CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN DỀ NGHIEN CỨU 1.1 Tổng quan về cây dược liệu 1.1 Khái quát chung về cây dược liệu Khái niệm về dược liệu: Theo luật Dược số 105/2016/QH13 đã quy định thì dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc. Khái niệm về cây dược liệu: Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời.
Từ thời nguyên thuỷ, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hoá, hoặc hôn mê có khi chết người, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được (Đỗ Mai Hương, 2015). Như vậy việc phát minh ra thuốc đã có từ rất lâu đời. Ngày nay cùng với việc phát triển Kinh tế - Văn hoá – Xã hội, các bài thuốc y học cổ truyền từ dân tộc dần được quan tâm hơn nhờ đó việc phát triển và nhân giống các cây dược liệu cũng ngày càng được chú trọng.2 Đặc điểm của cây dược liệu 1.1 Đa dạng về hình thức sử dụng Các cây dược liệu được chia thành ba nhóm - Nhóm cây cỏ được sử dụng trực tiếp để chữa trị bệnh. Ví dụ: Rau má, gừng, lá lốt, mã đề, kinh giới, tía tô.
- Nhóm cây cỏ trước sử dụng qua bào chế. Ví dụ: Cây sinh địa (địa hoàng), sâm, gừng, hà thủ ô, tam thất - Nhóm cây cỏ làm nguyên liệu chiết xuất các chất có hoạt tính cao. Ví dụ: Thanh cao hoa vàng, bạc hà, hoa hòe.2 Đa dạng về chu kì sống - Cây 1 năm: gừng, ngải cứu,. - Cây 2 năm: cát cánh, bạch truột,.
- Cây lâu năm: cam, quýt, hồi,thông, duối,.3 Đa dạng về dạng cây - Thân thảo mềm yếu: mã đề, lá lốt,. - Thân bụi: Đinh lăng, nhân trần, - Thân gỗ nhỏ: Hoa hoè,. - Thân gỗ lớn: Hồi, quế, long lão,.4 Đa dạng về phân bố Cây dược liệu được phân bố trên nhiều địa hình: vùng ven biển, vùng đồng bằng, vùng giáp danh đồng bằng, trung du và núi cao.3 Vai trò và giá trị của cây dược liệu Dược liệu là một trong những yếu tố có vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của ngành Y, đặc biệt là nèn y học cổ truyền – nền y học vận dụng các loại thuốc từ thiên nhiên. Tuy đã có các loại thuốc tổng hợp từ hóa dược trong nền y học hiện đại, thực tế vẫn cho thấy thuốc thiên nhiên an toàn hơn và có tác dụng điều trị cho một số loại bệnh nan y mà thuốc tổng hợp không thể điều trị như ung thư và một vài bệnh mãn tính khác.
Nhiều hoạt chất quan trọng như quinin, morphin, emetin… không thể tạo ra từ các chất hóa học mà phải chiết xuất từ dược liệu. Kết hợp dược liệu với hóa dược cũng khiến cho hiệu quả của thuốc tăng lên rất nhiều. Hiện nay theo thống kê trên thế giới về cây dược liệu ở Châu Âu có tới 1482 cây chữa bệnh, Á nhiệt đới và Nhiệt đới 3650 cây chữa bệnh với nhiều nhóm công dụng khác nhau: Hiện có khoảng 30% tổng giá trị thuốc chữa bệnh do cây dược liệu cung cấp được khai thác từ trong tự nhiên và được trồng trọt. 5 Sau khi khảo sát các cây dược liệu về nhiều phương diện khác nhau, chúng ta thấy rằng ngay trong phạm vi riêng biệt của ng ành dư ợc, các phư ơng thức sử dụng cũng rất phong phú.
