CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH CHO DOANH NGHIỆP KHỞI NGHIỆP SÁNG TẠO 1. Khái quát về huy động nguồn lực tài chính cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo 1. Khái niệm doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo Định nghĩa DNKNST: Trên thế giới, theo Steve Blank (2010), DNKN là doanh nghiệp mới thành lập để tìm ra mô hình kinh doanh mới. Bên cạnh đó, “KNST” là một cụm từ “startup” hay “start-up” có thể hiểu là một ai đó hay doanh nghiệp nào đó trải qua giai đoạn đầu lập nghiệp, bắt đầu dự án, kế hoạch kinh doanh.
Còn tác giả Mandela Schumacher - Hodge định nghĩa “doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là trạng thái phát triển của doanh nghiệp”, không nói đến loại hình doanh nghiệp. Với cách hiểu của Neil Blumenthal1, DNKNST là một công ty hoạt động nhằm giải quyết một vấn đề mà giải pháp không hiển nhiên và dĩ nhiên không có gì đảm bảo thành công cả. Theo quan điểm chung nhất, “doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là tập hợp các nguồn lực tạm thời (nhân lực, tiền, thời gian.)” nhằm tìm ra mô hình kinh doanh mới và nhanh chóng xây dựng thành một doanh nghiệp có quy mô lớn hơn, và có khả năng lặp lại hoặc mở rộng tại các thị trường khác nhau, lợi thế cạnh tranh của nhóm doanh nghiệp này là công nghệ (Tổng hợp của Đỗ Văn Tính). Ở Việt Nam, DNKNST là một khái niệm khá mới mẻ, chỉ mởi du nhập từ năm 2016 và định nghĩa DNKNST có khá nhiều cách hiểu khác nhau.
Theo tác giả Hoàng Phê (2003) định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt thì “khởi nghiệp” là một từ Hán Việt, “khởi” có nghĩa là sự bắt đầu, “nghiệp” có nghĩa là công việc, nghề nghiệp, sự nghiệp. Vậy ghép hai từ này ta hiểu “khởi nghiệp” là thuật ngữ chỉ việc bắt đầu sự nghiệp. Như vậy, khởi nghiệp có thể hiểu là giai đoạn bắt đầu công việc 1 Nhà đồng sáng lập Warby Parker. kinh doanh mới của một doanh nghiệp.
Còn DNKNST có hai nghĩa là: “phản ánh một trạng thái bắt đầu của một công việc kinh doanh hoặc một dự án” (tính từ); “một doanh nghiệp được thành lập để thực hiện ý tưởng trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới và có khả năng tăng trưởng nhanh” (danh từ). DNKNST còn là những công ty vừa bắt đầu kinh doanh nói chung, hay là các công ty công nghệ mới thành lập giai đoạn đầu nói riêng. Cách hiểu này có thể khiến chúng ta liên tưởng đến các công ty mới nổi cách đây khá lâu mà hiện tại đã tạo nên một thị trường mới, tạo ra xu thế tiêu dùng mới cho mọi người như Amazone (cung cấp dịch vụ mua bán hàng hóa trực tuyến, Amazone xác định tiêu chuẩn bán hàng cho hàng hóa từ các nhà cung cấp và giao hàng đến người mua), Shopee (ứng dụng sàn thương mại điện tử nơi người bán và người mua kết nối với nhau, có thể hiểu như một cái chợ trên không gian trực tuyến),… Quốc hội lần đầu tiên luật hóa khái niệm DNKNST trong LHTDNNVV. Cụ thể, theo Quốc hội (2017), tại khoản 2 Điều 3 luật này quy định “doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo là doanh nghiệp nhỏ và vừa được thành lập để thực hiện ý tưởng trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới và có khả năng tăng trưởng nhanh”.
