CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC 1. Cơ sở lí luận của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học 1. Thế nào là tài liệu hướng dẫn học sinh tự học Tài liệu hướng dẫn tự học là tài liệu học tập chứa những thông tin hướng dẫn người học tự học, tự nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức, qua đó hình thành kĩ năng, kĩ xảo. Nguyên tắc của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học Tài liệu cần đảm bảo các nguyên tắc sau[6]: - Đáp ứng được mục tiêu, nội dung giáo dục của cấp học, môn học.
Mặc dù là tài liệu hướng dẫn học sinh tự học nhưng phải gắn bó chặt chẽ và nhằm góp phần thực hiện được mục tiêu, nội dung giáo dục của cấp học và mục tiêu của từng môn học cụ thể. - Đảm bảo tính khoa học, thiết thực, tăng cường thực hành, vận dụng, gắn bó với thực tiễn Việt Nam, kinh nghiệm sống và đặc điểm tâm - sinh lí và nhận thức của học sinh trung học phổ thông. - Có sự cân đối, hài hòa giữa yêu cầu trang bị kiến thức với việc rèn luyện kĩ năng và phát triển thái độ tự học tích cực cho học sinh. - Góp phần đổi mới phương pháp học tập của học sinh và phương pháp giảng dạy của giáo viên.
Về phần hướng dẫn giáo viên phải thể hiện rõ tinh thần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh. Phần hướng dẫn học sinh tự học tích cực phải giúp học sinh biết cách tự học và hợp tác, tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập. Tác dụng của tài liệu hướng dẫn đối với người tự học Tài liệu hướng dẫn tự học là tài liệu học tập chứa những thông tin hướng dẫn người học tự học, tự nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức, qua đó hình thành kĩ năng kĩ xảo. Tài liệu có thể coi là “bảo bối” của người học trong quá trình tự học [9].
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mục tiêu ghi trong tài liệu giúp cho người học biết được cái đích mình cần hướng tới và họ sẽ chủ động, tự tin hơn trong quá trình tự mình chiếm lĩnh tri thức. Những hướng dẫn của tài liệu giúp người học tìm ra phương pháp phù hợp, con đường phù hợp tiếp cận tri thức. Sử dụng tài liệu hướng dẫn người học có thể tự kiểm tra đánh giá kết quả của mình. Qua đó họ kịp thời khắc phục những sai lầm, thiếu sót và đồng thời tạo cho họ tâm lí thoải mái, tự tin để tiếp tục tự học, tự nghiên cứu.
Thông qua tài liệu hướng dẫn tự học giáo viên có ý thức hơn trong việc hướng dẫn học sinh tự học, biết và có khả năng hướng dẫn học sinh một số phương pháp tự học. Sau khi đọc tài liệu hướng dẫn tự học học sinh có thể[6]: - Biết một số phương pháp, kĩ thuật học tập tích cực. - Biết vận dụng vào việc học tập của bản thân để thay đổi thái độ và phương pháp học tập, nhờ đó kết quả học tập được cải thiện. - Học sinh có ý thức học tập chủ động, tự giác và vươn tới sự sáng tạo.
Cơ sở của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học 1. Những định hướng xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học Tài liệu hướng dẫn tự học đảm bảo mục tiêu dạy học môn học[9]: Mục tiêu dạy học ở trường Trung học phổ thông là cung cấp cho học sinh những kiến thức phổ thông cơ bản và rèn luyện cho họ những kĩ năng tương ứng. Mục tiêu này được thể hiện rõ trong tài liệu chuẩn kiến thức kĩ năng của từng môn học do Bộ Giáo Dục và Đào Tạo ban hành. Do đó trong quá trình xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học cần bám sát chuẩn kiến thức kĩ năng.
Tài liệu hướng dẫn tự học phải đảm bảo tính khoa học, hiện đại. Nội dung đưa vào tài liệu phải phản ánh được những quan điểm khoa học hiện đại, tiếp cận được với những ứng dụng kĩ thuật có tính cập nhật. Tài liệu hướng dẫn tự học phải đảm bảo tính khả thi. Điều kiện quan trọng nhất để đảm bảo tính khả thi là tính vừa sức.
Tài liệu hướng dẫn tự học cần được xây dựng phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh và trình độ, năng lực của giáo viên. Nội dung của tài liệu phù hợp với phương pháp dạy học của giáo viên. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài liệu hướng dẫn tự học phải đảm bảo tính phân hóa. Trong một lớp học, trình độ học sinh luôn luôn không đồng bộ.
Do đó, nội dung của tài liệu hướng dẫn phải được xây dựng từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp sao cho có thể tạo ra sự hứng thú học tập với cả học sinh khá giỏi lẫn học sinh trung bình, học sinh yếu. Tài liệu hướng dẫn tự học phải đảm bảo cho người học có thể tự kiểm tra đánh giá. Quy trình xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học Xác định mục đích của việc xây dựng tài liệu đó là xây dựng một tài liệu hướng dẫn học sinh tự học. Xác định yêu cầu của tài liệu, sau khi được xây dựng tài liệu phải chứa đựng đầy đủ các thông tin giúp học sinh có khả năng có phương pháp tự học và có thể tự mình kiểm tra đánh giá kiến thức cũng như kĩ năng sau khi học.
