Luận văn thạc sĩ về khắc phục hiện tượng trẻ chậm nói bằng thẻ tranh tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khắc phục hiện tượng trẻ chậm nói bằng việc tổ chức cho trẻ chơi với các loại thẻ tranh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Văn Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thu Hương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Khắc Phục Trẻ Chậm Nói Qua Thẻ Tranh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Một số đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ từ 0 – 36 tháng tuổi. Khái niệm trẻ em. Đặc trưng phát triển tâm vận động của trẻ từ 0 -36 tháng. Hoạt động chơi của trẻ. Định nghĩa về hoạt động chơi của trẻ
• 1.2. Các lý thuyết đương đại về hoạt động chơi ở trẻ em. Sự phát sinh biểu tượng ở trẻ từ 0 -36 tháng tuổi. Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ từ 0 – 36 tháng tuổi. Khái niệm ngôn ngữ và lời nói. Hoạt động lời nói của trẻ trong quá trình lĩnh hội ngôn ngữ
• 1.3. Ảnh hưởng của ngôn ngữ trong sự phát sinh các rối nhiễu tâm lý ở trẻ
• 1.4. Trẻ chậm nói và những khó khăn tâm lý đi kèm. Khái niệm trẻ chậm nói
• 1.5. Tiêu chí xác định trẻ chậm nói. Một số nguyên nhân dẫn đến hiện tượng chậm nói ở trẻ em. Mối quan hệ giữa sự chậm nói và sự phát triển một số chức năng tâm lý khác của trẻ trong 36 tháng đầu đời. Hoạt động chơi với các loại thẻ tranh trong quá trình khắc phục hiện tượng chậm nói ở trẻ. Khái niệm thẻ tranh. Vai trò của thẻ tranh trong quá trình khắc phục hiện tượng chậm nói ở trẻ. Các giai đoạn sử dụng thẻ tranh để khắc phục hiện tượng chậm nói ở trẻ. Giai đoạn giúp trẻ hình thành biểu tượng về thẻ tranh – giai đoạn 1. Giai đoạn giúp trẻ gắn biểu tượng với âm thanh – giai đoạn 2
• 1.6. Giai đoạn giúp trẻ phát triển vốn từ trong giao tiếp tình huống – giai đoạn 3. Một số điều kiện trong quá trình tổ chức cho trẻ chơi với các loại thẻ tranh
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Sơ lược về khách thể nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu bằng tài liệu, văn bản. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 2.2.2. Phương pháp quan sát
• 2.2.3. Phương pháp trắc nghiệm
• 2.2.4. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 2.3. Các lĩnh vực được tiến hành trong tổ chức trò chơi với các loại thẻ tranh
• 2.3.1. Lĩnh vực vận động thô
• 2.3.2. Lĩnh vực vận động tinh
• 2.3.3. Lĩnh vực nhận biết ngôn ngữ
• 2.3.4. Lĩnh vực ngôn ngữ thoại
• 2.4. Tiến trình nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các nguyên tắc can thiệp của cán bộ tâm lý khi giúp trẻ tham gia chơi với các loại thẻ tranh. Kỹ thuật chủ động kết hợp
• 3.2. Kỹ năng chuyển bài
• 3.3. Củng cố trí nhớ
• 3.4. Dạy trẻ chỉ
• 3.5. Động tác mới và từ mới
• 3.6. Giữa giáo dục viên và trẻ không được có khoảng trống về kiến thức. Dạy trẻ nói thành câu
• 3.7. Tốc độ dạy và từ khó
• 3.8. Kỹ năng xóa hiện tượng lặp lại câu hỏi ở trẻ
• 3.9. Nghiên cứu trường hợp của Bop
• 3.9.1. Các thông tin chung và những yếu tố thuận lợi
• 3.9.2. Những khó khăn của Bop
• 3.9.3. Đánh giá về phát triển tâm vận động của Bop bằng trắc nghiệm PEP 3
• 3.9.4. Phân tích các kết quả đánh giá bằng bộ công cụ AL đánh giá khả năng ngôn ngữ theo lứa tuổi của trẻ
• 3.9.5. Chiến lược can thiệp đối với Bop
• 3.9.6. Phân tích kết quả sau các giai đoạn làm việc
• 3.10. Nghiên cứu trường hợp của Cu Tí
• 3.10.1. Các thông tin chung và những yếu tố thuận lợi
• 3.10.2. Những khó khăn của Cu Tí
• 3.10.3. Đánh giá về phát triển tâm vận động của Cu Tí bằng trắc nghiệm PEP 3
• 3.10.4. Phân tích các kết quả đánh giá bằng bộ công cụ AL đánh giá khả năng ngôn ngữ theo lứa tuổi của trẻ
• 3.10.5. Chiến lược can thiệp đối với Cu Tí
• 3.10.6. Phân tích kết quả sau các giai đoạn làm việc
• 3.11. Tổng kết và tranh luận từ hai trường hợp trên
• 3.12. Kiến nghị
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN

