CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN I. Thị trường tài chính 1.1 Tổng quan về Thị trường tài chính 1.1 Khái niệm thị trường tài chính - Thị trường tài chính là nơi phát hành, mua bán, trao đổi và chuyển nhượng các công cụ tài chính theo các qui tắc, luật lệ đã được ấn định 1.2 Chức năng của thị trường tài chính - Huy động và dẫn vốn từ nơi thừa vốn sang nơi thiếu vốn - Taøi chính giaùn tieáp Trung Vốn gian tài chính Voá n Nhöõng ngöôøi cho vay Nhöõng ngöôøi vay (ngöôøi tieát kieäm) Thị (ngöôøi chi tieâu) - Caùc hoä gia ñình - Caùc haõng kinh doanh Vốn trường Vốn - Caùc haõng kinh doanh - Chính phuû - Chính phuû - Ngöôøi nöôùc ngoaøi tài chính - Caùc hoä gia ñình - Ngöôøi nöôùc ngoaøi Taøi chính tröïc tieáp Thông qua việc chuyển tiền từ người có tiền sang người cần tiền, TTTC có vai trò quan trọng trong việc tích tụ, tập trung và phân phối vốn trong nền kinh tế. Trên cơ sở đó làm tăng năng lực sản xuất và hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế xã hội - Xác định giá cả của các tài sản tài chính - Tạo tính thanh khoản cho tài sản tài chính 3 - Giảm thiểu chi phí cho các chủ thể tham gia thị trường - Khuyến khích cạnh tranh và tăng hiệu quả kinh doanh - Ổn định và điều hòa lưu thông tiền tệ 1.2 Phân loại thị trường tài chính 1.1 Thị trường nợ, thị trường vốn cổ phần và thị trường các công cụ tài chính phái sinh - Thị trường nợ là thị trường mà hàng hóa được mua bán ở đó là các công cụ nợ. Các công cụ nợ có thời hạn xác định có thể là ngắn hạn, trung hạn hay dài hạn.
Tín phiếu và trái phiếu là hai ví dụ điển hình của công cụ nợ - Thị trường vốn cổ phần là nơi mua bán các cổ phiếu, giấy xác nhận cổ phần đóng góp của cổ đông. Cổ phiếu là vô thời hạn vì chúng không xác định cụ thể ngày mãn hạn - Thị trường tài chính phái sinh là nơi các chứng khóan phái sinh được mua bán. Chứng khóan phái sinh là một loại tài sản tài chính có dòng tiền trong tương lai phụ thuộc vào giá trị của một hay một số tài sản tài chính khác (gọi là tài sản cơ sở). Tài sản cơ sở có thể là hàng hóa, ngoại tệ, chứng khóan hoặc chỉ số chứng khóan,… 1.2 Thị trường cấp một và thị trường cấp hai - Thị trường cấp một hay thị trường sơ cấp là thị trường phát hành các chứng khóan.
Tại thị trường này giá cả các chứng khoán là giá phát hành. Việc mua bán các chứng khóan trên thị trường cấp một làm tăng vốn cho đơn vị phát hành - Thị trường cấp hai hay thị trường thứ cấp là thị trường mua đi bán lại những chứng khóan đã đựơc phân phối lần đầu nhằm mục đích kiếm lời, di chuyển vốn giữa các nhà đầu tư. Thị trường cấp hai có các chức năng: + Làm tăng tính lỏng của các chứng khóan đã phát hành, làm cơ sở cho việc tăng hiệu quả quản lý doanh nghiệp 4 + Xác định giá của các chứng khoán đã được phát hành. Thị trường cấp 2 được xem là thị trường định giá công ty + Cung cấp một danh mục chi phí vốn tương ứng với mức độ rủi ro khác nhau của từng phương án đầu tư 1.3 Thị trường Sở giao dịch, thị trường giao dịch qua quầy, thị trường Private, thị trường thứ ba - Sở giao dịch chứng khóan là thị trường trong đó việc giao dịch mua bán chứng khóan được thực hiện tại một địa điểm tập trung gọi là sàn giao dịch - Thị trường giao dịch qua quầy (OTC) là thị trường của các nhà buôn-các nhà tạo lập thị trường.
