TRAN VAN DICH NHA XUAT BAN KHOA HOC VA KY THUAT GS. TRẦN VĂN ĐỊCH ĐỒ GÁ (Giáo trình cho sinh viên cơ khí thuộc các hệ đào tạo) IN LAN THUHAI CO SUA CHUA VA BO SUNG 5 NHÀ XUAT BAN KHOA HOC VA KY THUAT HA NOI - 2006 Chịn trách nhiệm xuất bản: PGS. TO DANG HAI Biên tập và sửa chế bản: NGUYÊN THỊ DIỆU THUÝ Trình bày và chế bản: HOA BINH, TRINH TH] TIEP Vé bia: HƯƠNG LAN In 1.000 cuốn, khổ 16 x 24 cm tại xưởng in NXB Thống kê Giấy phép xuất bản số 409-2006/CXB/94 — 33/KHKT. Ín xong và nộp lưu chiéu quí TII năm 2006.
LỜI NỚI ĐẦU Ngành chế tạo máy chiếm một vị tri đặc biệt quan | trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế quốc đân. Vì vậy, phải đẩy mạnh việc cải tiến kỹ thuậi trong ngành chế tạo máy đặc biệt lä vấn đề cơ khí hòa và tự động hóa, mà trong đó trang bị công nghệ đông một vai irò hết sức quan trọng. Đồ gá chiếm một tỷ lệ rất lớn trong trang bị công nghệ. Sử dụng đồ gá cho phép giải quyết được ba vấn đề cơ bản sau: 1.
Lam tăng nhanh quá trình định vị chỉ tiết (không cần lấy đấu) trên máy cãi kim loại. Tang nang suất lao động và giảm nhẹ điỗu kiện lao động (da cơ khi hóa dé ga, sit dung đồ ga nhiéu vj tri v. M6 réng kha năng công nghệ của các máy, cho phép gia công những bê mặt phức lạp trên các máy thông thường. Như vậy, đồ ga có Ảnh hưởng lón đến quá trình sản xuất.
Trong sẵn xuất lớn, mỗi chị tiết gia công trung bình can co 10 dé ga. Giá thành chế tạo chúng chiếm 15 + 20% giả thành của thiết bị. Hiện nay, công việc thiết kế và chế tạo toàn bộ trang bị công nghệ (trong đó đồ gá là chủ yếu) cho một sẵn phẩm cơ khi cô thể chiếm tới 80% khối lượng lao động của quá trình chuẩn bị sẵn xuất trong điều kiện sẵn xuất thông thường. Tuy nhiên, để có thể.
thiết kế và chế tạo được đồ gá thi kỹ sư cơ khi phải cô kiến thức sâu về nguyên lý và kết cấu của đồ gá. Cuốn sách "Đồ ga” nay được biên soạn để làm tài liệu học tập cho mén "D6 ga” trong chương trình đào tạo kỹ sư cơ khi hệ đại học. Ngoài ra, nó còn đừng làm tài liệu cho cán bệ kỹ thuật tại các nhà máy cơ khí vả các xí nghiệp sửa chữa thiết bị công nghiệp khác nhau. Các học viên cao học hoặc nghiên cứu sinh cũng có thể dùng tài liệu này để thiết kế và chế tạo các mô hình thí nghiệm phục vụ cho đề tài nghiên cứu của mình.
Do biên soạn lần đầu nên cuốn sách chắc còn cô những sai sót về các mặt. Chúng tôi mong nhận được những H kiến đông góp, phê binh để lần tái bản sau cuốn sách được hoàn chỉnh hơn. Những ÿ kiến đông góp xin gửi về Bệ môn Công nghệ chế tạo máy, trường Đại học Bách khoa Hả Nội hoặc Nhà xuất ban Khoa hoc và Kỹ thuật, 70 Trần Hưng Đạo, Hà Nội. PHAN LOAI DO GA “Trang bị công nghệ được chia ra làm hai loại: đồ gá và dụng cụ phụ.