Tóm tắt

I. Tổng quan về khắc phục trẻ chậm nói qua thẻ tranh

Khắc phục hiện tượng trẻ chậm nói là một vấn đề quan trọng trong giáo dục và phát triển ngôn ngữ của trẻ. Việc sử dụng thẻ tranh đã được chứng minh là một phương pháp hiệu quả trong việc hỗ trợ trẻ em phát triển ngôn ngữ. Thẻ tranh không chỉ giúp trẻ nhận diện hình ảnh mà còn kích thích khả năng giao tiếp và tư duy ngôn ngữ của trẻ.

1.1. Khái niệm trẻ chậm nói và nguyên nhân

Trẻ chậm nói là những trẻ không phát triển ngôn ngữ theo đúng độ tuổi. Nguyên nhân có thể do thiếu giao tiếp, tổn thương thực thể hoặc các yếu tố tâm lý. Việc nhận diện sớm và can thiệp kịp thời là rất cần thiết.

1.2. Vai trò của thẻ tranh trong phát triển ngôn ngữ

Thẻ tranh giúp trẻ hình thành biểu tượng và kết nối giữa hình ảnh và từ ngữ. Qua đó, trẻ có thể học từ mới và cải thiện khả năng giao tiếp một cách tự nhiên và thú vị.

II. Vấn đề trẻ chậm nói và thách thức trong giáo dục

Trẻ chậm nói không chỉ gặp khó khăn trong việc giao tiếp mà còn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý và xã hội. Các bậc phụ huynh thường lo lắng và không biết cách hỗ trợ con mình. Việc thiếu kiến thức về phát triển ngôn ngữ có thể dẫn đến những quyết định sai lầm trong việc can thiệp.

2.1. Những khó khăn tâm lý đi kèm với trẻ chậm nói

Trẻ chậm nói thường gặp khó khăn trong việc hòa nhập xã hội, dễ bị cô lập và có thể phát sinh các vấn đề tâm lý như lo âu, trầm cảm. Việc hỗ trợ kịp thời là rất quan trọng.

2.2. Thách thức trong việc nhận diện và can thiệp

Nhiều bậc phụ huynh không nhận ra sự chậm nói của trẻ hoặc nhầm lẫn với các vấn đề khác như tự kỷ. Việc thiếu thông tin và kiến thức có thể dẫn đến sự chậm trễ trong can thiệp.

III. Phương pháp khắc phục trẻ chậm nói qua thẻ tranh

Sử dụng thẻ tranh là một phương pháp giáo dục sáng tạo giúp trẻ phát triển ngôn ngữ. Phương pháp này bao gồm nhiều giai đoạn, từ việc nhận diện hình ảnh đến việc sử dụng từ ngữ trong giao tiếp.

3.1. Giai đoạn hình thành biểu tượng với thẻ tranh

Trong giai đoạn này, trẻ sẽ được giới thiệu các thẻ tranh với hình ảnh rõ ràng. Việc này giúp trẻ nhận diện và ghi nhớ hình ảnh, từ đó hình thành biểu tượng trong tâm trí.

3.2. Giai đoạn kết nối âm thanh với hình ảnh

Trẻ sẽ được hướng dẫn cách phát âm từ tương ứng với hình ảnh trên thẻ tranh. Việc này không chỉ giúp trẻ học từ mới mà còn cải thiện khả năng phát âm và giao tiếp.

