Luận văn thạc sĩ khắc phục những rào cản trong quá trình chuyển đổi hoạt động theo hướng tự chủ tại các viện nghiên cứu thuộc tổng cục công nghiệp quốc phòng

Luận văn thạc sĩ phân tích rào cản trong chuyển đổi hoạt động tự chủ tại các viện nghiên cứu thuộc tổng cục công nghiệp quốc phòng.

• Tác giả: Đặng Huy Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Văn Giao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý khoa học và công nghệ
• Đề tài: Khắc Phục Rào Cản Trong Chuyển Đổi Tự Chủ Tại Các Viện Nghiên Cứu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tự Chủ Viện Nghiên Cứu Tổng Quan và Tầm Quan Trọng

Khoa học và công nghệ (KH&CN) đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng. Đảng và Nhà nước coi phát triển và ứng dụng KH&CN là quốc sách hàng đầu. Tự chủ, tự chịu trách nhiệm được xem là chìa khóa giải phóng nguồn lực cho KH&CN. Nghị quyết số 20-NQ/TW xác định KH&CN là động lực quan trọng nhất để phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Tương tự như kinh tế thị trường, tự chủ trong KH&CN được kỳ vọng sẽ giải phóng tiềm năng. Ngày 05/9/2005, Chính phủ ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập, sau đó được thay thế bởi Nghị định 54/2016/NĐ-CP. Những nghị định này đánh dấu bước quan trọng trong việc trao trả quyền tự chủ cho các viện nghiên cứu.

1.1. Vai trò của Tự chủ tài chính viện nghiên cứu

Tự chủ tài chính là nền tảng để viện nghiên cứu chủ động trong hoạt động KH&CN. Nó cho phép viện tự quyết định nguồn lực, đầu tư vào các lĩnh vực trọng điểm, và thu hút nhân tài. Theo Đặng Huy Hiếu, tự chủ tài chính 'giải phóng nguồn lực để phát triển KH&CN'. Tuy nhiên, tự chủ không chỉ là tài chính mà còn là tự chủ về chuyên môn, nhân sự và quản lý.

1.2. Chính sách tự chủ khoa học công nghệ tại Việt Nam

Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy tự chủ trong lĩnh vực KH&CN. Các nghị định 115 và 54 là những văn bản pháp lý quan trọng, quy định về quyền và trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập. Tuy nhiên, cần có sự điều chỉnh để phù hợp hơn với đặc thù của KH&CN quân sự và các lĩnh vực đặc biệt khác. Điều này đòi hỏi khung pháp lý rõ ràng và minh bạch.

II. Thách Thức Tự Chủ Rào Cản Tại Viện Nghiên Cứu CNQP

Tuy nhiên, triết lý tự chủ từ tiếp cận tài chính chưa hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của hoạt động KH&CN quân sự. Lĩnh vực này có tính đặc thù cao, gắn liền với an ninh quốc phòng và đòi hỏi sự đầu tư lớn từ nhà nước. Hoạt động KH&CN quân sự phải bám sát thực tiễn hoạt động quân sự, quốc phòng, lấy việc phục vụ nhiệm vụ xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc là mục tiêu hàng đầu. Việc triển khai các Nghị định trên còn chậm, tính đến tháng 5/2017 chỉ có 01 Viện nghiên cứu (VNC) thuộc Tổng cục CNQP được giao quyền tự chủ. Đây là một vấn đề cần được giải quyết để phát huy tối đa tiềm năng của KH&CN quân sự.

2.1. Rào cản tài chính trong cơ chế tự chủ viện nghiên cứu

Nguồn lực tài chính hạn chế là một trong những rào cản lớn nhất đối với các viện nghiên cứu. Việc phụ thuộc vào ngân sách nhà nước khiến viện thiếu chủ động trong việc đầu tư vào các dự án tiềm năng. Cơ chế tài chính khoa học công nghệ cần được cải thiện để tạo điều kiện cho viện chủ động tìm kiếm nguồn thu từ các hoạt động KH&CN khác.

2.2. Khung pháp lý tự chủ Thiếu đồng bộ và chồng chéo

Hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến tự chủ KH&CN còn thiếu đồng bộ và chồng chéo, gây khó khăn cho việc triển khai thực hiện. Khung pháp lý tự chủ cần được rà soát, sửa đổi và bổ sung để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch. Các quy định cần cụ thể, rõ ràng và phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực.

