Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quy trình sản xuất công nghiệp hiện đại, định lượng là một khâu then chốt nhằm đảm bảo tính chính xác về khối lượng nguyên vật liệu, bán thành phẩm và thành phẩm. Việc định lượng xuất hiện xuyên suốt ở nhiều công đoạn như tồn trữ, cung ứng nguyên vật liệu, cấp liệu cho từng giai đoạn và đóng gói sản phẩm đầu ra. Đề tài tập trung giải quyết bài toán tự động hóa quá trình cân định lượng và đóng bao trong dây chuyền sản xuất bột giặt công nghiệp, thay thế phương pháp thủ công nhằm tối ưu hóa năng suất và giảm thiểu sai số.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:

  1. Nghiên cứu tổng quan về công nghệ cân định lượng và đóng gói tự động trong công nghiệp.
  2. Khảo sát, lựa chọn các thiết bị phần cứng điều khiển, cảm biến đo lường và thiết bị chấp hành phù hợp với yêu cầu công nghệ đóng bao bột giặt.
  3. Thiết kế hệ thống cơ - điện gồm cơ cấu cấp liệu hai giai đoạn (xả chính và rung bù) cùng cơ chế hai thùng cân hoạt động luân phiên.
  4. Thiết kế phần cứng tủ điều khiển, sơ đồ đấu nối mạch động lực, mạch điều khiển và mạch truyền nhận tín hiệu tương tự.
  5. Xây dựng chương trình điều khiển cho bộ điều khiển lập trình (PLC) và thiết kế giao diện vận hành, giám sát trên màn hình giao tiếp người - máy (HMI).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống cân định lượng và đóng bao tự động phục vụ đóng gói bột giặt.
  • Phạm vi không gian: Phân xưởng đóng gói với mô hình trạm cân hai phễu độc lập kết hợp băng tải và máy hàn nhiệt.
  • Phạm vi thời gian: Đề tài được hoàn thành và bảo vệ vào tháng 6 năm 2017 tại Trường Đại học Dân lập Hải Phòng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp thiết kế

Hệ thống được xây dựng dựa trên các nền tảng lý thuyết điều khiển tự động và kỹ thuật đo lường cảm biến công nghiệp:

  • Lý thuyết điều khiển khả trình (PLC): Ứng dụng kiến trúc xử lý tuần hoàn (chu kỳ quét) của PLC bao gồm ba giai đoạn: đọc tín hiệu ngõ vào (Input Scan), thực thi tuần tự các lệnh logic trong bộ nhớ chương trình (Program Execution) và cập nhật trạng thái ngõ ra (Output Scan).
  • Lý thuyết chuyển đổi và xử lý tín hiệu tương tự (Analog Signal Processing): Kỹ thuật chuyển đổi tương tự - số (A/D) và số - tương tự (D/A) 12-bit, chuyển đổi tín hiệu điện áp/dòng điện chuẩn công nghiệp (0–10V, 4–20mA) sang dữ liệu số nguyên (0–32000 hoặc -32000 đến +32000) phục vụ việc tính toán khối lượng trong bộ vi xử lý.
  • Nguyên lý biến dạng đàn hồi và mạch cầu Wheatstone: Ứng dụng cảm biến biến dạng (strain gage) dán trên thân đàn hồi bằng kim loại của loadcell. Khi có lực tác dụng, sự thay đổi kích thước hình học của sợi dây dẫn làm thay đổi điện trở, tạo ra độ lệch điện áp ngõ ra tỷ lệ thuận với khối lượng tác động.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tế: Phương pháp thiết kế hệ thống kỹ thuật kết hợp phân tích yêu cầu công nghệ, lựa chọn thiết bị phần cứng chuẩn công nghiệp, thiết kế bản vẽ sơ đồ nguyên lý điện và lập trình cấu hình phần mềm.