Xác định nội dung, cấu trúc của tài liệu, nội dung của tài liệu phải đảm bảo mục tiêu giáo dục và có thể hình thành cho học sinh kĩ năng tự học. Thu thập thông tin để xây dựng tài liệu, để xây dựng một tài liệu tốt đòi hỏi phải thu thập được nhiều thông tin. Việc thu thập thông tin đòi hỏi phải có nhiều thời gian và được tổ chức khoa học. Tiến hành xây dựng tài liệu.
Thực nghiệm, chỉnh sửa và bổ sung. Cơ sở của việc tổ chức hướng dẫn tự học 1. Đặc điểm của tổ chức hướng dẫn tự học 1. Hoạt động của giáo viên Trong hoạt động dạy học vật lí nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh, người giáo viên ngoài vai trò là người truyền đạt tri thức còn là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn và giúp đỡ học sinh trong việc học tập.
Nhiệm vụ của giáo viên là phải hình thành ở học sinh khả năng tự học, độc lập suy nghĩ, khơi dậy tính hiếu kì, sự say mê tìm tòi để các em thực sự hứng thú khi đi tìm chân lí khoa học. Nhờ đó, phát triển ở học sinh những kĩ năng cơ sở của sự quan sát, thu thập thông tin, đưa ra những suy luận, phán đoán và kết luận. Những công việc cụ thể của giáo viên trong việc tổ chức và điều khiển hoạt động tự học vật lí của học sinh bao gồm[19]: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chuẩn bị nhiều tình huống có vấn đề đưa ra cho học sinh tự xử lý. Ứng với mỗi tình huống là một hình thức hoạt động học tập như: tiến hành thí nghiệm, tra cứu tài liệu, thảo luận nhóm, phát biểu cá nhân.
- Kiểm soát diễn biến hoạt động tự học của học sinh và cho kết luận cuối cùng, mục đích là để giúp người học tìm ra chân lý. - Tác động người học tham gia một cách tích cực vào quá trình học tập. Về mặt tâm lý không phải tất cả học sinh đều sẵn sàng hưởng ứng, tham gia vào các hoạt động học tập do giáo viên đề ra, đặc biệt là các hoạt động mang tính tập thể. Do đó giáo viên cần phải có biện pháp tác động để mọi người học đều phải tham gia.
Hoạt động của học sinh - Chuẩn bị các tài liệu tham khảo theo hướng dẫn của giáo viên. - Tự đọc tài liệu để nắm được nội dung của bài học. - Làm việc cá nhân, làm việc nhóm, hoàn thành các nhiệm vụ giáo viên đề ra để tiếp cận và chiếm lĩnh kiến thức mới. - Tự kiểm tra đánh giá kết quả.
Nguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tự học Khi tổ chức hướng dẫn học sinh tự học, giáo viên cần chú ý một số nguyên tắc sau: - Cho học sinh thấy được vai trò của việc tự học, tạo cho họ lòng tin tưởng vào sự thành công của việc tự học. - Đảm bảo hình thành ở học sinh kĩ năng tự học từ thấp đến cao, tự học từng phần cho đến tự học hoàn toàn. - Đảm bảo cho tất cả học sinh đều có thể tham gia vào hoạt động học tập. - Đảm bảo giáo viên có thể thu nhận thông tin phản hồi từ phía học sinh để giáo viên kịp thời điều chỉnh nhịp độ học tập của học sinh khi cần thiết.
Quy trình tổ chức hướng dẫn học sinh tự học Xuất phát từ những yêu cầu, nhiệm vụ của giáo viên, việc tổ chức hoạt động tự học vật lí của học sinh được thực hiện theo bốn công đoạn sau [19]: - Công đoạn 1: Giao nhiệm vụ cho học sinh. - Công đoạn 2: Theo dõi hoạt động tự học của học sinh. - Công đoạn 3: Tổ chức thảo luận. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Công đoạn 4: Nhận xét, kết luận.
* Công đoạn giao nhiệm vụ cho học sinh: + Nhiệm vụ mà học sinh phải thực hiện là tự tìm hiểu, nghiên cứu bài học mới. Có hai hình thức giao nhiệm vụ là nhiệm vụ cá nhân và nhiệm vụ tập thể. Nhiệm vụ cá nhân là nhiệm vụ mà tất cả các thành viên trong nhóm đều phải thực hiện như nhau, cụ thể là học sinh tìm hiểu nội dung bài học mới theo sự hướng dẫn của giáo viên trước khi đến lớp. Nhiệm vụ tập thể là nhiệm vụ của một nhóm như tìm hiểu một số vấn đề ngoài sách giáo khoa nhằm mở rộng kiến thức và liên hệ thực tế.
+ Trong dạy học truyền thống, thông thường giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện việc tự học bằng cách học thuộc lòng bài cũ ở nhà và trước khi vào bài mới giáo viên sẽ kiểm tra lại các kiến thức này. Cách này không tạo ra được tính sáng tạo cho học sinh vì hoạt động nhận thức của học sinh chủ yếu là ghi nhớ cái đã có, đã chấp nhận, không có sự tìm tòi cái mới và không đòi hỏi suy nghĩ.