- Đồ gá là những trang bị phụ dùng để xác định vị trí chính xác của „¡ác chị tiết rồi kẹp chặt chúng lại. - Dụng cụ phụ là những trang bị phụ dùng để kẹp dao. Đồ gá được chia ra các loại sau đây: 1. Dựa vào dạng sản xuất (sản xuất đơn chiếc, sản xuất hàng loạt, sản xuất hàng khối), vào hình đáng và kích thước của chỉ tiết, người ta chia đồ gd gia công ra các loại: đồ gá vạn năng, đồ gá chuyên dùng, đồ gá vạn nâng - lắp phép, đồ gá tháo lắp và đồ gá vạn năng- điều chỉnh.
Đồ gá vạn năng Đồ gá vạn năng được dùng trong sản xuất đơn chiếc, chế thử, trong các phân xưởng dụng cụ và sửa chữa. Đồ gá vạn năng cho phép gá đặt nhiều loại chỉ tiết khác nhau (có hình đáng và kích thước khác nhau). Các đồ gá vạn năng thông dụng là: mâm cặp các loại, êtô máy, đầu phân độ, bàn quay. Đồ gá vạn năng có độ chính xác thấp và thời gian ga dat chi tiết lớn hơn so với các loại đồ gá khác.
Tính vạn năng của đồ gá loại này là khả năng điều chỉnh các chỉ tiết kẹp chặt. Đồ gá vạn năng - lắp ghép Đồ gá vạn năng - lấp ghép được sử dụng trong sản xuất đơn chiếc (chế thử) hoặc sản xuất hàng loạt nhỏ. Đồ gá loại này được lấp ghép từ những chỉ tiết đã được chế tạo sẵn và được lưu giữ trong kho. Để có một đồ gá gia công cụ thể người ta chọn một số chỉ tiết đồ gá đã được chế tạo sẵn đem lấp ghép lại với nhau.
Thời gian để lắp một đồ gá loại trung Bình khoảng 2-3 giờ. Độ chính xác gia công chỉ tiết trên đồ gá vạn nang-lap ghép phụ thuộc vào chất lượng lắp ráp, độ mòn và trạng thái của các chỉ tiết định vị. Với chất lượng lắp ráp bình thường thì độ chính xác gia công đạt cấp 3, còn với chất lượng lắp ráp cao thì độ chính xác gia công có thể đạt cấp 2. Sau khi gia công xong, tất cả các chỉ tiết, đồ gá lạj được tháo rời ra và chuyển vào kho để bảo quản.
Đồ gá tháo lắp Đồ gá tháo lắp được dùng trong sản xuất hàng loạt nhỏ và hàng loạt vừa. Về chức năng thì nó là đồ gá chuyên dùng, hởi vì nó được lắp cho một loại chỉ tiết cụ thể giống như dồ gá vạn năng - lắp ghép. Khi láp loại dé ga .này có thể phải sửa chữa một số chỉ tiết và sử dụng một số loại chỉ tiết chuyên dùng. Ưu điểm của đồ gá loại này là quá trình lắp ráp dơn giản.
Nhược điểm của chúng là độ cứng vững không cao do phải sử dụng các mối lap ren. Đồ gá vạn năng - diều chỉnh Đề gá vạn nang - điều chỉnh dược dùng trong sản xuất hàng loạt vừa khí việc sứ dụng đổ gá chuyên dùng và đồ gá vạn nắng không đem lại hiệu quả kinh tế. Đồ gá vạn năng - điều chỉnh gồm các chỉ tiết được lắp với nhau có điển chỉnh thay đổi. Khi thay đối chỉ tiết điểu chỉnh thì thân đồ gá và cơ cấu truyền động được giữ nguyên (các chỉ tiết này là các chỉ tiết không tháo lắp).
Việc kẹp chặt của đồ gá vạn n:ng - diéu chỉnh có thể được thực hiện bằng tay hoặc cơ khí. Cơ cấu kẹp cơ khí có thể được lắp ngay trên đỏ gá hoặc được lắp riêng biệt.5, Đồ gú chuyên dùng D6 ga chuyén ding được sử dụng cho một nguyên công nhất định. vì vậy nó chỉ được thiết kế cho một chỉ tiết nhất định. Các đồ gá loại này cho phép gá đặt nhanh và độ chính xác ga đặt cao.
Để giảm giá thành của đồ gá người ta thường dùng những chỉ tiết tiêu chuẩn. Thời gian sử dụng đồ pá chuyên dùng là 3 - Š năm. Sau thời gian đó đổ gá không đảm bảo độ chính xác cần thiết. cho nêu người ta phải thay đồ gá mới.