2.3. Quản trị viện nghiên cứu Tư duy hành chính còn nặng nề

Tư duy hành chính còn nặng nề trong quản trị viện nghiên cứu cũng là một rào cản đáng kể. Cần thay đổi tư duy quản lý, trao quyền tự chủ cho viện để chủ động trong việc xây dựng chiến lược, kế hoạch và triển khai hoạt động KH&CN. Cần tạo môi trường làm việc cởi mở, sáng tạo để thu hút và giữ chân nhân tài.

III. Hướng Dẫn Khắc Phục Rào Cản Tự Chủ Giải Pháp Hiệu Quả

Để khắc phục những rào cản trong quá trình chuyển đổi tự chủ, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc tạo môi trường pháp lý thuận lợi, tăng cường năng lực tài chính, đổi mới cơ chế quản lý và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và các viện nghiên cứu để đảm bảo hiệu quả của quá trình chuyển đổi. Theo Đặng Huy Hiếu cần nhận diện và đề xuất giải pháp khắc phục những rào cản trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ của các tổ chức KH&CN trong toàn quân thông qua việc nghiên cứu trƣờng hợp cụ thể là các VNC trực thuộc Tổng cục CNQP.

3.1. Giải pháp tài chính Đa dạng nguồn thu viện nghiên cứu

Việc đa dạng hóa nguồn thu là giải pháp quan trọng để tăng cường năng lực tài chính cho các viện nghiên cứu. Bên cạnh nguồn ngân sách nhà nước, viện cần chủ động tìm kiếm các nguồn thu từ hoạt động dịch vụ KH&CN, chuyển giao công nghệ, hợp tác nghiên cứu với doanh nghiệp. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho viện tham gia vào các dự án đầu tư, liên doanh, liên kết.

3.2. Đổi mới cơ chế quản lý Trao quyền tự chủ thực chất

Cần đổi mới cơ chế quản lý, trao quyền tự chủ thực chất cho các viện nghiên cứu. Viện cần được tự chủ trong việc xây dựng chiến lược, kế hoạch, quyết định các dự án đầu tư, tuyển dụng và sử dụng nhân lực. Cần giảm thiểu các thủ tục hành chính rườm rà, tạo điều kiện cho viện hoạt động hiệu quả. Quản trị viện nghiên cứu cần chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản lý theo mục tiêu, kết quả.

3.3. Chính sách hỗ trợ viện nghiên cứu Tạo động lực phát triển

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các viện nghiên cứu trong quá trình chuyển đổi tự chủ. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ kinh phí, đào tạo nhân lực, xây dựng cơ sở vật chất, phát triển thị trường KH&CN. Cần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích các viện nghiên cứu đổi mới sáng tạo.

IV. Ứng Dụng Tự Chủ Kinh Nghiệm Từ Viện Nghiên Cứu Tiên Phong

Nghiên cứu kinh nghiệm từ viện nghiên cứu đã thực hiện tự chủ thành công là rất quan trọng. Phân tích những thành công và thất bại để rút ra bài học kinh nghiệm, từ đó xây dựng lộ trình chuyển đổi tự chủ phù hợp cho từng viện. Cần chú trọng đến việc xây dựng văn hóa tự chủ, khuyến khích sự sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của cán bộ, viên chức. Thông tƣ số 48 /2008/TT - BQP hƣớng dẫn thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chình của đơn vị sự nghiệp công lập trong Bộ Quốc phòng (trong đó có tổ chức KH&CN).

4.1. Đánh giá hiệu quả tự chủ Tiêu chí và phương pháp

Cần xây dựng hệ thống tiêu chí và phương pháp đánh giá hiệu quả tự chủ một cách khách quan và khoa học. Các tiêu chí cần phản ánh được các khía cạnh khác nhau của tự chủ, như năng lực tài chính, hiệu quả hoạt động KH&CN, chất lượng nguồn nhân lực, và khả năng đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Kết quả đánh giá là cơ sở để điều chỉnh chính sách và hỗ trợ các viện nghiên cứu.

