Chương 1 THƠ TẢN ĐÀ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐỀN TÀI 1. Biểu tượng và khái niệm có liên quan 1. Biểu tượng (Symbol) Biểu tượng là một khái niệm đã được đưa vào nghiên cứu trên nhiều phương diện ở nhiều nơi trên thế giới. Ngay cả Việt Nam, biểu tượng cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đưa ra khái niệm.
Trong tiếng Anh biểu tượng được viết bằng chữ “symbol” được bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp có nghĩa là ký hiệu, lời nói, dấu hiệu, triệu chứng… Theo Từ điển tiếng Việt (GS Hoàng Phê): “Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, là hình ảnh của nhận thức, cao hơn cảm giác cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào các giác quan đã chấm dứt” [42, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi): “Biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, một hình thức cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt” [15, tr. Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (Jean Chevalier): “Biểu tượng cơ bản khác với dấu hiệu ở chỗ dấu hiệu là một quy ước tùy tiện trong đó cái biểu đạt (khách thể hay chủ thể) vẫn xa lạ với nhau trong khi biểu tượng giả định có sự đồng chất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nghĩa một lực năng động tổ chức” [27, tr. Như vậy, biểu tượng là những hình ảnh của sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, được hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó, được lưu giữ lại trong ý thức hay là những hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước.
Biểu tượng không phải hoàn 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com toàn là thực tế, bởi vì nó xây dựng lại hình ảnh thực tế sau khi đã được tri giác. Nhưng những hình ảnh đó cũng không hoàn toàn là kết quả chủ quan xuất phát từ những hoạt động tâm trí của chủ thể. Tuy nhiên cần hiểu rằng, không phải bất cứ hình ảnh nào cũng là biểu tượng, nó phải cao hơn hình ảnh và mang một ý nghĩa sâu xa, giúp con người khơi gợi ra những giá trị tiềm ẩn mà không phải ai cũng nhận thấy ngay. Vì thế, biểu tượng phải là những hình ảnh chứa đầy ý nghĩa sâu sắc, mà khi đi sâu khám phá nó,ta mới cảm nhận được hết được những tầng nghĩa đó.
Biểu tượng luôn gắn liền với cuộc sống, trải qua một quá trình từ khi con người có thể ý thức được đến khi trưởng thành, chúng ta đã tích lũy được cho bản thân mình vốn sống, kinh nghiệm sống và được lưu giữ trong trí nhớ. Những hình ảnh của sự vật hiện tượng mà chúng ta thường gặp trong cuộc sống lại hàm chứa một ý nghĩa sâu xa khác theo cách cảm nhận riêng của mỗi người tạo nên tính đa nghĩa cho biểu tượng. Những hình ảnh đó được nhà văn đưa vào trong các sáng tác của mình thường xuyên và gửi gắm vào trong đó những ý nghĩa sâu xa của chính bản thân về cuộc đời và con người. Khi độc giả tiếp xúc với những hình ảnh quen thuộc đó sẽ nhận ra được dụng ý của nhà thơ, nhà văn gửi gắm trong đó, làm cho những tác phẩm đó có sức sống và tồn tại cùng thời gian.
Đó là những biểu tượng mang tính cá nhân được nhà thơ quy định. Ngược lại, trong một thời điểm lịch sử nhất định, trong một xã hội nhất định, có những hình ảnh được cả cộng đồng đó thừa nhận và nó mang một dụng ý sâu xa ẩn chứa trong hình ảnh đó, trải qua một thời gian dài nó vẫn mang ý nghĩa nội hàm nhất định không thay đổi thì nó sẽ trở thành biểu tượng của cả cộng đồng đó. Nếu như với người Việt Nam chúng ta, hoa sen được coi là biểu tượng cho sự thanh xuân, tinh khiết, biết hòa nhập, thích nghi với môi trường, thanh lọc những chất nhơ bằng thân rễ của chính mình giữa mênh mông nước nổi, ngai ngái mùi bùn nhưng vẫn vươn lên rạng ngời. Thì ở đất nước Nhật Bản, 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loài hoa anh đào được coi là biểu tượng cho cái đẹp, sức sống mãnh liệt, cho sự khiêm nhường nhẫn nhịn.
Loài hoa tưởng như mong manh, yếu đuối không thể trụ nổi trước những cơn gió, bão nhưng vẫn hiên ngang, vẫn vươn lên khoe sắc với đời. Như vậy, có thể thấy rằng biểu tượng cộng đồng phải được cả xã hội đó thừa nhận và mang một ý nghĩa nhất định cho cả cộng đồng đó. Trải qua một thời gian dài với những biến cố, thăng trầm của lịch sử nó vẫn giữ nguyên được những giá trị, ý nghĩa nhất định mà không hề bị chết yểu, vẫn luôn tồn tại cùng thời gian, đó mới được coi là biểu tượng. Hiện nay, biểu tượng vẫn được các nhà nghiên cứu tìm hiểu và đưa ra những định nghĩa khác nhau dựa trên những cơ sở, quan điểm riêng, nhưng trong những định nghĩa đó ta vẫn thấy có những đặc điểm chung về biểu tượng.
