CHƯƠNG 4 KẾ TOÁN TÀI SẢN CỐ ĐỊNH VÀ KHẤU HAO Mục tiêu học tập: Sau khi học chương này, sinh viên có thể: 1. Hiểu rõ một số vấn đề chung liên quan đến TSCĐ: khái niệm, phân loại, tiêu chuẩn ghi nhận, đặc điểm và yêu cầu quản lý, xác định giá trị của TSCĐ. Nhận biết được các chứng từ, tài khoản và sổ sách kế toán sử dụng chủ yếu trong kế toán TSCĐ. Nhận biết, đo lường, thực hiện tính toán và lập các bút toán ghi sổ đối với kế toán TSCĐ.
Hiểu rõ và vận dụng lý luận về kế toán khấu hao TSCĐ: lý do khấu hao, phạm vi khấu hao, nguyên tắc khấu hao, phương pháp khấu hao và lập bút toán khấu hao 5. Biết trình bày các chỉ tiêu về TSCĐ và hao mòn TSCĐ trên Báo cáo tài chính. Tài sản cố định là một yếu tố đầu vào quan trọng của quá trình sản xuất kinh doanh và là một bộ phận của tài sản dài hạn trong doanh nghiệp. Tài sản cố định được sử dụng lâu dài trong doanh nghiệp, nó mang tính chất của tư liệu lao động có nghĩa là nó không thay đổi hình thái vật chất trong quá trình sản xuất và chuyển dần giá trị của nó vào giá trị của sản phẩm, dịch vụ hoàn thành.
Do vậy một khái niệm luôn gắn liền với tài sản cố định là khấu hao tài sản cố định. Vì lý do đó, trong chương này sẽ trình bày về kế toán tăng, giảm tài sản cố định và kế toán khấu hao tài sản cố định. Những vấn đề chung về tài sản cố định 4. Khái niệm Theo Chuẩn mực 03 “Tài sản cố định hữu hình” và Chuẩn mực số 04 “Tài sản cố định vô hình”, một nguồn lực của doanh nghiệp được coi là TSCĐ phải thỏa mãn đồng thời tất cả bốn tiêu chuẩn sau: (1).
Chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trong tương lai từ việc sử dụng tài sản đó; (2). Nguyên giá tài sản phải được xác định một cách đáng tin cậy; 1 (3). Thời gian sử dụng ước tính trên 1 năm; (4). Có đủ tiêu chuẩn giá trị theo quy định hiện hành.
Theo quy định hiện nay tại Việt Nam tiêu chuẩn này là từ 30 triệu đồng trở lên. Phân loại Tài sản cố định trong doanh nghiệp có nhiều loại, nhiều thứ; mỗi loại, mỗi thứ có tính chất, đặc điểm, kỹ thuật, công dụng, thời gian sử dụng, nguồn hình thành, quyền sở hữu,…khác nhau. Để thuận tiện cho công tác quản lý và kế toán tài sản cố định, cần thiết phải phân loại TSCĐ. Trong công tác quản lý và kế toán TSCĐ, chúng ta thường gặp các cách phân loại sau: Theo hình thái biểu hiện và nội dung kinh tế, tài sản cố định được chia thành: (1).