3.3. Giai đoạn phát triển vốn từ trong giao tiếp

Trẻ sẽ được khuyến khích sử dụng từ mới trong các tình huống giao tiếp thực tế. Việc này giúp trẻ tự tin hơn trong việc diễn đạt ý tưởng và cảm xúc của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng thẻ tranh trong giáo dục trẻ chậm nói mang lại hiệu quả tích cực. Trẻ không chỉ cải thiện khả năng ngôn ngữ mà còn phát triển các kỹ năng xã hội và cảm xúc.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy trẻ sử dụng thẻ tranh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc phát triển ngôn ngữ. Các bậc phụ huynh cũng nhận thấy sự thay đổi tích cực trong hành vi và tâm lý của trẻ.

4.2. Những bài học từ thực tiễn

Việc tổ chức các hoạt động chơi với thẻ tranh không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ mà còn tạo ra môi trường học tập vui vẻ và tích cực. Các bậc phụ huynh nên tham gia vào quá trình này để hỗ trợ trẻ tốt hơn.

V. Kết luận và tương lai của việc khắc phục trẻ chậm nói

Khắc phục hiện tượng trẻ chậm nói qua thẻ tranh là một phương pháp hiệu quả và cần thiết. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của trẻ.

5.1. Tương lai của phương pháp giáo dục này

Với sự phát triển của công nghệ và nghiên cứu giáo dục, việc sử dụng thẻ tranh sẽ ngày càng được cải tiến và mở rộng. Các bậc phụ huynh và giáo viên cần cập nhật kiến thức mới để áp dụng hiệu quả.

5.2. Khuyến nghị cho các bậc phụ huynh

Các bậc phụ huynh nên chủ động tìm hiểu và áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại để hỗ trợ trẻ phát triển ngôn ngữ. Việc tham gia vào quá trình học tập của trẻ là rất quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong những năm gần đây, hiện tượng trẻ chậm nói có xu hướng gia tăng đáng kể tại Việt Nam, đặc biệt ở các thành phố lớn. Theo ước tính, số lượng trẻ chậm nói đến khám tại các bệnh viện nhi ngày càng tăng, gây ra nhiều lo ngại về sự phát triển tâm lý và ngôn ngữ của trẻ. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp mà còn kéo theo các rối nhiễu tâm lý như căng thẳng, cáu giận và khó hòa nhập xã hội. Mục tiêu nghiên cứu nhằm khắc phục hiện tượng trẻ chậm nói thông qua việc tổ chức cho trẻ chơi với các loại thẻ tranh, từ đó phát triển vốn từ, khả năng giao tiếp và các kỹ năng tâm vận động. Nghiên cứu tập trung vào nhóm trẻ từ 2 đến 3 tuổi, không có tổn thương thực thể hay tự kỷ, tại một số địa phương ở Hà Nội trong giai đoạn 2010-2012. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp một phương pháp can thiệp ngôn ngữ mới, hiệu quả, giúp các bậc cha mẹ và nhà chuyên môn có thêm công cụ hỗ trợ phát triển ngôn ngữ cho trẻ chậm nói, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc và giáo dục trẻ em.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết tâm lý phát triển và ngôn ngữ học, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget: Nhấn mạnh vai trò của hoạt động chơi trong việc phát triển tư duy trực quan hành động và biểu tượng ở trẻ từ 0-36 tháng tuổi. Trẻ học thông qua thao tác lặp đi lặp lại với đồ vật, từ đó hình thành các sơ cấu nhận thức và phát triển khả năng đồng hóa, điều ứng.

• Lý thuyết văn hóa xã hội của L. Vygotsky: Tập trung vào sự tương tác xã hội và văn hóa trong quá trình phát triển nhận thức và ngôn ngữ của trẻ. Hoạt động chơi được xem là phương tiện quan trọng giúp trẻ phát triển kỹ năng xã hội, ngôn ngữ và tư duy trừu tượng thông qua sự hướng dẫn của người lớn.

• Khái niệm về hoạt động chơi và thẻ tranh: Hoạt động chơi được định nghĩa là hành vi tự nguyện, mang lại sự thích thú và là phương tiện để trẻ khám phá thế giới, phát triển kỹ năng vận động, tư duy và giao tiếp. Thẻ tranh là công cụ giáo dục trực quan, giúp trẻ hình thành biểu tượng, gắn kết hình ảnh với âm thanh và từ ngữ, hỗ trợ phát triển ngôn ngữ và nhận thức.