Thiết kế và triển khai hệ thống kỹ thuật

Kiến trúc công nghệ và nguyên lý cấp liệu

Dây chuyền tiếp nhận bột liệu từ bồn chứa trung tâm dẫn qua đường ống kín vào thùng chứa riêng của máy có sức chứa 100 kg. Hệ thống sử dụng hai thùng cân hoạt động song song để đảm bảo chu trình cân diễn ra liên tục, không bị ngắt quãng. Mỗi thùng cân được bố trí hai đường cấp liệu:

  • Đường xả chính: Thiết kế khẩu độ lớn, điều khiển đóng/mở bằng xilanh khí nén hai chiều và có các khe điều chỉnh tấm chặn để thay đổi lưu lượng bột xả thô.
  • Đường xả phụ (bù): Thiết kế nhỏ, gắn với khay dẫn và một động cơ tạo rung. Khi khối lượng cân gần đạt giá trị đặt, cửa xả chính đóng lại, động cơ rung kích hoạt để cấp từng lượng nhỏ nguyên liệu cho đến khi đạt trọng lượng chính xác.

Cấu hình phần cứng và thiết bị đo lường

Hệ thống sử dụng các thiết bị điều khiển và đo lường chuẩn công nghiệp:

  • Bộ điều khiển trung tâm: SIMATIC S7-200 CPU 224 (Siemens) tích hợp 14 ngõ vào số (DI), 10 ngõ ra số (DO), bộ nhớ chương trình, cổng truyền thông nối tiếp RS485 chuẩn PPI (tốc độ 9600 baud hoặc tự do 300–38400 baud), nguồn cấp 120/220 VAC.
  • Module mở rộng Analog: EM235 gồm 4 ngõ vào tương tự (AI) và 1 ngõ ra tương tự (AO) độ phân giải 12-bit.
  • Cảm biến trọng lượng: Loadcell thanh Zemic L6F-C3-50kg được gắn độc lập dưới đáy mỗi thùng cân.
  • Bộ khuếch đại tín hiệu: Bộ chuyển đổi LAC 74.1 tiếp nhận tín hiệu vi sai mV từ loadcell và chuyển đổi sang tín hiệu chuẩn 0–10 VDC hoặc 4–20 mA đưa về module EM235.
  • Thiết bị giám sát: Màn hình HMI hiện đại hiển thị trọng lượng theo thời gian thực và cho phép cài đặt thông số mẻ cân.
Thông số kỹ thuật Giá trị / Đặc tính trên Loadcell Zemic L6F-C3-50kg
Cấp chính xác OIML R60 C3
Mức cân tối đa 50 kg (hỗ trợ dòng tải 50, 100, 150 kg)
Quá tải an toàn / Phá hủy < 150% / < 300%
Điện áp kích thích 5–12 VDC (Tối đa: 18 VDC)
Trở kháng đầu vào / đầu ra 406 ± 6 $\Omega$ / 350 ± 3 $\Omega$
Dải nhiệt độ làm việc -10 °C đến +40 °C
Vật liệu / Cấp bảo vệ Hợp kim nhôm / Chuẩn IP65

Cấu hình dải đo trên Module EM235

Module EM235 cho phép thiết lập dải tín hiệu đầu vào và độ phân giải thông qua hệ thống công tắc gạt (DIP switch) gồm 6 vị trí từ SW1 đến SW6:

Dải đo đầu vào Phân loại Độ phân giải SW1 SW2 SW3 SW4 SW5 SW6
0 – 50 mV Không đối xứng 12.5 $\mu$V ON OFF OFF ON OFF ON
0 – 100 mV Không đối xứng 25 $\mu$V OFF ON OFF ON OFF ON
0 – 500 mV Không đối xứng 125 $\mu$V ON OFF OFF OFF ON ON
0 – 1 V Không đối xứng 250 $\mu$V OFF ON OFF OFF ON ON
0 – 5 V Không đối xứng 1.25 mV ON OFF OFF OFF OFF ON
0 – 20 mA Không đối xứng 5 $\mu$A ON OFF OFF OFF OFF ON
0 – 10 V Không đối xứng 2.5 mV OFF ON OFF OFF OFF ON
$\pm$ 10 V Đối xứng 5 mV OFF OFF ON OFF OFF OFF

Thiết kế tủ điện và sơ đồ đấu nối

Mạch điều khiển tủ điện được phân bổ rõ ràng theo các phân vùng chức năng:

  • Phân phối nguồn: Nguồn 220 VAC cấp qua Aptomat 1 pha CP1 (10A) đến bộ nguồn công nghiệp PS 24VDC. Nguồn 24VDC cấp cho CPU PLC, module EM235, hai bộ chuyển đổi LAC 74.1 và cuộn hút các rơle trung gian.
  • Mạch rơle và cơ cấu chấp hành: Tín hiệu ngõ ra số Q0.x của PLC kích hoạt các rơle trung gian 24VDC (RA2, RA3, RA5, RA6). Tiếp điểm rơle đóng cắt nguồn điều khiển các van xilanh điện từ:
    • Rơle RA2 điều khiển xilanh SV2 (FAST1) mở đường xả chính xuống thùng cân số 1.
    • Rơle RA3 điều khiển xilanh SV3 (OPEN1) xả bột từ thùng cân số 1 xuống bao bì đóng gói. Tiếp điểm thường mở của RA3 được khóa chéo liên động với tiếp điểm thường đóng của RA5 nhằm đảm bảo an toàn vận hành.
    • Các rơle RA5, RA6 thực hiện chức năng tương tự cho cụm thùng cân số 2.
  • Tín hiệu điều khiển ngõ vào: Bàn đạp chân (Foot Switch - FS) dạng tiếp điểm thường mở bố trí tại vị trí công nhân đóng bao, kết nối về ngõ vào số I0.x để phát lệnh xả liệu khi phễu cân đạt trọng lượng.
Ký hiệu trên bản vẽ Chủng loại / Quy cách thiết bị Chức năng trong hệ thống
CP1 Aptomat 1 pha 10A Bảo vệ đóng cắt nguồn tổng 220VAC
PS 24V Bộ nguồn chuyển đổi xung 24VDC Cấp nguồn DC cho PLC, module và rơle
RA2, RA3, RA5, RA6 Rơle trung gian 24VDC Đệm công suất điều khiển cuộn hút van khí nén
SV2, SV3, SV5, SV6 Van điện từ xilanh khí nén Đóng/mở cửa xả chính và cửa xả đáy thùng cân
FS Công tắc bàn đạp chân (ON/OFF) Công nhân kích hoạt xả bột đóng bao
LAC 74.1 Bộ chuyển đổi tín hiệu loadcell Khuếch đại tín hiệu mV lên 0–10VDC/4–20mA

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu tổng quan

Chương này phân tích vai trò của khâu định lượng trong dây chuyền sản xuất tự động và lựa chọn đối tượng ứng dụng cụ thể là dây chuyền đóng gói bột giặt. Tác giả trình bày cấu trúc dây chuyền phân xưởng gồm hệ thống bồn chứa trung tâm, đường ống dẫn liệu, bồn chứa inox 100 kg tại chỗ của từng máy, cụm định lượng hai thùng cân hoạt động luân phiên, bàn đạp xả bao bì, băng tải chuyển gói và máy hàn nhiệt miệng túi. Chương 1 cũng làm rõ vị trí của 2–3 công nhân vận hành trực tiếp theo dõi trạng thái qua màn hình HMI và thao tác bàn đạp xả liệu.

Chương 2: Các thiết bị điều khiển hệ thống

Nội dung chương tập trung giới thiệu và phân tích sâu các thiết bị phần cứng được sử dụng:

  • Giới thiệu cấu trúc phần cứng, nguyên lý quét vòng, bản đồ bộ nhớ, các chế độ làm việc (RUN, STOP, TERM), hệ thống đèn báo (SF, RUN, STOP, Ix.x, Qx.x) và chuẩn truyền thông RS485 của PLC Siemens SIMATIC S7-200 CPU 224.
  • Khảo sát thiết bị giao tiếp người - máy HMI, so sánh ưu nhược điểm giữa HMI truyền thống và HMI hiện đại, cấu trúc phần cứng, phần mềm và quy trình 7 bước xây dựng giao diện HMI.
  • Trình bày nguyên lý biến đổi điện trở của strain gage trong mạch cầu Wheatstone của cảm biến loadcell, thông số kỹ thuật của cảm biến Zemic L6F-C3-50kg.
  • Giới thiệu bộ khuếch đại chuẩn công nghiệp LAC 74.1 và cấu trúc module EM235, bao gồm quy tắc ánh xạ vùng nhớ (AIWxx, AQWxx), bảng giá trị chuyển đổi từ số sang tương tự và bảng cấu hình switch gạt 6 vị trí.