Tài sản cố định hữu hình: là những tư liệu lao động chủ yếu có hình thái vật chất (từng đơn vị tài sản có kết cấu độc lập hoặc là một hệ thống gồm nhiều bộ phận tài sản liên kết với nhau để thực hiện một hay một số chức năng nhất định) thoả mãn các tiêu chuẩn của tài sản cố định hữu hình, tham gia vào nhiều chu kỳ kinh doanh nhưng vẫn giữ nguyên hình thái vật chất ban đầu như nhà cửa, vật kiến trúc, máy móc, thiết bị.Nói cách khác, TSCĐ hữu hình là những tài sản có hình thái vật chất do doanh nghiệp nắm giữ để sử dụng cho hoạt động sản xuất kinh doanh phù hợp với tiêu chuẩn ghi nhận TSCĐ hữu hình. Tài sản cố định hữu hình sử dụng trong hoạt động tại đơn vị được doanh nghiệp phân loại như sau: Loại 1: Nhà cửa, vật kiến trúc: là tài sản cố định của doanh nghiệp được hình thành sau quá trình thi công xây dựng như trụ sở làm việc, nhà kho, hàng rào, tháp nước, sân bãi, các công trình trang trí cho nhà cửa, đường xá, cầu cống, đường sắt, đường băng sân bay, cầu tầu, cầu cảng, ụ triền đà. Loại 2: Máy móc, thiết bị: là toàn bộ các loại máy móc, thiết bị dùng trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp như máy móc chuyên dùng, thiết bị công tác, giàn khoan trong lĩnh vực dầu khí, cần cẩu, dây chuyền công nghệ, những máy móc đơn lẻ. Loại 3: Phương tiện vận tải, thiết bị truyền dẫn: là các loại phương tiện vận tải gồm phương tiện vận tải đường sắt, đường thủy, đường bộ, đường không, đường ống và 2 các thiết bị truyền dẫn như hệ thống thông tin, hệ thống điện, đường ống nước, băng tải, ống dẫn khí.
Loại 4: Thiết bị, dụng cụ quản lý: là những thiết bị, dụng cụ dùng trong công tác quản lý hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp như máy vi tính phục vụ quản lý, thiết bị điện tử, thiết bị, dụng cụ đo lường, kiểm tra chất lượng, máy hút ẩm, hút bụi, chống mối mọt. Loại 5: Vườn cây lâu năm, súc vật làm việc và/hoặc cho sản phẩm: là các vườn cây lâu năm như vườn cà phê, vườn chè, vườn cao su, vườn cây ăn quả, thảm cỏ, thảm cây xanh.; súc vật làm việc và/hoặc cho sản phẩm như đàn voi, đàn ngựa, đàn trâu, đàn bò. Loại 6: Các tài sản cố định là kết cấu hạ tầng, có giá trị lớn do Nhà nước đầu tư xây dựng từ nguồn ngân sách nhà nước giao cho các tổ chức kinh tế quản lý, khai thác, sử dụng: - Tài sản cố định là máy móc thiết bị, dây chuyền sản xuất, tài sản được xây đúc bằng bê tông và bằng đất của các công trình trực tiếp phục vụ tưới nước, tiêu nước (như hồ, đập, kênh, mương); Máy bơm nước từ 8.000 m3/giờ trở lên cùng với vật kiến trúc để sử dụng vận hành công trình giao cho các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ làm nhiệm vụ quản lý, khai thác công trình thủy lợi để tổ chức sản xuất kinh doanh cung ứng dịch vụ công ích; - Tài sản cố định là công trình kết cấu, hạ tầng khu công nghiệp do Nhà nước đầu tư để sử dụng chung của khu công nghiệp như: Đường nội bộ, thảm cỏ, cây xanh, hệ thống chiếu sáng, hệ thống thoát nước và xử lý nước thải.; - Tài sản cố định là hạ tầng đường sắt, đường sắt đô thị (đường hầm, kết cấu trên cao, đường ray. Loại 7: Các loại tài sản cố định khác: là toàn bộ các tài sản cố định khác chưa liệt kê vào sáu loại trên.
Tài sản cố định vô hình: là những tài sản không có hình thái vật chất, thể hiện một lượng giá trị đã được đầu tư thoả mãn các tiêu chuẩn của tài sản cố định vô hình, tham gia vào nhiều chu kỳ kinh doanh, như một số chi phí liên quan trực tiếp tới đất sử dụng; 3 chi phí về quyền phát hành, bằng phát minh, bằng sáng chế, bản quyền tác giả. Bên cạnh các TSCĐVH doanh nghiệp có được do mua sắm bên ngoài, do mua dưới hình thức trao đổi, do được cấp, được biếu, được tặng, do được tạo ra từ nội bộ doanh nghiệp thì doanh nghiệp còn có một số TSCĐVH khác như: quyền sử dụng đất, quyền phát hành, bản quyền, bằng sáng chế phát minh, nhãn hiệu thương mại, phần mềm máy vi tính…. Phân loại TSCĐ theo hình thái biểu hiện và nội dung kinh tế hiện nay đang được hầu hết các doanh nghiệp sử dụng. Do đó, trong phạm vi chương này, chúng ta chỉ nghiên cứu các nội dung lien quan đến 2 loại TSCĐ: TSCĐ hữu hình và TSCĐ vô hình Theo tình hình sử dụng và công dụng kinh tế, tài sản cố định được chia thành: (1).