Đồ gá kiểm tra Đồ gá kiểm tra được dùng để kiểm tra phôi (hoặc chỉ tiết) ở các nguyên công trung gian hoặc ở nguyên công cuối cùng của quy trình công nghệ. đồng thời nó còn được đùng để kiểm tra các bộ phận lắp ráp của sản phẩm. Đồ gá lắp ráp Đồ gá lắp ráp được đùng để thực hiện các mối lắp ghép các chỉ tiết lại với nhau để tạo thành các cụm lắp ráp hoặc sản phẩm. Người ta thường dùng các loại đỏ gá lắp ráp như sau: để kẹp chặt các chỉ tiết cơ sở của đơn vị lap rap; dé gá đặt chính xác các chỉ tiết lắp ráp; để tạo hiến đạng của các chỉ tiết lắp ráp và để nén, ép khi lắp ráp có nhu cầu.
GÁ ĐẶT CHI TIẾT TRÊN ĐỔ GÁ Khi thiết kế quy tỉnh công nghệ gia công cơ nhà công nghệ phải biết chọn chuẩn định vị của chí tiết để đảm bảo độ chính xác yêu cầu. Gá đặt chỉ tiết gia công bằng các chuẩn định vị trên đỏ gá cho phép xác định vị trí tương đối cuả nó so với dụng cụ cắt. Thông thường, có ba phương pháp gá đạt chỉ tiết gia công trên đồ gá sau đây: 1. Rà gá theo bể mật.
Rà gá theo đường dấu đã vạch sản. Gá đặt chỉ tiết trên đồ gá. Hai phương pháp đầu được dùng để gá đặt chỉ tiết trong sản xuất đơn chiếc và sản xuất hàng loạt nhỏ. Phương pháp thứ ba cho phép đạt độ chính xác vị trí của chỉ tiết cao hơn hai phương pháp đầu và nó được dùng trong sản xuất hàng loạt lớn và hàng khối, 2.
Nguyên tac ga đặt chỉ tiết trên đỏ gá. Theo cơ học, một vật rắn có sáu bậc tự do khi ta đặt nó trong hệ tọa độ ba chiều Đếcác (hình 2. Sáu bậc tự do đó là: ba chuyển động tịnh tiến đọc ba truc ox, oy, o2 và ba chuyển động quay xung quanh ba trục đó.1 cho thấy: sáu bậc tự đo được hạn chế nhờ sáu điểm (hay sáu chốt tỳ) từ I đến 6. Mỗi điểm hạn chế một bậc tự do.
Như vậy, để hạn chế cả sáu bậc tự đo của chỉ tiết phải cần 6 điểm (hay sáu chốt tỳ). Các điểm này được bố trí trong ba mật phẳng vuông góc với nhau: các điểm 1, 2 và 3 nằm trong mặt phẳng xoy hạn chế ba bậc tự do (tịnh tiến dọc trục oz và quay z j¥ xung quanh các trục ox, oy): các điểm | 4 và 5 nằm trong mat phang zoy han G oe ché hai bac tu do (tinh tién doc truc Ole x Ox va quay xung quanh trục oz): điểm J W; 6 hạn chế bậc tự do tịnh tiến dọc trục 0% TT oy. Các lực kẹp w, w,, w, (có thể chi ⁄ cần một trong ba lực kẹp đó) có tác 26 ;@ dụng đẩy chỉ tiết tỳ sát vào các chốtty_ “ We 2.1 ở các mặt phẳng và giữ cho chỉ tiết không bị xe dịch dưới tác dụng của Hình 2. Sơ đồ định vị chỉ tét thea nguyén lực cat.
Người ta dùng nguyên tắc 6 điểm để dịnh vị chỉ tiết khi gia công, nhưng không phải lúc nào cũng phải hạn chế cả 6 bậc tự do, mà số bậc tự do được hạn chế phụ thuộc vào từng trường hợp gia công cụ thể.2 là các ví dụ định vị chỉ tiết gia công theo nguyên tắc 6 điểm. Cac vi du ga dat chi tiét.2a là sơ đồ gá đặt chỉ tiết hình khối hộp chữ nhật voi ba mat chuẩn vuông góc với nhau.