4.2. Kinh nghiệm tự chủ viện nghiên cứu Bài học thành công

Phân tích kinh nghiệm tự chủ viện nghiên cứu thành công để rút ra các bài học quý giá. Các bài học này có thể liên quan đến việc xây dựng chiến lược, kế hoạch, quản lý tài chính, phát triển nguồn nhân lực, hoặc xây dựng mối quan hệ hợp tác với doanh nghiệp. Cần tìm hiểu những yếu tố quyết định sự thành công của các viện nghiên cứu này.

V. Tương Lai Tự Chủ Phát Triển Bền Vững Viện Nghiên Cứu

Tự chủ là xu hướng tất yếu của sự phát triển KH&CN. Để đảm bảo sự phát triển bền vững của các viện nghiên cứu, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ, tạo môi trường thuận lợi cho sự đổi mới sáng tạo. Cần chú trọng đến việc xây dựng hệ sinh thái KH&CN, thúc đẩy sự hợp tác giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà nước. Phát triển khoa học công nghệ là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

5.1. Tự chủ toàn diện viện nghiên cứu Mục tiêu và lộ trình

Tự chủ toàn diện viện nghiên cứu là mục tiêu hướng tới trong tương lai. Để đạt được mục tiêu này, cần có lộ trình rõ ràng, với các bước đi cụ thể và phù hợp với điều kiện thực tế. Cần chú trọng đến việc xây dựng năng lực nội tại của viện, đảm bảo khả năng tự chủ về tài chính, chuyên môn và quản lý.

5.2. Cơ chế giám sát tự chủ Đảm bảo minh bạch và hiệu quả

Cần xây dựng cơ chế giám sát tự chủ hiệu quả để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Cơ chế giám sát cần bao gồm các quy định về báo cáo, kiểm toán, và đánh giá hiệu quả hoạt động. Cần tăng cường sự tham gia của các bên liên quan vào quá trình giám sát.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU Tên đề tài Khắc phục những rào cản trong quá trình chuyển đổi hoạt động theo hướng tự chủ tại các viện nghiên cứu thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng 1. Lý do nghiên cứu 1. Tính cấp thiết của đề tài Khoa học và công nghệ đóng vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng và an ninh. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của KH &CN, Đảng và Nhà nƣớc ta đã tạo mọi điều kiện cho phát triển KH&CN, đã ban hành các Nghị quyết mang định hƣớng chiến lƣợc, cơ chế và chính sách phát triển KH &CN.

Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 01/11/2012 của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa XI) đã xác định: Phát triển và ứng dụng KH&CN là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ Tổ quốc. Tự chủ, tự chịu trách nhiệm đƣợc xem là chía khóa để phát triển KH&CN. Nếu nhƣ trong lĩnh vực kinh tế, sự chuyển đổi từ kinh tế chỉ huy quan liêu bao cấp sang kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa đang giải phóng và phát huy mọi tiềm năng của nền kinh tế của đất nƣớc, thí cũng tƣơng tự nhƣ vậy, trong lĩnh vực KH&CN, tự chủ, tự chịu trách nhiệm đƣợc xem là chía khóa giải phóng nguồn lực để phát triển KH&CN. Ngày 05/9/2005, Chình phủ đã ban hành Nghị định 115/2005/NĐ-CP về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập.

Ngày 14/02/2015, Chình phủ ban hành Nghị định 16/2015/NĐ-CP quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập. Ngày 14/6/2016, Chình phủ đã ban hành Nghị định 54/2016/NĐ-CP thay thế Nghị định 115/2005/NĐ-CP quy định cơ chế tự chủ của tổ chức KH&CN công lập. Những Nghị định này đƣợc xem là một trong những mốc đánh dấu quan trọng trong việc trả lại quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các tổ chức KH&CN. Tuy nhiên, các Nghị định này đã khẳng định triết lý tự chủ từ tiếp cận tài chình.

Điều này có thể đúng với nhiều tổ chức sự nghiệp công lập nhƣng chƣa hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của hoạt động KH&CN và tình đặc 9 (LUAN.phong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thù của các tổ chức KH&CN hoạt động trong lĩnh vực KH&CN quân sự. Lĩnh vực KH&CN quân sự là một hợp phần đặc biệt quan trọng của KH&CN nói chung. Hầu hết các quốc gia trên thế giới, những thành tựu quan trọng nhất của KH&CN đều đƣợc nghiên cứu, áp dụng cho lĩnh vực quân sự và phục vụ cho mục đìch quân sự đầu tiên. Đối với Quân đội ta, hoạt động KH&CN luôn phải bám sát thực tiễn hoạt động quân sự, quốc phòng, lấy việc phục vụ nhiệm vụ xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc là mục tiêu hàng đầu; đồng thời góp phần tạo nền tảng, động lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc.