Tóm lại, khái niệm “DNNVV KNST” đã được xác định theo 03 tiêu chí sau: (i) là DNNVV (tư cách pháp lý); (ii) khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ hoặc mô hình kinh doanh mới (hoạt động); (iii) có thể tăng trưởng, phát triển nhanh (Theo Phan Thị Phương Huyền, Hoàng Thị Kim Cương, 2020). Sau đó, khoản 2 Điều 3 Nghị định số 94/2020/NĐ-CP quy định “doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là doanh nghiệp được thành lập theo quy định của pháp luật để thực hiện ý tưởng trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới và có khả năng tăng trưởng nhanh”. Định nghĩa này đã được rút gọn, không còn cụm từ “nhỏ và vừa” với ý nghĩa nhấn mạnh vào tính bắt đầu công việc kinh doanh mới có tính công nghệ của các doanh nghiệp này, bởi không phải DNKNST nào cũng có quy mô vừa và nhỏ. Sau khi phân tích các định nghĩa trên, ta có thể thấy sự khác biệt khá lớn giữa DNKN và DNKNST, dù hai khái niệm này thường được sử dụng để thay thế cho nhau.
Cụ thể, DNKN được thành lập nhằm mục đích sản xuất, kinh doanh những sản phẩm, dịch vụ phổ biến, hiện có, nên họ có thể không có tính đột phá hay sáng tạo về mô hình kinh doanh, tăng trưởng đột biến giống DNKNST. Trong khi đó, DNKNST phải dựa trên công nghệ mới hoặc tạo ra hình thức kinh doanh, xây dựng một phân khúc thị trường hoàn toàn mới, tức là có sự khác biệt trên toàn thế giới. Có thể ví dụ DNKNST là Uber (dịch vụ ứng dụng gọi xe trực tuyến), Facebook (mạng xã hội đầu tiên), Youtube (ứng dụng hay trang web cho phép đăng tải video trực tuyến đầu tiên),… Đặc điểm của DNKNST: DNKNST mang trong mình ba nhóm đặc điểm: (i) nhóm đặc điểm của doanh nghiệp; (ii) nhóm đặc điểm của DNKN và (iii) nhóm đặc điểm của DNKNST. Tuy nhiên trong phạm vi khóa luận tác giả sẽ phân tích hai nhóm đặc điểm chính là (ii) và (iii), và xem xét chúng dưới góc độ so sánh: Theo định nghĩa của DNKN, có thể thấy DNKNST mang đặc điểm là một giai đoạn hình thành doanh nghiệp.
Khác với doanh nghiệp thông thường, DNKN là một doanh nghiệp mới bắt đầu kinh doanh. Theo quan điểm của Aswath – Giáo sư Bộ môn Tài chính Đại học New York, DNKN (Startup) là một tổ chức hoàn toàn mới, không có lịch sử hình thành trước đó, không có báo cáo tài chính trong quá khứ. Họ có thể bán một sản phẩm, cung cấp một dịch vụ đã từng tồn tại trước đó trên thị trường. Ngoài ra, DNKN khác với DNKNST ở điểm họ không tạo ra một sự thay đổi đáng kể cho xã hội về mặt công nghệ hoặc cách thức vận hành, buôn bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ.
Tuy nhiên rất nhiều người không phân biệt được các khái niệm DNKN và DNKNST, họ thường sử dụng chúng để thay thế cho nhau. Mặt khác, DNKN hầu như phụ thuộc vào nguồn vốn tư nhân (vay hay nhờ người thân, bạn bè đầu tư, hoặc là tài sản của chính bản thân chủ sở hữu) chứ không phải vốn chứng khoán (có được thông qua niêm yết trên thị trường chứng khoán). DNKN cũng được đánh giá là các doanh nghiệp còn non trẻ và khá yếu đuối nên xác suất sống sót trên thị trường không cao. DNKNST cũng mang đặc điểm là một doanh nghiệp mới thành lập, đang ở giai đoạn đầu của quá trình hoạt động như DNKN nói chung.