Ngoài việc sử dụng cổ truyền dùng nguyên dạng hay ở dạng bào chế, càng ngày các cây cỏ càng đư ợc sử dụng nhiều để chiết xuất các chất có tác dụng sinh lý hoặc có thể chuyển thành thuốc. Nói chung việc chiết xuất các cây trong tự nhiên dễ dàng hơn và rẻ tiền hơn việc tổng hợp hoàn toàn các chất đó. Trong nhiều trường hợp, người ta tìm đến các phương pháp bán tổng hợp. Các cây dược liệu có vô số chất tổng hợp mà việc chiết xuất thì mới bắt đầu được đề cập đến.
Ngư ời ta chỉ mới bắt đầu hướng việc sản xuất (chọn giống, dùng các chất tiền hoạt chất) ở các thực vật hạ đẳng. Ở các thực vật thượng đẳng chỉ mới được nghiên cứu ở một số ít loài. Mặt khác việc thống kê phân loại hệ thực vật ứng dụng trong y học còn thiếu tính hệ thống, trong tương lai sẽ có nhiều triễn vọng và đem lại hiệu quả cao. Chúng ta không thể phủ nhận được tầm quan trọng của việc điều trị bằng hoá học nhưng đồng thời chúng ta vẫn phải công nhận rằng việc điều trị bằng cây cỏ theo nghĩa rộng có giá trị gần bằng hoá trị liệu ngay ở những nước được coi là tiên tiến nhất.
Việc điều trị bệnh bằng phư ơng pháp kết hợp đông, tây dưỡng đang được áp dụng ở hầu hết các châu lục, đặc biệt ở các nước Châu Á có hiệu quả rất cao. Thuốc phòng bệnh và chữa bệnh được điều chế từ 2 nguồn: dược liệu và hóa chất tổng hợp. Chỉ tính riêng về thảo dược, theo thống kê chưa đầy đủ của Tổ chức Y tế thế giới cho thấy có hơn 21.000 loài cây cỏ được các dân tộc trên thế giới dùng làm thuốc (Lê Thị Hà Thu, 2012). Không chỉ các nước châu Á, mà ngay cả các nước phương Tây cũng tiêu thụ một lượng lớn dược liệu.
Theo thống kê ở các nước có nền công nghiệp phát triển thì có khoảng ¼ số thuốc thống kê trong các đơn thuốc có hoạt chất từ thảo dược. 6 Nhiều hoạt chất quan trọng có tác dụng chữa bệnh như quinin, morphin, ajmalicin, vincaleucoblastin, digitalin, digoxin… đều phải chiết từ dược liệu mà không có con đường tổng hợp. Dược liệu là nguồn cung cấp nguyên liệu cho công việc bán tổng hợp của một số loại thuốc chữa bệnh. Chẳng hạn để bán tổng hợp các loại thuốc steroid thì hàng năm thế giới cần khoảng 100.000 tấn củ mài có chứa diosgenin.
Bên cạnh đó, dược liệu còn cung cấp các khung cơ bản để tổng hợp các loại thuốc mới, mở đường cho ngành hóa dược phát triển. Không chỉ có vậy, dân tộc ta cũng như các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và một số nước châu Á lại có truyền thống chữa bệnh theo phương pháp y học cổ truyền nên cần một số lượng rất lớn dược liệu. Về mặt kinh tế, nhà nước ta đã xếp các cây dược liệu vào loại cây công nghiệp cao cấp cần được phát triển như những loại cây công nghiệp khác. Hàng năm, các công ty kinh doanh dược liệu đã khai thác nhiều loại dược liệu để xuất khẩu như hoa Hòe, Quế, Sa nhân, Dừa cạn, các loại tinh dầu Hồi, Quế, Tràm… 1.3 Tình hình nghiên cứu cây dược liệu 1.1 Tình hình nghiên cứu cây dược liệu trên thế giới Hiện nay, việc sử dụng cây dược liệu được các quốc gia trên thế giới tiến hành ở mức độ khác nhau tuỳ thuộc vào sự phát triển của dân tộc đó.
