Chương 1. Khái quát chung về Ngân hàng Hợp tác xã. Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Hợp tác xã. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGÂN HÀNG HỢP TÁC XÃ 1.
Khái niệm và đặc điểm của Ngân hàng Hợp tác xã 1. Sơ lược hình thành Ngân hàng Hợp tác xã Hợp tác xã tín dụng đã ra đời và tồn tại ở Việt Nam từ năm 1956 trên cơ sở Chỉ thị số 15/CT-TU ngày 27/3/1956 của Ban bí thư Trung ương Đảng về việc tổ chức xây dựng Hợp tác xã tín dụng ở nông thôn. Sau công cuộc đổi mới kinh tế năm 1986, hệ thống ngân hàng được chuyển đổi từ mô hình một cấp sang mô hình hai cấp, các Hợp tác xã tín dụng hoạt động theo cơ chế cũ (làm đại lý huy động tiền gửi tiết kiệm và cho vay cho Ngân hàng Nhà nước) không còn phù hợp, phần lớn các Hợp tác xã tín dụng phải ngừng hoạt động1. Năm 1993, QTDND được ra đời trên cơ sở Quyết định số 390/TTg ngày 27/7/1993 của Thủ tướng Chính phủ cho phép triển khai Đề án thí điểm thành lập QTDND.
Với sự xuất hiện của mô hình QTDND, các Hợp tác xã tín dụng còn sót lại đã thực hiện chuyển đổi sang mô hình QTDND đánh dấu sự sụp đổ của mô hình Hợp tác xã tín dụng tồn tại gần 40 năm. Nhận ra được bài học kinh nghiệm từ sự sụp đổ của mô hình hợp tác xã tín dụng, hệ thống QTDND nhận thấy cần có sự liên kết về tài chính trong hệ thống; đại diện cho hệ thống tiếp nhận các nguồn vốn của Chính phủ, các tổ chức đầu tư quốc tế cho phát triển nông nghiệp – nông thôn; điều hòa vốn khả dụng trong hệ thống, cho các QTDND cơ sở vay đáp ứng nhu cầu vốn vay của các thành viên. Năm 1995, QTDND Trung ương được thành lập theo Quyết định số 162/QĐ- NH5 ngày 08/6/1995 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và Quyết định số 200/QĐ- NH5 ngày 20/7/1995 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về việc cấp giấy phép cho việc thành lập và hoạt động của QTDND Trung ương. QTDND Trung ương là tổ chức tín dụng hợp tác do các QTDND cơ sở cùng nhau thành lập nhằm mục đích hỗ trợ và nâng cao hiệu quả hoạt động của cả hệ thống QTDND2.
QTDND Trung ương được phép tiến hành các hoạt động như một ngân hàng với mục đích chính là hỗ trợ và nâng cao hiệu quả hoạt động của các QTDND cơ sở trong hệ thống3: (i) Đầu mối về điều hòa vốn, cung ứng các dịch vụ theo yêu cầu hoạt động của các QTDND cơ sở; (ii) Trao đổi thông 1 Trần Quang Khánh (2014), Giải pháp cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã đến năm 2020 đảm bảo phát triển an toàn, ổn định và bền vững, Đề tài khoa học cấp ngành, tr. 2 Điều 4 Nghị định 48/2001/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2001 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của quỹ tín dụng nhân dân (Nghị định 48/2001/NĐ-CP). 3 Mục 3 Phần III Thông tư số 09/2001/TT-NHNN ngày 08 tháng 10 năm 2001 của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn thực hiện Nghị định số 48/2001/NĐ-CP ngày 13/8/2001 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của QTDND (Thông tư 09/2001/TT-NHNN). 6 tin, kinh nghiệm, tư vấn cho các QTDND cơ sở thành viên về tổ chức, quản trị và điều hành; (iii) Đại diện cho toàn hệ thống trong quan hệ với Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, các tổ chức trong nước và quốc tế; (iv) Đào tạo, hướng dẫn một số kỹ năng, nghiệp vụ cho các QTDND cơ sở; (v) Quản lý các quỹ bảo đảm an toàn của hệ thống QTDND theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
QTDND Trung ương với vai trò là tổ chức đầu mối liên kết của hệ thống, QTDND Trung ương đã thực hiện chức năng điều hòa vốn và hỗ trợ tích cực cho các QTDND cơ sở hoạt động ổn định, an toàn và bền vững. Tuy nhiên, QTDND Trung ương do hạn chế về năng lực tài chính, trình độ công nghệ cũng còn hạn chế nên chưa có điều kiện mở rộng quy mô nghiệp vụ. Vì vậy, khả năng hỗ trợ vốn phục vụ thành viên phát triển bị hạn chế và các sản phẩm dịch vụ ngân hàng chưa thực sự đa dạng. Năm 2010, Luật Các tổ chức tín dụng ra đời, theo đó không còn quy định điều chỉnh về QTDND trung ương mà thay vào đó quy định về NHHTX là ngân hàng của tất cả các QTDND thực hiện mục tiêu chủ yếu là liên kết hệ thống, hỗ trợ tài chính, điều hòa vốn trong hệ thống.
