văn học mà ngay trong mỗi nhà văn cũng có sự thay đổi đó khi họ di chuyển ngòi bút từ nông thôn, miền núi đến với đời sống nơi đô thị. Khi chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của lịch sử, đất nước, cảm quan về mặt nghệ thuật cũ lúc này không còn phù hợp, các nhà văn cảm thấy luyến tiếc, day dứt và không phải nhà văn nào cũng dễ dàng từ bỏ tư duy cũ để hòa theo cái mới. Chính vì vậy mà trong giai đoạn đầu sau đổi mới, ta hay bắt gặp kiểu đề tài mang tính xung đột, giằng xé giữa cái cũ và cái mới. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Nhưng trên tất cả, những tác phẩm viết về đề tài đô thị trong văn học đương đại đều có thiên hướng viết về những mảnh ghép cuộc sống, những số phận cá nhân với tâm lí đầy phức tạp…Từ sự thay đổi về đối tượng phản ánh, văn học đã có sự cách tân trong việc sử dụng ngôn ngữ hàng ngày với những khẩu ngữ, biệt ngữ, tiếng lóng…phù hợp với mọi đối tượng tiếp nhận công chúng…Ngôn ngữ trần thuật mang tính đa thanh “sự xen lẫn của lời thoại nhân vật vào lời kể và đặc biệt là hình thức lời nửa trực tiếp đã góp phần làm mới nghệ thuật kể chuyện” [18, 76].
Phương thức xây dựng nhân vật cũng có sự khác biệt so với các giai đoạn trước, con người hiện lên ở những vị thế và tính cách đa dạng, được phác họa và khám phá trên nhiều bình diện “ý thức và vô thức, đời sống tư tưởng, tình cảm và đời sống tự nhiên, bản năng, khát vọng cao cả và dục vọng tầm thường, con người cụ thể, cá biệt và con người trong tính nhân loại phổ quát” [9, 236]. Trong các tác phẩm đương đại, không gian đô thị hiện đại được phác họa qua những hình ảnh khác nhau, góc nhìn khác nhau: “Từ không gian địa lý đến không gian tâm tưởng, từ không gian xã hội đến không gian cụ thể” (Văn Ngọc). Trên mỗi trang văn, vẻ đẹp dịu dàng của Hà Nội dần dần hiện lên. Khi thì vào những ngày cuối đông, sương giăng giăng phủ khắp các ngõ phố “Tất cả như lấp ló sau một tấm voan mỏng che khuôn mặt xinh đẹp đã hóa trang kỹ của cô dâu chuẩn bị về nhà chồng” (Rượu cúc - Nguyễn Thị Thu Huệ).
Khi thì là một Hà Nội vào những ngày hè, phượng đỏ rực trên các nẻo đường với tiếng ve kêu râm ran, nhức nhối. Đằng sau sự yên bình ấy đang tồn tại những biến động dữ dội của cuộc sống hàng ngày, cả đời sống vật chất lẫn tinh thần của con người. Họ viết về đô thị chính là viết về một mảng đời của họ qua những trải nghiệm của bản thân với những day dứt, băn khoăn về sự thay đổi quá nhanh của quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa trong đời sống kinh tế, đạo đức và nhân cách con người. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Văn học đô thị Việt Nam vẫn đang trong quá trình hình thành.
Và cũng dễ nhận thấy văn học đô thị hiện nay còn nghèo nàn về đề tài, chủ yếu vẫn là viết về những chiêm nghiệm, suy nghĩ, suy tưởng bản thân của các nhà văn. Ở một số tác giả lớn tuổi, đô thị thường được nhìn với cái nhìn nhuốm màu hoài niệm. Và chỉ khi nào chúng ta hoàn toàn sống ở trong đô thị rồi thì cách nhìn ấy sẽ thay đổi. Khi đọc văn học viết về đô thị, người đọc không chỉ được thấy những mảng màu lấp lánh của đô thị mà còn thấy được những bất an về môi trường sống, sự tha hóa về đạo đức và nhân cách con người.
Thế nhưng, những năm gần đây không thể phủ nhận sự hấp dẫn của chủ đề đô thị đối với nền văn học đương đại.