Trung quốc và Ấn Độ được biết đến là một trong những quốc gia có nền y học cổ truyền phát triển nhất. Lịch sử đã ghi nhận hai quốc gia này đã biết sử dụng thực vật để làm thuốc cách đây 3000 - 5000 năm (Đỗ Tất Lợi, 2014). Trong cuốn sách “Thần Nông bản thảo”, 365 vị thuốc có giá trị đã được vua Thần Nông thống kê lại ( Đỗ Tất Lợi, 2014). Trong cuốn sách “Thủ hậu bị cấp phương” vào thời nhà Hán (năm 168 trước Công nguyên) tác giả đã kê 52 bài thuốc chữa các bệnh từ thực vật.
Giữa thế kỷ XVI, Trong tập 7 “Bản thảo cương mục” của Lý Thời Trân đã thống kê được 12. Tại Ấn độ cuốn sách về dược liệu ra đời sớm nhất vào năm 1.500 TCN là bộ sử thi Vedas và cuốn Charaka samhita được các thầy thuốc bổ sung tiếp nối cho bộ sử thi này. Trong hai cuốn sách đã trình bày cụ thể về 350 loại thực vật được sử dụng làm thuốc của người Ấn ( Trịnh Ngọc Hiệp, 2019). Ngành dược phẩm hiện nay là một trong những ngành hàng sản xuất nổi tiếng của Ấn Độ đạt được nhiều thành tựu lớn với xếp hạng thứ 3 thế giưới về sản lượng, thứ 14 về giá trị và thứ 17 về giá trị (Nguyễn Tuấn Quang, 2017).
Ở Châu Âu việc sử dụng câ thuốc cũng rất đa dạng, Galen là một người thầy thuốc của Hoàng đến La Mã ông là người có sức ảnh hưởng sâu sắc đến việc điều chế dược liệu từ thảo mộc. Hàng trăm cuốn sách được ông viết được áp dụng hơn 1500 năm nay tại Châu Âu (Lê Thị Hà Thu, 2012). Theo thống kê của tổ chức Y tế thế giới (WHO), đến năm 1985 có trên 20.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc trong tổng số 250.000 loài thực vật bậc cao đã biết. Trong đó, Ấn Độ có khoảng 6000 loài, vùng nhiệt đới Châu Mỹ có hơn 1.900 loài, Trung Quốc khoảng 5.000 loài thực vật.
Cũng theo WHO (1985) nhu cầu sử dụng cây dược liệu của con người ngày càng cao, tại các quốc gia đang phát triển có tới 80% dân số sử dụng các bài thuốc dân gian. Y học hiện đại chủ yếu tập trung vào các hợp chất tự nhiên có hoạt tính chữa bệnh trong khi các nhà nghiên cứu về thảo mộc cho rằng tác dụng chữa bệnh của cây thuốc là do sự kết hợp của nhiều thành phần có trong cây thuốc. Chẳng hạn như chất khoáng, vitamin, tinh dầu glycosid và nhiều chất khác đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hoặc hỗ trợ các đặc tính chữa bệnh của cây thuốc, bảo vệ cơ thể của các tác nhân gây độc. Trong khi đó, các hợp chất được phân lập và tổng hợp có khả năng chữa bệnh hiệu quả nhưng vì thiếu đi các hợp chất tự nhiên khác nên chúng có khả năng gây độc đối với cơ 8 thể.
Trước đây, việc sử dụng thảo dược để chữa bệnh thường bị hiểu lầm với phép thuật và mê tín dị đoan. Ngày nay, khoa học hiện đại đã chứng minh được khả năng chữa bệnh của thảo mộc. Vì vậy, thế giới ngày càng quan tâm tới cây thuốc cũng như phương pháp chữa bệnh bằng y học cổ truyền. Tuy nhu cầu sử dụng cây thuốc của con người trong việc chăm sóc sức khỏe ngày một tăng, nhưng nguồn tài nguyên thực vật đang bị suy giảm.
Nhiều loài thực vật đã bị tuyệt chủng hoặc đang bị đe dọa tuyệt chủng do các hoạt động trực tiếp và gián tiếp của con người. Theo tổ chức Bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên (IUCN) trong tổng số 43.