Mặt khác, định hướng và giải pháp củng cố, phát triển các QTDND tại Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 – 2015” ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ ngày 01/3/2012 cũng đã nêu rõ: giải pháp của Đề án là chuyển đổi QTDND Trung ương sang hoạt động theo mô hình NHHTX. Phát triển QTDND Trung ương đủ mạnh về quy mô, năng lực tài chính, trình độ quản trị, công nghệ để thực sự đóng vai trò làm đầu mối điều hòa, cân đối vốn trong hệ thống QTDND và có khả năng chăm sóc, hỗ trợ có hiệu quả cho các QTDND cơ sở về chuyên môn nghiệp vụ, vốn và tài chính4. Việc chuyển đối mô hình tổ chức và hoạt động của QTDND Trung ương thành NHHTX không chỉ nhằm phù hợp với Luật Các tổ chức tín dụng mà còn góp phần tích cực vào việc cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã tại Việt Nam theo tinh thần của Quyết định số 254/QĐ- TTg của Thủ tướng Chính phủ. Chủ trương chuyển đổi QTDND Trung ương thành NHHTX Việt Nam đã được cụ thể hóa trong Thông tư số 31/2012/TT-NHNN ngày 31/12/2012 quy định về NHHTX.
Trên cơ sở đó, ngày 22 tháng 3 năm 2013, Đại hội đại biểu thành viên đầu tiên của NHHTX Việt Nam được tổ chức. Ngày 04 tháng 6 năm 2013, Thống đốc Ngân hàng 4 Điểm a tiểu mục 2 Mục III Phần B Đề án Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015 ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01 tháng 3 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ. 7 Nhà nước Việt Nam ký Giấy phép số 166/GP-NHNN cho phép thành lập NHHTX Việt Nam. Ngày 09 tháng 7 năm 2013, NHHTX Việt Nam đã chính thức đi vào hoạt động.
Khái niệm và đặc điểm Ngân hàng Hợp tác xã 1. Khái niệm Ngân hàng Hợp tác xã Tên gọi NHHTX xuất hiện lần đầu trong Công văn số 6901/NH-GP ngày 09/12/1994 của Chính phủ về việc thành lập QTDND Trung ương được đề cập như sau: “Việc thành lập một tổ chức cổ phần kinh doanh về tiền tệ, thực hiện theo quy định tại Pháp lệnh ngân hàng, Hợp tác xã tín dụng và Công ty tài chính ngày 23 tháng 5 năm 1990. Về tên gọi của tổ chức này là Quỹ tín dụng Trung ương hay Ngân hàng Hợp tác xã, có thể gợi ý khi xây dựng dự thảo điều lệ và do đại hội cổ đông xem xét quyết định”. Danh từ NHHTX được cấu thành bởi hai danh từ là: “ngân hàng” và “hợp tác xã”.
Theo đó, danh từ “ngân hàng” được hiểu là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng5, hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Danh từ “hợp tác xã” là một loại hình tổ chức kinh tế, theo đó hợp tác xã được định nghĩa là “tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã”6. Các thành viên của NHHTX chính là các QTDND cùng nhau thành lập hoặc tham gia góp vốn vào NHHTX nhằm nhận được sự hỗ trợ các sản phẩm ngân hàng như huy động vốn, cho vay và các dịch vụ thanh toán một cách thuận tiện hơn. Như đã đề cập, tiền thân của NHHTX là QTDND Trung ương, với những khó khăn về nguồn vốn điều lệ quá nhỏ hay do trình độ nên chưa triển khai được các sản phẩm ngân hàng đến với thành viên.
Do đó, cần có một sự thay đổi hoàn thiện hơn để triển khai tốt các hoạt động ngân hàng đầy đủ cho thành viên và có điều kiện tiếp cận những khoa học công nghệ tiên tiến trong hoạt động ngân hàng tạo ra những sản phẩm dịch vụ ngân hàng hiện đại cho QTDND thành viên và hơn nữa là đủ sức để thực hiện chức năng là tổ chức đầu mối đảm bảo điều hòa vốn, hỗ trợ khả năng thanh khoản cho các QTDND thành viên. Đây cũng chính là mục tiêu quan 5 Khoản 2 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16 tháng 6 năm 2010 của Quốc Hội (Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010). 6 Khoản 1 Điều 3 Luật Hợp tác xã số 23/2012/QH13 ngày 20/11/2012 của Quốc Hội (Luật Hợp tác xã 2012). 8 trọng và là điểm khác biệt căn bản giữa một tổ chức tín dụng là hợp tác xã7 so với tổ chức kinh tế dưới tư cách hợp tác xã.
Từ đó, mô hình NHHTX ra đời hoạt động như một ngân hàng đã lấp những lỗ hổng mà QTDND trung ương còn thiếu. Tại kỳ họp Quốc hội lần thứ 7 khóa XII năm 2010, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12. Theo đó, khoản 7 Điều 4 quy định: “ NHHTX là ngân hàng của tất cả các QTDND do các QTDND và một số pháp nhân góp vốn thành lập theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu chủ yếu là liên kết hệ thống, hỗ trợ tài chính, điều hòa vốn trong hệ thống các QTDND”. Tại báo cáo thường niên gần nhất của NHHTX Việt Nam đã giới thiệu khái quát: “NHHTX Việt Nam là loại hình Tổ chức tín dụng được tổ chức theo mô hình hợp tác xã, hoạt động trong lĩnh vực tiền tệ, tín dụng và dịch vụ ngân hàng với mục tiêu chủ yếu là liên kết, bảo đảm an toàn hệ thống thông qua việc hỗ trợ tài chính và giám sát hoạt động trong hệ thống QTDND.
Hoạt động chủ yếu là điều hòa vốn và thực hiện các hoạt động ngân hàng đối với thành viên là các QTDND”8.