Mục tiêu hoạt động và kinh doanh của DNKN cũng nhằm thoát khỏi trạng thái khởi nghiệp, hoạt động ổn định và có thị trường cố định trên thị trường. Việc xác định giai đoạn đầu của quá trình thành lập doanh nghiệp dựa vào 2 tiêu chí: (1) chưa chào bán chứng khoán đến công chúng (IPO); (2) thời gian hoạt động của công ty tính từ khi thành lập. Tiêu chí (1) dễ áp dụng hơn vì tính định lượng, trên thực tế, doanh nghiệp phải trải qua nhiều vòng gọi vốn mới cho đến khi tiến hành IPO. DNKN nói chung và DNKNST nói riêng đều là doanh nghiệp có quy mô nhỏ, thuộc nhóm DNNVV.
Từ đặc điểm mới thành lập, DNKNST sẽ có quy mô hoạt động kinh doanh hạn chế về tài chính, nhân lực, công nghệ,… Tuy nhiên tiêu chí xác định doanh nghiệp vừa và nhỏ (Small and Medium – SM) tùy vào pháp luật và chính sách của các quốc gia, hay thông qua các tiêu chí như lĩnh vực hoạt động, quy mô lao động,… Bên cạnh đó nhiều quốc gia công nhận DNKNST là doanh nghiệp chưa phát hành cổ phiếu ra công chúng. Bên cạnh đó DNKNST được nhìn nhận là DNNVV dưới góc độ pháp lý, nhằm thu hẹp phạm vi đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ bởi nguồn lực Chính phủ và xã hội đều có hạn. Mặt khác, theo Stel et.al (2005), “KNST như là một động lực quan trọng nhất của tăng trưởng kinh tế, thay vì sử dụng đầu tư nước ngoài hoặc thương mại quốc tế hoặc cầu nội địa. KNST có thể tác động đến tăng trưởng kinh tế qua nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như những đổi mới trong quy trình sản xuất, cung ứng hoặc tạo ra những sản phẩm, dịch vụ mới… Các nhà KNST còn giúp tăng năng suất và hiệu quả hoạt động thông qua lợi thế cạnh tranh.
Họ có thể sử dụng kiến thức mới, công nghệ mới để đưa ra các sản phẩm, dịch vụ thay thế trên thị trường, mà người tiêu dùng ưa thích hơn” (Theo Nguyễn Thành Long, Nguyễn Hoàng Linh, 2020). Như vậy DNKNST ngoài các đặc điểm chung với các doanh nghiệp thông thường và DNKN, chúng còn có các đặc điểm đặc thù như sau: Thứ nhất, DNKNST thực hiện hoạt động kinh doanh gắn với các ý tưởng đột phá, sáng tạo và có tính mới. Đây cũng là đặc điểm phân biệt DNKNST với các DNKN hay bất kỳ doanh nghiệp nào trong nền kinh tế. Ý tưởng đột phá, sáng tạo và có tính mới thường là sáng tạo, phát minh và ứng dụng một công nghệ mới; cung cấp sản phẩm, dịch vụ mới mẻ, độc đáo chưa từng xuất hiện trên thị trường; ứng dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới hoặc áp dụng phương thức, giải pháp mới nhằm cải tiến, giải quyết các vấn đề tồn tại lâu trong quá trình hoạt động, kinh doanh.
Tính sáng tạo, đột phá và mới được thể hiện ở chỗ DNKNST đưa ra một sản phẩm, dịch vụ chưa từng tổn tại trên thị trường hoặc tạo ra giá trị tốt hơn cho sản phẩm đang tồn tại, trường hợp thứ hai thường xuất hiện nhiều hơn. Yếu tố công nghệ trở thành phương tiện sống còn để doanh nghiệp thực hiện các ý tưởng của mình, được thể hiện qua những hoạt động đổi mới sáng tạo tương tự hình minh họa dưới đây: Hình 1. 4 loại hoạt động đổi mới sáng tạo Nguồn: tác giả tự tổng hợp Có thể nói, ý tưởng đột phá, sáng tạo và tính mới là động lực để chủ sở hữu sáng lập và duy trì doanh nghiệp, cũng là chìa khóa cạnh tranh của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp thu được lợi nhuận, tăng trưởng.