Chương 3: Thiết kế, xây dựng hệ thống điều khiển

Chương 3 trình bày các giải pháp kỹ thuật cụ thể đã triển khai:

  • Thiết kế hoàn chỉnh bản vẽ tủ điện điều khiển, bao gồm sơ đồ phân phối nguồn 220VAC/24VDC, sơ đồ đấu nối ngõ vào/ra số của PLC S7-200, sơ đồ mạch lực điều khiển rơle cho van xilanh khí nén và sơ đồ kết nối tín hiệu tương tự giữa bộ khuếch đại LAC 74.1 với module EM235.
  • Cấu hình phần mềm lập trình STEP 7-Micro/WIN để xây dựng thuật toán điều khiển tuần tự, xử lý tín hiệu tương tự từ loadcell và điều khiển logic đóng ngắt các cửa xả.
  • Xây dựng giao diện giám sát, cài đặt tham số cân trên phần mềm WinCC Flexible 2008 cho màn hình HMI.

Kết quả và đóng góp kỹ thuật

  • Kết quả thiết kế phần cứng: Xây dựng hoàn chỉnh bản vẽ sơ đồ nguyên lý điện và cấu hình tủ điều khiển sử dụng PLC S7-200 CPU 224 kết hợp module analog EM235, đảm bảo khả năng tương thích ghép nối chính xác với bộ chuyển đổi tín hiệu loadcell LAC 74.1 và các rơle trung gian điều khiển xilanh khí nén.
  • Giải pháp công nghệ cấp liệu hai giai đoạn: Đưa ra giải pháp cơ - điện kết hợp giữa cửa xả chính đóng mở bằng xilanh khí nén cho giai đoạn xả thô và động cơ rung bù trên khay dẫn cho giai đoạn tinh chỉnh, giúp tối ưu hóa thời gian cân mà vẫn đảm bảo độ chính xác theo giá trị đặt.
  • Cơ chế cân luân phiên hai phễu: Thiết kế mô hình hai thùng cân riêng biệt gắn trên hai cảm biến loadcell Zemic L6F-C3-50kg độc lập, cho phép quá trình cân và xả liệu diễn ra liên tục, loại bỏ thời gian chết của dây chuyền đóng gói.
  • Tích hợp giám sát thời gian thực: Kết nối thành công PLC với màn hình giao diện HMI qua chuẩn truyền thông PPI/RS485, cung cấp giao diện trực quan cho công nhân theo dõi khối lượng mẻ cân và điều chỉnh thông số hệ thống.

Hạn chế và hướng phát triển

  • Hạn chế:
    • Khâu đưa bao bì vào miệng xả và kích hoạt xả đáy vẫn phụ thuộc vào thao tác thủ công của công nhân thông qua bàn đạp chân FS, chưa tự động hóa hoàn toàn khâu cấp vỏ bao và kẹp bao tự động.
    • Hệ thống sử dụng nền tảng PLC S7-200 và module EM235 vốn là dòng thiết bị điều khiển truyền thống, khả năng mở rộng kết nối mạng công nghiệp tốc độ cao (như Industrial Ethernet/PROFINET) còn hạn chế.
  • Hướng phát triển:
    • Tích hợp thêm cơ cấu tay gắp hoặc bộ kẹp bao bì tự động bằng khí nén kết hợp cảm biến tiệm cận để loại bỏ hoàn toàn thao tác giẫm bàn đạp thủ công.
    • Nâng cấp bộ điều khiển lên các dòng PLC thế hệ mới (như S7-1200 hoặc S7-1500) để nâng cao tốc độ lấy mẫu tín hiệu loadcell và hỗ trợ truyền thông SCADA qua giao thức mạng Ethernet.

