Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU- CHI TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU CÔNG LẬP 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu công lập 1. Khái niệm Đơn vị hành chính sự nghiệp là những đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về một lĩnh vực nào đó như văn hoá xã hội, y tế, giáo dục, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, … hoạt động chủ yếu bằng nguồn kinh phí ngân sách nhà nước cấp.
Bên cạnh đó, các đơn vị này tuỳ từng chức năng hoạt động của mình mà có các nguồn thu khác như: thu phí, lệ phí, thu sự nghiệp, viện trợ, tài trợ, thu từ hoạt động kinh doanh theo chức năng nhiệm vụ của mình và được nhà nước cho phép. Nhìn vào khái niệm, ta có thể thấy đơn vị hành chính sự nghiệp được chia thành 2 loại, đó là các đơn vị hành chính và các đơn vị sự nghiệp: Đơn vị hành chính là các cơ quan quản lý nhà nước các cấp từ trung ương đến địa phương gồm 3 hệ thống các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp cụ thể như: quốc hội, chính phủ, kiểm sát nhân dân, toà án nhân dân các cấp, Hội đồng nhân dân các cấp, UBND các cấp các cấp, các bộ, ban ngành ở trung ương, sở ban ngành ở tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, các phòng ban ở huyện và các cơ quan tư pháp,.Nguồn thu của các đơn vị này là do ngân sách Nhà nước đảm bảo. Đơn vị sự nghiệp là các đơn vị được cấp có thẩm quyền nhà nước thành lập để thực hiện những nghiệp vụ chuyên môn nhất định, bao gồm các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, y tế, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, sự nghiệp nông - lâm- ngư nghiệp, thuỷ lợi, sự nghiệp kinh tế khác. Nguồn kinh phí hoạt động của các đơn vị này một phần do Ngân sách Nhà nước cấp kinh phí, một phần được thu từ các khoản phí, lệ phí để duy trì hoạt động theo chức năng của mình.
Trong Nghị định số 43/2006 ngày 25/04/2006 của Chính phủ đã quy định rõ các đơn vị sự nghiệp gồm đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu và đơn vị sự nghiệp có thu. 7 - Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp là các đơn vị để duy trì hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ của đơn vị dựa hoàn toàn vào kinh phí ngân sách nhà nước cấp tức là ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ. - Đơn vị sự nghiệp có thu là các đơn vị sự nghiệp do nhà nước thành lập hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục đào tạo, y tế, khoa học công nghệ và môi trường, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm. thực hiện cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động của nền kinh tế một các xuyên suốt với mục đích phi lợi nhuận.
Bên cạnh đó, tuỳ từng chức năng nhiệm vụ của mỗi đơn vị mà có thể tự khai thác thêm nguồn thu khác để chi tiêu một phần hoặc toàn bộ kinh phí thường xuyên của đơn vị. Đơn vị sự nghiệp có thu được xác định dựa vào các tiêu chuẩn sau: + Có văn bản quyết định thành lập đơn vị sự nghiệp của cơ quan có thẩm quyền ở Trung Ương hoặc địa phương. + Có mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng để phản ánh các khoản thu, chi tài chính của đơn vị + Được nhà nước cấp kinh phí và tài sản để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chức năng chuyên môn của đơn vị và được phép thực hiện một số khoản thu theo quy định của Nhà nước. + Có tổ chức bộ máy kế toán, và bộ máy quản lý tài chính theo quy định của pháp luật 1.
Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu công lập. * Theo lĩnh vực hoạt động, các đơn vị sự nghiệp được chia thành: Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực giáo dục và đào tạo bao gồm: các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, các trường tiểu học, phổ thông cơ sở, phổ thông trung học, các trường đại học, cao đẳng… Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là từ học phí, ngoài ra còn có các nguồn thu khác như hoạt động dịch vụ liên kết từ việc liên kết đào tạo với các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước. 8 Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực y tế gồm các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các bộ, ngành và địa phương, các cơ sở khám chữa bệnh thuộc các viện nghiên cứu, trường đào tạo y dược, các cơ sở điều dưỡng… Các đơn vị này ngoài nguồn thu chủ yếu là viện phí theo quy định của nhà nước còn có các hoạt động dịch vụ khác với mức thu do đơn vị quy định. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực văn hóa thông tin gồm các đoàn nghệ thuật như: Nhà hát chèo, ca múa nhạc, kịch, nhà hát múa rối, trung tâm chiếu phim; nhà văn hoá thông tin, thư viện, bảo tàng, đài phát thành truyền hình, cơ quan báo chí,… Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là từ dịch vụ in tráng, bán vé cung cấp dịch vụ, quảng cáo, xuất bản tạp chí, bản quyền phát thanh truyền hình… và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao bao gồm trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, câu lạc bộ thể dục thể thao, các liên đoàn thể dục thể thao… Nguồn thu chủ yếu từ hoạt động dịch vụ sân bãi, quảng cáo bản quyền thể thao trong sân đấu và một số khoản thu khác theo quy định của Nhà nước Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực kinh tế gồm các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, các trung tâm kiểm định an toàn lao động, trung tâm đăng kiểm…Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là một loại phí theo quy định của nhà nước và một số nguồn thu dịch vụ khác. * Theo mức độ tự chủ về tài chính. Theo Nghị định số 43/2006 ngày 25/04/2006 của Chính phủ đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại theo mức độ đảm bảo chi hoạt động thường xuyên như sau: Mức độ bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị sự nghiệp được tính theo công thức: Mức độ bảo đảm chi phí Tổng nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên = x 100% Tổng chi hoạt động thường xuyên 9 Trong đó: Tổng nguồn thu sự nghiệp gồm tiền phí, lệ phí thuộc ngân sách nhà nước được phép để lại theo quy định. Thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ theo nguyên tắc đảm bảo chi phí và có tích lũy.
Các khoản thu sự nghiệp khác theo quy định của pháp luật. Tổng chi hoạt động thường xuyên bao gồm chi cho người lao động, chi quản lý hành chính, chi hoạt động nghiệp vụ, chi hoạt động tổ chức thu phí, lệ phí… Căn cứ vào mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên, đơn vị sự nghiệp được phân loại như sau: - Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%. + Đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng. - Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%.
- Đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống. + Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu. Từ năm 2015 khi có Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/2/2015 quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp. Theo đó việc tự chủ về tài chính phân loại đơn vị sự nghiệp trên nguyên tắc các đơn vị tự đảm bảo kinh phí hoạt động càng nhiều thì mức độ tự chủ càng cao, cụ thể các đơn vị sự nghiệp tự chủ về tài chính được chia thành 4 loại: (1) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư.
(2) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên. 10 (3) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (được nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp…. Nghị định Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/2/2015 tăng thêm một loại hình đơn vị sự nghiệp công so với Nghị định 43/2006/NĐ-CP đó là đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư. *Theo yêu cầu quản lý ngân sách, có thể chia các đơn vị sự nghiệp trong cùng một ngành theo cùng hệ thống dọc thành các đơn vị dự toán các cấp như sau: - Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách năm do các cấp chính quyền giao, phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới, chịu trách nhiệm trước nhà nước về tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc.
Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị có trách nhiệm quản lý kinh phí của toàn ngành và trực tiếp giải quyết các vấn đề có liên quan đến kinh phí với cơ quan tài chính. Thuộc đơn vị dự toán cấp I là các Bộ ở Trung ương, các sở ở tỉnh, thành phố hoặc các phòng ở cấp huyện, quận. - Đơn vị dự toán cấp II là đơn vị nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp I và phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị dự toán cấp III, tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của cấp mình và công tác kế toán và quyết toán của đơn vị dự toán cấp dưới.