TSCĐ dùng cho mục đích kinh doanh: là những TSCĐ do doanh nghiệp sử dụng cho các mục đích kinh doanh của doanh nghiệp. Ví dụ như: máy móc thiết bị, phương tiện vận tải dùng ở phân xưởng sản xuất hoặc bộ phận bán hàng, quản lý doanh nghiệp. TSCĐ dùng cho mục đích phúc lợi, an ninh, quốc phòng: là những TSCĐ do doanh nghiệp quản lý, sử dụng cho các mục đích phúc lợi, sự nghiệp, an ninh, quốc phòng trong doanh nghiệp như nhà trẻ, câu lạc bộ của công ty. TSCĐ bảo quản hộ, giữ hộ, cất giữ hộ Nhà nước: là những TSCĐ do doanh nghiệp bảo quản hộ, giữ hộ cho đơn vị khác hoặc cất giữ hộ Nhà nước theo quy định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.
TSCĐ chưa sử dụng: là những TSCĐ được phép dự trữ để sử dụng trong tương lai. TSCĐ chờ xử lý: là những TSCĐ hư hỏng chờ thanh lý, TSCĐ không cần dùng chờ nhượng bán, di chuyển đi, TSCĐ thiếu chờ giải quyết. Theo quyền sở hữu, tài sản cố định được chia thành: (1). TSCĐ thuộc quyền sở hữu của chủ sở hữu doanh nghiệp: là những TSCĐ được xây dựng, mua sắm hoặc chế tạo bằng nguồn vốn chủ sở hữu hoặc bằng nguồn vốn vay dài hạn.
TSCĐ đi thuê bao gồm TSCĐ thuê tài chính và TSCĐ thuê hoạt động. Thuê tài sản bao gồm thuê hoạt động và thuê tài chính. Thuê hoạt động là thuê tài sản mà bên cho thuê không có sự chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích kinh tế gắn liền với quyền sở hữu tài sản. Thuê tài chính là thuê tài sản mà bên cho thuê có sự chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn với quyền sở hữu tài sản cho bên thuê.
Quyền sở hữu tài sản có thể chuyển giao vào cuối thời hạn thuê. TSCĐ thuê tài chính là tài sản không thuộc sở hữu của doanh nghiệp nhưng thuộc quyền quản lý của doanh nghiệp (là những TSCĐ mà doanh nghiệp thuê của công ty cho thuê tài chính). Theo nguồn vốn hình thành, tài sản cố định được chia thành: (1). TSCĐ hình thành từ nguồn vốn chủ sở hữu đầu tư: là những TSCĐ được mua sắm, xây dựng bằng nguồn vốn tự có của doanh nghiệp như ngân sách cấp, liên doanh liên kết, tư nhân góp.
TSCĐ hình thành từ các khoản tín dụng: là những TSCĐ được mua sắm, xây dựng bằng nguồn vốn vay. TSCĐ hình thành từ nguồn vốn khấu hao, quỹ xí nghiệp, được biếu tặng. Tiêu chuẩn ghi nhận tài sản cố định 4. Tiêu chuẩn ghi nhận TSCĐ hữu hình Tài sản cố định hữu hình thường là bộ phận chủ yếu trong tổng số tài sản và đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện tình hình tài chính của doanh nghiệp.
Vì vậy, việc xác định một tài sản có được ghi nhận là TSCĐ hữu hình hay là một khoản chi phí sản xuất, kinh doanh trong kỳ sẽ có ảnh hưởng đáng kể đến báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Tài sản được ghi nhận là TSCĐ hữu hình phải thỏa mãn đồng thời 4 tiêu chuẩn sau: (1). Chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trong tương lai từ việc sử dụng tài sản đó; (2).