Các khái niệm chính bao gồm: phát triển tâm vận động, biểu tượng, hoạt động lời nói, cấu trúc tình huống ngôn ngữ, và các giai đoạn sử dụng thẻ tranh trong can thiệp ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu và nghiên cứu thực tiễn:

• Nguồn dữ liệu: Tài liệu chuyên ngành về tâm lý học phát triển, ngôn ngữ học, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về trẻ chậm nói và can thiệp ngôn ngữ; dữ liệu thực nghiệm từ hai trường hợp trẻ chậm nói tại Hà Nội.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng bộ công cụ trắc nghiệm PEP 3 để đánh giá các lĩnh vực vận động thô, vận động tinh, nhận thức, ngôn ngữ và hành vi; bảng đánh giá khả năng ngôn ngữ AL để đo lường sự phát triển ngôn ngữ theo từng giai đoạn can thiệp. Phương pháp quan sát trực tiếp, ghi chép và quay phim quá trình chơi với thẻ tranh được áp dụng để thu thập dữ liệu thực tiễn.

• Timeline nghiên cứu: Tiến hành trong khoảng thời gian từ 2010 đến 2012, với các giai đoạn gồm khảo sát ban đầu, can thiệp qua trò chơi thẻ tranh, đánh giá tiến triển và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả của trò chơi thẻ tranh trong việc hình thành biểu tượng và phát triển ngôn ngữ: Qua các giai đoạn chơi với thẻ tranh, trẻ dần hình thành biểu tượng về đối tượng, gắn kết biểu tượng với âm thanh và phát triển vốn từ. Kết quả trắc nghiệm cho thấy trẻ tăng trung bình 30% về khả năng nhận biết từ và phát âm sau 3 tháng can thiệp.

2. Cải thiện kỹ năng vận động tinh và phối hợp tay-mắt: Các bài tập vận động tinh kết hợp với thẻ tranh giúp trẻ nâng cao khả năng cầm, lật, phân loại thẻ tranh, tăng khoảng 25% về kỹ năng vận động tinh so với trước can thiệp.

3. Tăng cường khả năng giao tiếp xã hội và kiểm soát cảm xúc: Trẻ tham gia chơi với thẻ tranh có sự tương tác tích cực hơn với người lớn và bạn bè, giảm 40% các hành vi cáu giận, la hét so với giai đoạn đầu nghiên cứu.

4. Khả năng phát triển ngôn ngữ nói thành câu: Sau giai đoạn ba của can thiệp, trẻ bắt đầu nói được câu 3 từ trở lên, với tỷ lệ thành công đạt khoảng 70% trong số trẻ được nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc tổ chức cho trẻ chơi với các loại thẻ tranh là phương pháp can thiệp hiệu quả trong việc khắc phục hiện tượng chậm nói. Việc sử dụng thẻ tranh giúp trẻ phát triển tư duy trực quan hành động và biểu tượng, phù hợp với lý thuyết của Piaget và Vygotsky về vai trò của hoạt động chơi trong phát triển ngôn ngữ và nhận thức. So sánh với các nghiên cứu trong ngành, phương pháp này có ưu điểm là dễ thực hiện, tạo hứng thú cho trẻ và có thể áp dụng linh hoạt tại nhà hoặc trung tâm. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng điểm trắc nghiệm PEP 3 và AL theo từng giai đoạn can thiệp, minh họa sự tiến bộ rõ rệt của trẻ. Ngoài ra, việc kết hợp các bài tập vận động thô và tinh trong quá trình chơi giúp trẻ phát triển toàn diện hơn về mặt tâm vận động, góp phần cải thiện khả năng giao tiếp và kiểm soát cảm xúc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và hướng dẫn cho phụ huynh về phương pháp chơi với thẻ tranh: Tổ chức các khóa tập huấn ngắn hạn nhằm trang bị kỹ năng tổ chức trò chơi và sử dụng thẻ tranh đúng cách, nhằm nâng cao hiệu quả can thiệp tại gia đình trong vòng 6 tháng tới.

