Chương 4 CÁ NHÂN VÀ XÃ HỘI HÓA CÁ NHÂN 4.1 Khái niệm cá nhân Cá nhân là một cá thể riêng biệt, độc lập hiện hữu đang hoạt động trong một không gian xác định với những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể, tồn tại trong các mối quan hệ và hoạt động xã hội1.2 Đặc điểm của cá nhân theo quan điểm của K.Marx và Engels Là thực thể sinh học xã hội, đó là sản phẩm của tự nhiên và mang bản chất xã hội, cá nhân tồn tại thông qua hoạt động lao động sản xuất.1 Một số quan niệm về “con người xã hội” Trong lịch sử tư tưởng, có rất nhiều cách tiếp cận về vấn đề con người: - Theo quan niệm duy tâm, con người được giải thích từ sáng tạo và chi phối của thánh thần và từ ý thức trừu tượng. Việc giải thích con người theo quan điểm này không đem lại ý nghĩa tích cực trong cuộc sống. - Theo quan niệm duy vật, từ thời Arixtốt đến các nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII đều cho rằng, con người là một sinh vật - xã hội, “sinh ra đã có tính xã hội”. Quan điểm này cho rằng, bản chất con người chỉ ở mặt tự nhiên của nó.
Ngay cả Phơbách cũng chỉ mới dừng lại ở chủ nghĩa nhân bản tự nhiên, bởi vì theo nhận thức của ông, con người chỉ là một cá nhân trừu tượng, một sinh vật thuần túy về sinh học. - Theo quan điểm mácxít, xuất phát từ hoạt động thực tiễn của con người, K.Marx cho rằng, bản chất con người chính là nhân cách. Nhân cách ấy tìm thấy bản chất trong các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó, Marx vẫn thừa nhận tính sinh vật trong chỉnh thể người.
Con người là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: + Là một đơn vị sinh lý, con người là đối tượng được nghiên cứu của các nhà sinh học và y học,… 1 Tạ Minh (2007). Xã hội học đại cương. NXB Đại học Quốc gia TP HCM, tr. 97 + Những giá trị trong cuộc sống tinh thần của con người được nghiên cứu trong đạo đức học, triết học, luật học,… + Là đơn vị tâm lý có những nhu cầu và trạng thái tâm lý phức tạp, con người là đối tượng tìm hiểu của các nhà tâm lý học, phân tâm học, thần kinh học,… Xuất phát từ những lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, các nhà khoa học có những quan điểm khác nhau về bản chất con người.
Hiện nay có ba loại quan điểm khác nhau về vai trò của yếu tố sinh học và yếu tố xã hội trong con người. Xã hội là tập hợp số đông con người có những bản chất nhất định. Từ khi sinh ra, con người chỉ là một sinh vật thuần thúy, song sống trong xã hội con người đã học hỏi được kinh nghiệm xã hội và đã thoát khỏi thế giới sinh vật thành con người xã hội. Do vật con người là một thực thể pha trộn giữa yếu tố sinh vật và yếu tố xã hội, chúng ta phải nghiên cứu quá trình biến hóa từ sinh vật thuần thúy thành con người xã hội.
Con người là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học khác nhau. Xã hội học quan niệm con người là đơn vị cơ bản cấu thành xã hội, là một đơn vị nhỏ nhất của hệ thống xã hội, là một sinh vật có tư duy, sống theo tổ chức xã hội. Sống trong xã hội, con người có bản chất nhất định và khi phát ra ngoài xã hội, thể hiện là nhân cách cá nhân. Nhân cách là bộ mặt xã hội của tâm lý, là tổng thể các thuộc tính tâm lý cá nhân vừa có ý nghĩa xã hội, vừa đặc trưng cho tính cá nhân.
Người có nhân cách được coi là một thành viên của xã hội, chịu sự chi phối của các mối quan hệ xã hội, đồng thời là chủ thể hoạt động có ý thức của xã hội. Bản chất con người thể hiện ở các yếu tố sau: Trước hết, con người là sinh vật cao cấp nhất hành tinh, có bản năng sinh tồn duy trì nòi giống. Gọi là bản năng vì chúng tự nhiên hình thành trong qá trình tiến hóa lâu dài của loài người, nằm trong vô thức. bản năng sinh tồn dẫn đến sự tham lam, tự hữu, tham sống sợ chết, đấu tranh hoặc nương tựa vào kẻ khác để bảo vệ mình,… Bản năng duy trì nòi giống kích thích sinh dục, tạo nên cảm xúc và nhu cầu gắn bó với người khác giới v.
Học thuyết phân tâm học của S.Freud (nhà tâm lý – y học Áo, 1859-1939) đã quá nhấn mạnh đến bản năng sinh tồn của con người. Luận điểm cơ bản của Freud tách con người thành ba khối: cái ấy (cái vô thức), cái tôi và cái siêu tôi. Cái ấy bao gồm các bản năng vô thức: ăn uống, tình dục, tự vệ. Trong đó bản năng tình dục giữ vai trò trọng tâm quyết định toàn bộ đời sống tâm lý và hành vi của con người.
Cái tôi – con người thường ngày – con người ý thức, tồn tại theo nguyên tắc hiện thực. Cái tôi ý thức là cái tôi giả hiệu, cái tôi bề ngoài của cái nhân lõi bên trong “cái ấy”. Cái siêu tôi là cái siêu phàm, “cái tôi lý 98 tưởng” không bao giờ vươn tới được và tồn tại theo nguyên tắc kiểm duyệt, chèn ép. Như vậy phân tâm học đã đề cao quá đáng cái bản năng vô thức, dẫn đến phủ nhận ý thức, phủ nhận bản chất xã hội lịch sử của con người2.