Biểu tượng chính là hiện tượng chủ quan của đối tượng về hiện tượng khách quan đã được tri giác từ trước. Nó kích thích, gợi mở, giúp chúng ta vượt qua dáng vẻ bên ngoài để đi tìm ý nghĩa ẩn kín, thiêng liêng và đạt tới cõi siêu thực. Biểu tượng văn hóa Văn hóa là một khái niệm nội hàm mang ý nghĩa rất rộng với nhiều cách hiểu khác nhau bao gồm cả hai khía cạnh vật chất như: nhà cửa, đồ đạc, phương tiện, quần áo…và khía cạnh phi vật chất như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị…nó mang những giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra.S Đinh Gia Khánh đã nói: “Văn hóa là hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [28, tr. Theo Từ điển tiếng Việt của Hồng Mây - Ngọc Sương - Minh Mẫn: “Văn hóa là những điều hiểu biết, kiến thức có trình độ cao, biết cách cư xử” [34, tr.
Do đó có thể hiểu được văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ vốn là một bộ phận trong đời sống con người, không chỉ liên quan đến tinh thần mà còn bao gồm cả vật chất. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy biểu tượng văn hóa là bất cứ cái gì mang một ý nghĩa cụ thể được cộng đồng người nhận biết. Từ vật chất, phi vật chất: âm thanh, đồ vật, hành động đến ký tự, ngôn ngữ…đều là biểu tượng văn hóa. Biểu tượng văn hóa luôn tồn tại trong đời sống xã hội, nó có khi hiện diện trong các phong tục, tập quán, lễ hội của con người hay những tìn hiệu dân gian như: Cây Nêu - biểu tượng văn hóa trong các lễ hội của người Cor, nhà Gươl- biểu tượng văn hóa của người Cơ Tu hoặc có khi chúng lại được khai thác ở những lĩnh vực tâm linh, trong nghệ thuật truyền thống như: Biểu tượng Âm - Dương trong sự sống - chết, trong hôn nhân, trong mỗi quốc gia, dân tộc; Biểu tượng chùa Một Cột, biểu tượng long, ly, quy, phụng… Khi nói đến trang phục của dân tộc Việt Nam, ta có thể nghĩ ngay đến Áo dài.
Trải qua nhiều thời, kỳ, nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, nhưng tà áo dài vẫn tồn tại cùng thời gian. Nó được xem là trang phục truyền thống, là biểu tượng của văn hóa dân tộc Việt Nam. Áo dài được xem như một trang phục chuẩn mực cho những dịp đặc biệt, trang trọng như những ngày lễ lớn của đất nước, lễ cưới hỏi, ngày tết, ngày tốt nghiệp và cả những cuộc thi quan trọng. Áo dài luôn được người phụ nữ Việt Nam coi trọng bởi nó tôn lên vẻ đẹp hình thể của người phụ nữ, đồng thời thể hiện niềm tự hào dân tộc.
Không chỉ đơn thuần là cái áo - áo dài đã trở thành biểu tượng của trang phục người phụ nữ Việt, tạo thành sản phẩm văn hóa vật thể truyền thống không thể thiếu cho vẻ duyên dáng của người phụ nữ Việt. Chung quy lại, biểu tượng chính là một thành tố cơ bản, quan trọng để tạo nên văn hóa. Những biểu tượng mang giá trị vật chất và tinh thần đó đi cùng với sự phát triển của cộng đồng con người và xã hội đã trở thành những tinh hoa, thành những biểu tượng văn hóa truyền thống để lại những dấu ấn, những giá trị nhân văn cao cả của cộng đồng con người và dân tộc. Biểu tượng văn học Biểu tượng văn học là các biểu tượng nghệ thuật cấu tạo lại thông qua tín hiệu ngôn ngữ trong văn học.
Vì vậy trước hết có thể thấy biểu tượng nghệ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật trong văn học giúp cho tác giả bộc lộ được những tư tưởng, tình cảm cá nhân, bộc lộ được nội tâm sâu kín trong tâm hồn mình. Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý phân biệt được biểu tượng khác với hình ảnh. Hình ảnh có được do chúng ta dùng cảm giác hoặc tri giác sự vật hiện tượng, cho nên hình ảnh là ở thì hiện tại, nó thể hiện trọn vẹn cái chủ thể tri giác được. Nhưng khi đi vào các tác phẩm văn học, hình ảnh đó không chỉ được tác giả tri giác mà còn mang thêm những tâm tư, tình cảm, cảm xúc.
Biểu tượng được hình thành trên cơ sở tri giác và cảm giác được lưu giữ lại trong ý thức, do đó biểu tượng cao hơn cảm giác. Xét trong toàn bộ tác phẩm văn học, biểu tượng đó phải là những hình ảnh mang sức gợi lớn, được lặp đi lặp lại nhiều lần. Biểu tượng văn học thường có sự cộng hưởng bởi các yếu tố lịch sử, văn hóa, xã hội của dân tộc. Ngay từ trong văn học dân gian, đã có rất nhiều biểu tượng mang giá trị văn hóa sâu sắc, ý nghĩa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.
Hình ảnh “dải yếm” của người phụ nữ Việt Nam đã trở thành một biểu tượng cho vẻ đẹp của người thiếu nữ, là cầu nối gặp gỡ, tình tự giao duyên và biểu thị một tình yêu thủy chung son sắt… Đến những tác phẩm văn học về sau, các tác giả cũng sử dụng những biểu tượng nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân để tăng giá trị và chiều sâu cho tác phẩm của mình.