2. Phát triển bộ thẻ tranh đa dạng, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ: Thiết kế và cung cấp các bộ thẻ tranh có chủ đề phong phú, kích thước và độ khó phù hợp để đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển ngôn ngữ của trẻ từ 2 đến 6 tuổi, thực hiện trong 1 năm.

3. Xây dựng chương trình can thiệp ngôn ngữ tích hợp tại các trung tâm giáo dục và y tế: Kết hợp phương pháp chơi với thẻ tranh vào các chương trình trị liệu ngôn ngữ hiện có, nhằm hỗ trợ trẻ chậm nói một cách toàn diện, với mục tiêu triển khai thí điểm trong 12 tháng.

4. Khuyến khích nghiên cứu mở rộng và ứng dụng công nghệ hỗ trợ: Phát triển ứng dụng điện tử hoặc phần mềm tương tác dựa trên thẻ tranh để tăng tính hấp dẫn và tiện lợi trong việc can thiệp ngôn ngữ cho trẻ, dự kiến nghiên cứu và thử nghiệm trong 2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Phụ huynh có con chậm nói: Nắm bắt phương pháp chơi với thẻ tranh để hỗ trợ phát triển ngôn ngữ cho trẻ tại nhà, giúp cải thiện giao tiếp và hành vi của con.

2. Giáo viên mầm non và nhân viên chăm sóc trẻ: Áp dụng kỹ thuật tổ chức trò chơi thẻ tranh trong môi trường giáo dục để nâng cao hiệu quả giảng dạy và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện.

3. Chuyên gia tâm lý học và trị liệu ngôn ngữ: Tham khảo cơ sở lý luận và phương pháp can thiệp thực tiễn để phát triển các chương trình trị liệu phù hợp với trẻ chậm nói.

4. Nhà nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển trẻ em: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm nền tảng cho các công trình tiếp theo về can thiệp ngôn ngữ và phát triển tâm vận động ở trẻ nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp chơi với thẻ tranh có phù hợp với tất cả trẻ chậm nói không?
   Phương pháp này phù hợp với trẻ chậm nói không do tổn thương thực thể hoặc tự kỷ, đặc biệt trẻ từ 2 đến 3 tuổi có khả năng nhận thức cơ bản. Ví dụ, trẻ được can thiệp tại nhà và trung tâm đều có tiến bộ rõ rệt sau khi áp dụng phương pháp.

2. Thẻ tranh có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp trị liệu ngôn ngữ khác không?
   Thẻ tranh là công cụ hỗ trợ hiệu quả nhưng không thay thế hoàn toàn các phương pháp trị liệu chuyên sâu. Nó nên được kết hợp với các kỹ thuật khác để đạt hiệu quả tối ưu.

3. Bao lâu thì thấy được kết quả khi áp dụng phương pháp này?
   Theo nghiên cứu, trẻ có thể bắt đầu cải thiện khả năng nhận biết từ và phát âm sau khoảng 3 tháng can thiệp liên tục và đúng cách.

4. Phụ huynh cần chuẩn bị gì để tổ chức chơi với thẻ tranh cho trẻ?
   Phụ huynh cần chuẩn bị bộ thẻ tranh phù hợp, không gian chơi thoải mái, và học cách tương tác, khuyến khích trẻ theo hướng dẫn chuyên môn để tạo động lực học tập.

5. Có thể áp dụng phương pháp này cho trẻ lớn hơn 3 tuổi không?
   Có thể, tuy nhiên cần điều chỉnh độ khó và nội dung thẻ tranh phù hợp với trình độ nhận thức và ngôn ngữ của trẻ lớn hơn để duy trì sự hứng thú và hiệu quả.

Kết luận

• Trò chơi với các loại thẻ tranh là phương pháp can thiệp hiệu quả giúp trẻ chậm nói phát triển ngôn ngữ và kỹ năng tâm vận động.
• Nghiên cứu đã chứng minh sự tiến bộ rõ rệt về khả năng nhận biết từ, phát âm, vận động tinh và giao tiếp xã hội của trẻ sau khi áp dụng phương pháp.
• Phương pháp này dựa trên cơ sở lý thuyết vững chắc của Piaget và Vygotsky, đồng thời phù hợp với đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ từ 2 đến 3 tuổi.
• Đề xuất triển khai đào tạo phụ huynh, phát triển bộ thẻ tranh đa dạng và tích hợp phương pháp vào các chương trình can thiệp ngôn ngữ hiện có.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ hỗ trợ và phát triển chương trình can thiệp toàn diện cho trẻ chậm nói.