Triển khai thực hiện các Nghị định nêu trên của Chình phủ, Bộ Quốc phòng đã ban hành Thông tƣ số 48/2008/TT-BQP hƣớng dẫn thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chình của đơn vị sự nghiệp công lập trong Bộ Quốc phòng (trong đó có tổ chức KH&CN). Trong quá trính triển khai thực hiện Nghị định 115 tình đến tháng 5/2017 có duy nhất 01 Viện nghiên cứu (VNC) thuộc Tổng cục CNQP đƣợc Bộ trƣởng Bộ Quốc phòng giao quyền thực hiện cơ chế tự chủ, các VNC khác trong toàn quân chƣa thực hiện chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ. Do đó trong luận văn này, tác giả bƣớc đầu nhận diện và đề xuất một số giải pháp khắc phục những rào cản trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ của các tổ chức KH&CN trong toàn quân thông qua việc nghiên cứu trƣờng hợp cụ thể là các VNC trực thuộc Tổng cục CNQP. Ý nghĩa lý thuyết của nghiên cứu Việc nhận diện và đề xuất giải pháp khắc phục những rào cản trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ của các tổ chức KH&CN quân sự góp phần xây dựng cơ sở lý thuyết cho việc điều chỉnh chình sách quy định cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức KH&CN quân sự cho phù hợp thực tiễn.

Ý nghĩa thực tế của nghiên cứu Hiệu quả thực tiễn của việc đề xuất giải pháp khắc phục những rào cản trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ của các tổ chức KH&CN quân sự sẽ góp phần xây dựng chình sách phát triển KH&CN cho phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng góp phần nhận diện các hạn chế trong quá trính tự chủ của 10 (LUAN.phong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] các tổ chức KH&CN công lập hoạt động trong lĩnh vực KH&CN quân sự. Tổng quan về tình hình nghiên cứu Vấn đề tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN đã có nhiều công trính nghiên cứu, các bài báo đề cập đến. Trong số đó, có nhiều bài phân tìch về chình sách liên quan đến quá trính tự chủ của các tổ chức KH&CN công lập, có nhiều bài phân tìch, xem xét các vấn đề khó khăn, rào cản trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ theo quy định của Nghị định 115.

Tím hiểu các công trính nghiên cứu về đề tài chuyển đổi tổ chức của tổ chức KH&CN có thể kể đến các công trính nghiên cứu dƣới đây. Tác giả Phạm Thị Thanh Vân với Luận văn “Phân tích vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập tại Hải Dương (Nghiên cứu trường hợp của trung tâm KHCN & Tin học Hải Dương)” đã chỉ ra một số khó khăn vƣớng mắc trong quá trính chuyển đổi hoạt động theo hƣớng tự chủ: Các đơn vị KH&CN nhỏ, các Trung tâm tại các địa phƣơng ban đầu thực hiện gặp rất nhiều khó khăn, vƣớng mắc: vốn, đào tạo nguồn nhân lực, tƣ tƣởng của những ngƣời lãnh đạo, giải quyết chế độ cho cán bộ cũ, văn bản hƣớng dẫn cụ thể việc sử dụng quyền tự chủ của mính… và rất cần Nhà nƣớc có chình sách tháo gỡ. Để giải quyết vƣớng mắc rất cần sự tƣơng tác của hai phìa: đó là Nhà nƣớc và sự nỗ lực của đơn vị. Trên cơ sở các chình sách của Nhà nƣớc, các tổ chức KH&CN vận dụng linh hoạt nhằm phát huy tình tự chủ, tự chịu trách nhiệm, từ đó phản hồi lại những vƣớng mắc để Nhà nƣớc có biện pháp tháo gỡ.