Do nghiên cứu từ nhiều khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội, các nhà xã hội học cũng có nhiều quan niệm khác nhau về bản chất con người. - Quan niệm của các nhà xã hội học theo thuyết sinh hóa Quan niệm này cho rằng, yếu tố sinh học quyết định sự hình thành hành vi, tích cách của con người. Tính di truyền ảnh hưởng lớn tới hành vi của con người. Họ tin ở sự tồn tại của cái gọi là bản năng con người.
Họ cho rằng, sự tổng hòa của những tố chất di truyền hay những khuynh hướng di truyền xác định hành vi của con người cụ thể. Phía đại diện cho quan điểm này cho rằng, con người như là cá thể sinh vật đối lập với xã hội và xem sức mạnh của con người là sức mạnh khả năng vô thức, trong đó, đam mê tình dục giữ vai trò chủ đạo. Quan điểm này không thấy được khả năng của con người sử dụng những biểu tượng và lập luận lôgíc, thích nghi cao để nắm được những kiểu hành vi nhất định, tạo nên thể chế xã hội, điều hòa việc sử dụng hoặc vượt qua những nhân tố sinh học. - Quan niệm của các nhà xã hội học theo thuyết quyết định luận xã hội học Quan niệm này cho rằng, nhân cách được hình thành trên cơ sở đa số những sự tác động của con người với thế giới xung quanh.
Nó là sản phẩm của xã hội và được hình thành trên cơ sở của mối quan hệ qua lại giữa con người với con người. Đại biểu cho quan niệm này là C. Mead,… - Bên cạnh quan niệm sinh học hóa cũng như quyết định luận xã hội, nhiều nhà xã hội học đã nhìn nhận con người như một chỉnh thể trong sự thống nhất giữa mặt sinh học và mặt xã hội của nó. Theo Tsunesaburo Makiguchi: “khái niệm người không chỉ bao hàm một thực thể vật chất, cảm quan, hữu hình mà còn bao gồm một khía cạnh tâm linh khác với thể chất, nhưng lại tồn tại trên cơ sở thể chất ấy”.
Theo Giôhan Gôtlíp Phíchtơ: “Con người khác với loài vật ở chỗ, có khả năng suy tư trừu tượng, có thể quyết định và lựa chọn. Con người là con vật tự điều khiển lấy mình. Con người có thể làm các dự án, trù liệu, tính toán cho tương lai, suy nghĩ về những hoạt động và những phản 2 Lương Văn Úc (2009). Giáo trình xã hội học.
Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Bộ môn Tâm lý xã hội học. NXB Đại học Kinh tế Quốc dân. 99 ứng của mình, chịu chách nhiệm về hành vi của mình và có khả năng phát triển ý thức trách nhiệm với người khác”.
+ Nếu trong định nghĩa của Makiguchi, tác giả lấy chỉnh thể sinh học - xã hội làm điểm xuất phát cho khái niệm con người thì trong định nghĩa của Phíchtơ, điểm xuất phát lại nặng về những gì con người khác với động vật, vượt lên động vật. + Con người xuất hiện chỉ có thể trên cơ sở những quy luật tiến hoá hữu cơ và đồng thời với những quy luật xã hội, vận động sinh học gắn liền với vận động xã hội trong chỉnh thể người. Đối với quá trình phát sinh, phát triển và hoàn thiện ở một cá thể thì những yếu tố sinh học và yếu tố xã hội tác động không giống nhau ở từng thời kỳ trưởng thành. “Yếu tố sinh học và yếu tố xã hội không phải là song song tồn tại trong con người mà làm môi giới cho nhau, thâm nhập vào nhau và in dấu lên toàn bộ hoạt động sống của con người”.
Tuy nhiên khi nghiên cứu con người, nhà xã hội học mặc dù thừa nhận mặt sinh học của con người nhưng cái chính vẫn tập chung tìm hiểu khía cạnh mang tính xã hội của con người. Song khác với các nhà khoa học khác, các nhà xã hội học xem xét con người trong mối tương tác giữa con người với con người, giữa con người với nhóm xã hội và xã hội nói chung. Chính vì vậy mà Phíchtơ cho rằng, “con người được gọi là con người xã hội theo nghĩa một con người vừa có khuynh hướng kết hợp với người khác mà cũng có nhu cầu tương quan với người khác”. Có nghĩa là, nhà xã hội học đã xem xét cách thức con người liên lạc với đồng loại của nó như thế nào.2 Khái niệm xã hội hóa Có rất nhiều định nghĩa khác nhau của các nhà xã hội học khi bàn về xã hội hóa: Xã hội hóa bao gồm tất cả quá trình tiếp diễn văn hóa giao tiếp, học hỏi, qua đó cá nhân con người phát triển bản chất xã hội và có khả năng tham gia vào đời sống xã hội.
Xã hội hóa là quá trình trong đó cá nhân con người học hỏi và nhập tâm suốt đời vào các yếu tố của môi trường văn hóa, xã hội, hòa nhập chúng vào cấu trúc nhân cách của anh ta dưới ảnh hưởng của các tác nhân xã hội quan trọng và những kinh nghiệm cá nhân. Do đó làm anh ta thích nghi với môi trường xã hội, nơi anh ta sinh sống.