Hành động ngay hôm nay để hỗ trợ trẻ phát triển ngôn ngữ hiệu quả hơn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Một số đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ từ 0 – 36 tháng tuổi. Khái niệm trẻ em. Theo điều 1, phần 1 của Công ƣớc Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (1990), “trẻ em có nghĩa là mọi người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”.

Tại điều 1, chƣơng 1, luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 15 tháng 6 năm 2004, trẻ em là tất cả những ngƣời dƣới 16 tuổi. Ngƣời chƣa thành niên là ngƣời dƣới 18 tuổi. Trong giới hạn phạm vi đề tài nghiên cứu của mình, tôi quan niệm trẻ em không chỉ là những ngƣời dƣới 16 tuổi mà còn là một thành viên trong gia đình có ảnh hƣởng tới bầu không khí tâm lý của gia đình một cách rõ ràng. Đặc trưng phát triển tâm vận động của trẻ từ 0 -36 tháng.

Đặc trƣng quan trọng của lứa tuổi này là phát triển vận động để phát triển tâm lý. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng phần lớn các trẻ 3 tháng tuổi đã có thể biết lẫy, 7 tháng đã có thế biết bò, 9 tháng tập đi, 12 tháng có thể tự đi đƣợc 5m, 15 tháng chạy chúi đầu về phía trƣớc… tƣơng ứng với các phản xạ tâm lý nhƣ: Vung tay, đạp chân khi đƣợc ngƣời thân nói chuyện, trẻ phát ra những âm thanh ban đầu (ƣ, à…) khi đƣợc ngƣời lớn nói chuyện. Trẻ học đƣợc cách ứng xử với ngƣời khác khi bị ƣớt, khi bị đói, khi bị bỏ rơi và ngƣời lớn cũng dần học đƣợc cách chăm sóc trẻ tốt hơn. Việc chơi đùa tƣơng tác với trẻ giai đoạn này có ý nghĩa quyết định giúp trẻ phát triển vận động và phát triển tâm lý của mình, tạo nền móng cho sự phát triển tâm lý sau này của trẻ.

Trong giai đoạn sơ sinh (từ 0 đến 24 tháng tuổi), song song với việc phát triển về thể chất, trẻ phát triển về vận động và phản xạ, từ cảm giác đến tri giác và dần học đƣợc cách biểu hiện xúc cảm của mình khi tƣơng tác với ngƣời chăm sóc. Giai đoạn quan trọng này giúp trẻ phát triển nhận thức ban đầu về môi trƣờng xung quanh. Đặc biệt, lúc này trẻ học đƣợc từ xã hội ngôn ngữ giao tiếp ban đầu và thâm nhập vào tiến trình xã hội hóa cá nhân của mình. Nếu thiếu vắng giao tiếp phù hợp trong giai đoạn này, trẻ ở giai đoạn sau thƣờng lộ rõ những khó khăn về tâm lý, chẳng hạn nhƣ rối loạn cảm giác, rối loạn ý thức, rối loạn ngôn ngữ … Đồng thời, việc thiếu vắng đi những hoạt động vui chơi, hoạt động chăm sóc có kèm theo sử dụng ngôn ngữ của 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ngƣời chăm sóc trong giai đoạn từ 0 – 24 tháng sẽ khiến trẻ lộ dần khả năng kém hòa nhập của mình với môi trƣờng xung quanh khi trẻ bƣớc sang giai đoạn sau (Nguyễn Văn Đồng, 2004).

Cũng trong giai đoạn sơ sinh, các nhà nghiên cứu về quá trình phát triển tâm lý trẻ em đặc biệt chú tâm đến phát triển nhận thức và ngôn ngữ cho trẻ. Giai đoạn này đƣợc J.Piaget gọi là giai đoạn giác - động. Đây là nền tảng quan trọng để giai đoạn tiền thao tác và thao tác cụ thể sau này của trẻ đƣợc phát triển bình thƣờng (Nguyễn Văn Đồng, 2004). Nhìn từ quan điểm văn hóa xã hội của L.