Giá trị tham khảo

Đồ án là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên và kỹ sư các ngành Điện - Điện tử, Kỹ thuật Điều khiển và Tự động hóa, Cơ điện tử khi thực hiện các đề tài liên quan đến:

  • Kỹ thuật xử lý tín hiệu tương tự từ cảm biến tải (loadcell) về PLC thông qua các bộ chuyển đổi chuẩn công nghiệp và module A/D (EM235).
  • Phương pháp thiết kế mạch điều khiển logic kết hợp liên động an toàn (khóa chéo tiếp điểm rơle) cho hệ thống cơ cấu chấp hành khí nén.
  • Quy trình tích hợp phần cứng và cấu hình phần mềm giám sát HMI (WinCC Flexible) trong các dây chuyền chiết rót, đóng gói định lượng nguyên liệu rời hoặc bột.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao hệ thống phải sử dụng kết hợp hai đường xả chính và xả bù thay vì một đường xả duy nhất?
Nếu chỉ sử dụng một đường xả lớn, tốc độ cấp liệu nhanh nhưng quán tính rơi của bột sẽ gây sai số lớn; ngược lại nếu chỉ dùng đường xả nhỏ, độ chính xác cao nhưng thời gian cân kéo dài làm giảm năng suất. Do đó, hệ thống sử dụng cửa xả chính bằng xilanh để cấp nhanh phần lớn khối lượng, sau đó đóng lại và chỉ kích hoạt động cơ rung đường xả bù để cấp lượng nhỏ bột còn thiếu đến khi đủ khối lượng yêu cầu.

2. Vai trò của bộ chuyển đổi tín hiệu LAC 74.1 trong mạch đo lường là gì?
Tín hiệu điện áp ngõ ra trực tiếp từ cầu điện trở Wheatstone của loadcell rất nhỏ (mức milivolt) và không tương thích với ngõ vào chuẩn của PLC. Bộ LAC 74.1 có nhiệm vụ nhận tín hiệu từ loadcell, khuếch đại và chuẩn hóa thành tín hiệu điện áp (0–10 VDC) hoặc dòng điện (4–20 mA) công nghiệp trước khi đưa vào các kênh đầu vào tương tự của module EM235.

3. Khối lượng từ cảm biến loadcell được ánh xạ sang dữ liệu số trong PLC S7-200 như thế nào?
Khi sử dụng dải đo điện áp không đối xứng 0–10V trên module EM235, bộ biến đổi A/D 12-bit sẽ chuyển đổi mức điện áp tương ứng thành giá trị số nguyên từ 0 đến 32000 lưu trong các thanh ghi ngõ vào tương tự AIWxx (như AIW0, AIW2). Chương trình PLC sẽ dựa vào giá trị số này để quy đổi ra khối lượng thực tế bằng các hàm toán học.

4. Khóa chéo liên động giữa các rơle RA3 và RA5 trong tủ điện có tác dụng gì?
Tiếp điểm thường mở của rơle RA3 (điều khiển mở xilanh SV3 xả bột từ thùng cân 1) được mắc nối tiếp với tiếp điểm thường đóng của rơle RA5. Mạch khóa chéo này ngăn chặn việc hai thùng cân cùng xả liệu đồng thời hoặc xả khi hệ thống chưa ở trạng thái sẵn sàng, tránh tình trạng tràn bột và đảm bảo an toàn cho công nhân đóng gói.

5. Người vận hành thao tác và giám sát quá trình đóng bao tại hiện trường như thế nào?
Công nhân đứng tại vị trí trạm cân quan sát màn hình HMI để theo dõi trạng thái và khối lượng hiển thị. Khi phễu cân báo đủ khối lượng, công nhân lồng vỏ bao vào miệng xả và nhấn bàn đạp chân FS để kích hoạt tín hiệu vào I0.x của PLC, điều khiển xilanh mở cửa đáy xả bột vào bao bì, sau đó chuyển bao lên băng tải qua máy hàn nhiệt.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp "Xây dựng và thiết kế hệ thống cân định lượng và đóng bao tự động" của tác giả Phạm Văn Cường đã giải quyết trọn vẹn bài toán tự động hóa khâu định lượng bột giặt công nghiệp. Bằng việc kết hợp bộ điều khiển PLC Siemens S7-200 CPU 224, module EM235, cảm biến loadcell Zemic L6F cùng cơ cấu cấp liệu hai giai đoạn và trạm cân kép, hệ thống đảm bảo tính liên tục và độ chính xác trong định lượng. Toàn bộ thiết kế tủ điện, sơ đồ đấu nối và giải pháp công nghệ trong đồ án phản ánh đầy đủ quy trình xây dựng một hệ thống cơ điện tử tự động hóa ứng dụng thực tế.