Thị trường này không có địa điểm giao dịch chính thức mà có thể diễn ra qua mạng máy tính kết nối, qua điện thoại. - Thị trường thứ ba dành cho các chứng khóan đích danh và giao dịch khối. - Thị trường Private là thị trường cổ phiếu của các công ty cổ phần nội bộ. Cổ phiếu của các công ty này có tính thanh khoản kém, giao dịch chủ yếu diễn ra giữa các cổ đông của công ty.4 Thị trường tiền tệ và thị trường vốn - Thị trường tiền tệ là thị trường trong đó các công cụ ngắn hạn (có kỳ hạn dưới một năm) được mua bán - Thị trường vốn là thị trường cung cấp vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế 1.3 Các công cụ của thị trường tài chính 1.1 Các công cụ của thị trường tiền tệ - Tín phiếu kho bạc - Thương phiếu (kỳ phiếu thương mại) - Giấy chứng nhận tiền gửi của ngân hàng - Hối phiếu được ngân hàng chấp nhận - Hợp đồng mua lại - Các khoản vay liên ngân hàng 5 1.2 Các công cụ của thị trường vốn - Cổ phiếu: Cổ phiếu thường, cổ phiếu ưu đãi - Trái phiếu: trái phiếu Chính phur, trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu công ty - Các khoản cho vay dài hạn của các ngân hàng thương mại 1.4 Các hình thức hiệu quả của thị trường Thị trường tài chính hiệu quả là thị trường tài chính trong đó giá hiện tại của tài sản tài chính phản ánh đầy đủ mọi thông tin có liên quan, nghĩa là giá thị trường của những chứng khoán riêng biệt thay đổi rất nhanh theo thông tin mới xuất hiện.
Các mức độ hiệu quả của thị trường như sau: - Hình thức hiệu quả yếu: giá cả hiện tại phản ánh đầy đủ kết quả giá cả trong quá khứ - Hình thức hiệu quả trung bình: giá cả hiện tại phản ánh đầy đủ tất cả những thông tin được công bố - Hình thức hiệu quả mạnh: giá cả hiện tại phản ánh đầy đủ tất cả thông tin, kể cả thông tin quá khứ, thông tin được công bố lẫn thông tin nội gián. * Tại sao cần có thị trường hiệu quả? * Làm thế nào để thị trường hiệu quả? II. THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHÓAN 1.5 Lịch sử hình thành và phát triển của TTCK 1.6 Khái niệm và bản chất của TTCK -TTCK là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các loại chứng khóan giữa các chủ thể có liên quan theo những qui tắc đã được qui định - Bản chất của thị trường chứng khoán là thị trường thể hiện mối quan hệ giữa cung và cầu vốn đầu tư mà ở đó, giá cả của chứng khoán chứa đựng thông tin về chi phí vốn hay giá cả của vốn đầu tư. TTCK là hình thức phát triển bậc cao của nền sản xuất và lưu thông hàng hóa.7 Vị trí và cấu trúc của TTCK 1.1 Vị trí của TTCK - Thị trường chứng khoán là hình ảnh đặc trưng của thị trường vốn.