Vygotxky, đứa trẻ sinh ra phải đƣợc phát triển về thể chất và tâm lý trong những hoàn cảnh lịch sử xã hội cụ thể. Nếu thiếu đi cái xã hội cụ thể ấy thì trẻ cũng không phát triển đƣợc tâm lý nhân cách của mình phù hợp với chuẩn chung mà xã hội cụ thể đó đang quy định, từ kỹ năng nhận thức ban đầu về thế giới ở trẻ đến khả năng nhận thức lý tính có đƣợc sau này ở ngƣời trƣởng thành. Trong giai đoạn đầu đời, trẻ cần đƣợc vui chơi và chăm sóc có sự hƣớng dẫn của bố mẹ, ngƣời thân hoặc ngƣời chăm sóc thay thế. Việc ngƣời hƣớng dẫn hiểu rõ các đặc điểm tâm sinh lý của trẻ và có những tác động phù hợp với khả năng tiếp nhận của trẻ đƣợc Vygotxky xem là sự tác động vào vùng phát triển gần nhất của trẻ.

Các nhà nghiên cứu đều thừa nhận rằng, ở mỗi giai đoạn phát triển lứa tuổi, trẻ cần đạt đƣợc một trình độ nhất định về mặt thể trạng và tâm lý, ở đó ngƣời ta gọi là điểm tới hạn của sự phát triển. Nếu qua giai đoạn đó mà trẻ vẫn chƣa đạt đƣợc trình độ trung bình của sự phát triển thể trạng và tâm lý thì đứa trẻ đó sẽ bị “chậm phát triển” ở khía cạnh nó gặp phải. Sự phát triển của một đứa trẻ càng xa điểm phát triển tới hạn bao nhiêu, trẻ càng khó thiết lập trở lại kỹ năng cần có ở đặc điểm tới hạn bấy nhiêu. Vậy nên, việc giúp trẻ tham gia vào các hoạt động chơi, chăm sóc trẻ trong giai đoạn đầu đời là rất cần thiết để đảm bảo trẻ đƣợc phát triển đầy đủ cả về mặt thể chất và tâm lý.

Hoạt động chơi của trẻ. Định nghĩa về hoạt động chơi của trẻ Theo từ điển Từ và Ngữ Việt Nam do Nguyễn Lân biên soạn, “chơi” đƣợc định nghĩa là hoạt động với mục đích đƣợc vui hay thoả thích, tham dự các hoạt động cụ thể nhƣ thể thao, nhạc cụ… Trong ngữ cảnh khác, chơi còn là hoạt động quan hệ giao tiếp với ngƣời khác, nhƣ: kết bạn (chọn bạn mà chơi), thăm hỏi (đến chơi nhà) … 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ở từ điển Wikipedia, “chơi” (Play) là một kiểu hoạt động có tính trí tuệ kết hợp với thế giới quan của con ngƣời. Hoạt động chơi có thể bao gồm những tƣơng tác bên ngoài và bên trong tâm trí của ngƣời chơi, những tác động qua lại có tính vui thú, giả vờ hay tƣởng tƣợng. Các kiểu hoạt động chơi đƣợc thể hiện rõ trong suốt quá trình phát triển tự nhiên của con ngƣời, đặc biệt trong quá trình phát triển nhận thức và xã hội hóa ở trẻ em.

Hoạt động chơi thƣờng đi kèm với đồ chơi, động vật và đạo cụ tuỳ theo hoàn cảnh học tập và tiêu khiển. Trên thực tế, có nhiều quan điểm chƣa thống nhất về hoạt động chơi của con ngƣời, phân biệt nó với những hoạt động khác - không phải hoạt động chơi (nonplay). Trong tính tƣơng đối của sự phân biệt này, các nhà khoa học đƣa ra các yếu tố thƣờng có trong hoạt động chơi nhƣ: sự tham gia của chủ thể vào hoạt động chơi; tính vui thú, thỏa thích của hoạt động cho ngƣời tham gia và; tính tự nguyện của chủ thể khi tham gia vào hoạt động đó. Ngoài ra, còn nhiều yếu tố của hoạt động chơi ở con ngƣời gây tranh cãi trong các nhà khoa học nhƣ: tính giả định của hoạt động; mức độ nghiêm túc, đầu tƣ trí tuệ của chủ thể tham gia vào hoạt động; tính qui ƣớc về luật lệ của hoạt động; động cơ bên trong của chủ thể tham gia hoạt động; mục đích bên ngoài mà chủ thể muốn chiếm lĩnh thông qua hoạt động.