Tuy nhiên, trung tâm KHCN& Tin học Hải Dƣơng có đặc thù hoạt động khác với các hoạt động KH&CN trong lĩnh vực quân sự ví vậy các rào cản và biện pháp khắc phục rào cản tác giả đƣa ra khác và chƣa thể áp dụng đối với các tổ chức KH&CN hoạt động trong lĩnh vực quân sự. Luận văn “Những khó khăn trong việc chuyển đổi các đơn vị R&D của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam theo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm và giải pháp khắc phục” của tác giả Nguyễn Thanh Bình. Nét mới nổi bật của luận văn là đã đề xuất giải pháp đa dạng hoá hính thức chuyển đổi. Tuy nhiên, cụ thể hóa 11 (LUAN.phong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hính thức chuyển đổi cụ thể đối với các tổ chức KH&CN hoạt động trong lĩnh vực quân sự chƣa đƣợc tác giả đề cập đến.

Luận văn “Điều kiện để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo Nghị định 115/CP của Chính phủ đối với các tổ chức khoa học và công nghệ công lập hiện nay” (Nghiên cứu trường hợp các Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ KH&CN các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long) của tác giả Đỗ Mạnh Thƣờng. Tác giả đã chỉ ra một trong những điều kiện không thể thiếu, mang ý nghĩa quyết định để các tổ chức KH&CN làm cơ sở thực hiện lộ trính chuyển đổi cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm và hoạt động có hiệu quả là sản phẩm KH&CN phải đƣợc thƣơng mại hoá. Tuy nhiên, trong lĩnh vực quân sự thí việc thƣơng mại hóa sản phẩm KH&CN không phải là điều kiện quan trọng nhất. Luận văn “Điều kiện để các tổ chức nghiên cứu và triển khai của Nhà nước có năng lực tự chủ trong hoạt động khoa học và công nghệ” của tác giả Đinh Việt Bách.

Tác giả đã đánh giá khá toàn diện các điều kiện và năng lực tự chủ của các tổ chức R&D của Nhà nƣớc, qua đó đề xuất một số giải pháp tạo điều kiện cho các tổ chức R&D của Nhà nƣớc có năng lực tự chủ trong hoạt động khoa học KH&CN. Tuy nhiên, các tổ chức R&D của Nhà nƣớc rất đa dạng và phong phú, loại hính hoạt động khác nhau, đặc thù khác nhau nên việc xác định những rào cản đối với các loại hính tổ chức R&D cụ thể là rất quan trọng, nó là luận cứ quan trọng góp phần hoàn thiện chình sách. Ngoài ra, trong công trính nghiên cứu của mính tác giả cũng chƣa nghiên cứu đến các tổ chức R&D hoạt động trong lĩnh vực quân sự. Luận văn “Nhận diện những yếu tố cản trở việc thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức KH&CN theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP” của tác giả Lê Thu Hƣơng.

Điểm mới trong luận văn này là tác giả đã đề cập đến bản chất của tự chủ trong khoa học, bản chất này khác so với triết lý quản lý của Nhà nƣớc của các tổ chức KH&CN công lập theo Nghị định 115: Triết lý mục tiêu của Nghị định 115 đã tạo cho các tổ chức R&D rất nhiều quyền; tuy nhiên, triết lý phƣơng tiện (tài chình): về cơ bản vẫn giữ nguyên hệ thống cũ. Trên cơ sở những kết luận nêu trên, tác giả luận văn đề xuất việc tiếp tục cải cách KH&CN bằng cách thay đổi thiết chế vĩ mô, thông qua một số giải pháp cụ thể, bao gồm: Tăng cƣờng hoạt động 12 (LUAN.phong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] của các Quỹ; hạn chế chƣơng trính/đề tài Nhà nƣớc các cấp; và mở rộng chƣơng trính/đề tài của cơ sở. Tuy nhiên, việc tăng cƣờng hoạt động của các quỹ lại không phù hợp với hoạt động KH&CN trong lĩnh vực quân sự, ví vậy cần phải nghiên cứu thêm các trƣờng hợp cụ thể. Luận văn “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của việc chuyển đổi các tổ chức khoa học và công nghệ công lập theo hướng tự chủ, tự chịu trách nhiệm” của tác giả Nguyễn Thu Hợp.

Tác giả đánh giá mức độ ảnh hƣởng, các yếu tố ảnh hƣởng của sang cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KH&CN công lập.