Thị trường tiền tệ Thị trường vốn TTCK Thời gian đáo hạn 1 năm t Như vậy, trên TTCK giao dịch hai loại công cụ tài chính: công cụ tài chính trên thị trường vốn và công cụ tài chính trên thị trường tiền tệ. - Thị trường chứng khoán là hạt nhân trung tâm của thị trường tài chính, nơi diễn ra quá trình phát hành, mua bán các công cụ Nợ và các công cụ Vốn. Thị trường Nợ Thị trường Vốn cổ phần TT Trái phiếu TT Cổ phiếu 1.2 Cấu trúc của TTCK - Theo cơ chế luân chuyển vốn: Thị trường sơ cấp, thị trường thứ câp - Theo phương thức tổ chức giao dịch: Thị trường tập trung, thị trường phi tập trung - Theo hàng hóa của thị trường: Thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu, thị trường các công cụ tài chính phái sinh 7 1.8 Các chủ thể tham gia TTCK - Chủ thể phát hành: là tổ chức cần vốn, phát hành chứng khoán bán trên thị trường để huy động vốn. Bao gồm: + Chính phủ: phát hành các chứng khoán nợ như: công trái, trái phiếu ( trái phiếu chính phủ, tín phiếu kho bạc) + Chính quyền địa phương + Doanh nghiệp, các tổ chức tài chính: NHTM + Quỹ đầu tư - Nhà đầu tư: + Nhà đầu tư cá nhân: Trực tiếp mua bán CK Mua bán CK qua môi giới Ủy thác cho các công ty CK, quĩ đầu tư + Nhà đầu tư có tổ chức: Công ty bảo hiểm Công ty chứng khóan Công ty đầu tư chứng khóan Quỹ đầu tư - Các chủ thể kinh doanh dịch vụ: Cung cấp các dịch vụ chứng khóan trên TTCK để hưởng lợi nhuận + Công ty CK +Công ty quản lý quỹ + Tổ chức lưu ký chứng khoán + Tổ chức định mức tín nhiệm, giám sát - Chủ thể quản lý: + Ủy ban chứng khoán Nhà nước + Sở giao dịch chứng khóan + Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khóan 1.9 Vai trò của thị trường chứng khóan 8 - TTCK với việc tạo ra các công cụ có tính thanh khoản cao, có thể tích tụ, tập trung và phân phối vốn, chuyển thời hạn của vốn phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - TTCK góp phần thực hiện tái phân phối cân bằng hơn - TTCK tạo điều kiện cho việc tách biệt giữa quyền sở hữu và quản lý doanh nghiệp - Hiệu quả của quốc tế hóa thị trường chứng khóan - TTCK tạo cơ hội cho Chính phủ huy động các nguồn tài chính mà không tạo áp lực về lạm phát, đồng thời tạo các công cụ cho việc thực hiện chính sách tài chính tiền tệ của Chính phủ - TTCK cung cấp một dự báo tuyệt vời về các chu kỳ kinh doanh trong tương lai - Cần phải nhìn nhận những tiêu cực của TTCK.
Như chúng ta đã biết TTCK hoạt động trên cơ sở thông tin hoàn hảo, song ở các thị trường mới nổi thông tin không được chuyển tải đầy đủ và như nhau tới các nhà đầu tư. Việc quyết định giá cả và mua bán chứng khóan của các nhà đầu tư không dựa trên cơ sở thông tin và xử lý thông tin. Như vậy, giá cả chứng khóan không phản ánh giá trị kinh tế cơ bản của công ty và không trở thành cơ sở để phân phối một cách có hiệu quả các nguồn lực. Một số hiện tượng tiêu cực của thị trường chứng khóan là hiện tượng đầu cơ, hiện tượng xung đột quyền lợi làm thiệt hại quyền lợi cho các cổ đông thiểu số, việc mua bán nội gián, thao túng thị trường, thông tin bất công xứng,… Các điều kiện cần thiết để phát triển thị trường chứng khóan: - Các chứng khóan khả mại-hàng hóa của thị trường: TTCK là nơi mua bán, trao đổi các chứng khóan, muốn phát triển cần phải tạo ra nhiều hàng hóa cho thị trường, tức là các chứng khóan có khả năng chuyển nhượng trên thị trường.
Một điểm cần lưu ý quyết định sự phát triển của thị trường là lượng chứng khoán khả mại, hay lượng chứng khóan có thể giao dịch.