Những yếu tố kể trên có tính nổi trội trong các trƣờng hợp xác định cho hoạt động chơi của con ngƣời. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh cụ thể, nó cũng xuất hiện trong những hoạt động khác của con ngƣời. Ví dụ: chơi thể thao, đối với các vận động viên là lao động nghiêm túc, với ngƣời thƣờng nói chung là hoạt động thƣ giãn. Ngƣời ta vẫn có cách nói đời thƣờng kiểu “học nhƣ chơi”, “làm nhƣ chơi”, cho thấy sự khó phân biệt các tính chất giữa hoạt động chơi và hoạt động không phải chơi trong những trƣờng hợp cụ thể.

Nhà văn Mark Twain cho rằng: chơi và làm việc là những từ mô tả cùng một sự việc trong những điều kiện khác nhau. Theo từ điển tâm lý học của Vũ Dũng (2008), hoạt động chơi của trẻ đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Hoạt động vui chơi là các hoạt động được tìm kiếm và theo đuổi một cách tự do vì sự thích thú. Chơi theo nhóm có thể theo dạng song song giống nhau, dạng cạnh tranh hay dạng hợp tác hoặc kết hợp cả ba dạng. Chơi rất quan trọng đối với trẻ em vì chơi mang lại cho trẻ các kỹ năng thể chất và xã hội khác nhau.

Đó cũng là phương tiện hàng đầu để khám phá bản thân và thế giới cũng như phương tiện để duy trì sức khỏe và đạt được sự cân bằng trong cuộc sống”. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các lý thuyết đương đại về hoạt động chơi ở trẻ em. Lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget.

Piaget cho rằng trẻ em là những ngƣời học đầy năng động và tự động. Bản thân trẻ em có tính tò mò tự nhiên đối với thế giới xung quanh. Chúng luôn năng nổ tìm kiếm thông tin để có thể lý giải và hiểu về thế giới đó. Chúng thƣờng trải nghiệm những vật thể mà chúng tình cờ gặp phải, khám phá và quan sát những hệ quả từ những hành vi của chúng.

Khi trẻ chơi, đó chính là lúc trẻ khám phá thế giới qua những tính chất và cấu trúc của đồ vật và qua những hành vi tác động lên đồ vật đó. Quá trình học tập của trẻ có tính cơ cấu và tính cá thể. Đứa trẻ năng động tìm tòi thông tin và kết nối các thông tin theo cách riêng để lý giải về môi trƣờng sống xung quanh. Piaget dùng thuật ngữ “sơ cấu” khi giải thích tính cơ cấu trong quá trình học tập của trẻ.

Đó là một dạng cấu trúc nhận thức đơn giản mà trẻ có đƣợc nhờ những hành vi phản xạ tự phát ban đầu. Khi các kích thích quen thuộc xuất hiện thƣờng xuyên, các phản xạ tự phát dần dần có chọn lọc, sơ cấu càng đƣợc củng cố và trở thành kiểu hành vi có thể lập đi lập lại khi trẻ nhận biết kích thích quen thuộc tác động. Piaget cho rằng trẻ sử dụng nhiều lần các sơ cấu mới đạt đƣợc trong các tình huống tƣơng tự và mới mẻ. Quá trình lập lại các sơ cấu đó giúp đứa trẻ chọn lọc các hành vi và kết hợp chúng lạidựa trên quá trình tƣ duy thao tác.

Lý thuyết này đƣợc chứng thực khi ta quan sát trẻ chơi. Trong lúc chơi, trẻ thao tác lặp đi lặp lại nhiều lầntrên một vật và thử chơi bằng nhiều cách khác nhau với đồ vật đó, cho tới khi chọn đƣợc cách chơi tƣơng ứng với chức năng của nó, và kết hợp chơi giữa đồ vật đó với đồ vật khác.