CHƯƠNG 7 KẾ TOÁN CHI PHÍ, DOANH THU VÀ LỢI NHUẬN Mục tiêu học tập: Sau khi học xong chương này, sinh viên có thể: 1. Hiểu rõ những khái niệm căn bản về chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm, doanh thu và lợi nhuận. Nhận biết được các chứng từ, sổ sách và tài khoản kế toán sử dụng chủ yếu trong kế toán chi phí và doanh thu. Nhận biết, đo lường và thực hiện các nghiệp vụ chủ yếu về kế toán chi phí và doanh thu trong doanh nghiệp.
Đo lường, xác định được lợi nhuận và biết kế toán các nghiệp vụ về phân phối lợi nhuận trong doanh nghiệp. Biết trình bày các chỉ tiêu về chi phí, doanh thu và lợi nhuận trên Báo cáo tài chính. Mục đích của kế toán là cung cấp những thông tin định lượng hữu ích giúp cho những người sử dụng thông tin này trong việc ra các quyết định kinh tế thông qua hệ thống ba báo cáo tài chính. Trong đó, báo cáo thứ nhất là Bảng cân đối kế toán.
Báo cáo này cung cấp những thông tin về tình trạng tài chính của doanh nghiệp vào một thời điểm nhất định, về tình hình tài sản và nguồn vốn của doanh nghiệp. Các thành phần chủ yếu của Bảng cân đối kế toán đã được trình bày lần lượt trong các chương từ chương 2 đến chương 6. Báo cáo tài chính thứ hai với tên gọi là Báo cáo kết quả kinh doanh cung cấp những thông tin quan trọng về doanh thu, chi phí và lợi nhuận tạo ra trong một kỳ kế toán tại doanh nghiệp. Trong chương này tập trung giới thiệu về doanh thu, chi phí liên quan đến hoạt động kinh doanh chính của doanh nghiệp.
Cụ thể, về doanh thu chỉ trình bày về doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ. Về chi phí, chỉ trình bày về chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm. Các loại chi phí tài chính, chi phí khác, doanh thu tài chính và thu nhập khác được trình bày ở học phần Kế toán tài chính. Để giới thiệu về kế toán chi phí sản 1 xuất, trong chương này sử dụng loại hình doanh nghiệp có quá trình sản xuất để trình bày về phương pháp tập hợp chi phí và tính giá thành thành phẩm.
Kế toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 7. Khái niệm Quá trình sản xuất sản phẩm là quá trình phát sinh thường xuyên, liên tục các khoản chi phí sản xuất với mục đích tạo ra một hay nhiều loại sản phẩm khác nhau. Chi phí sản xuất bao gồm rất nhiều khoản khác nhau như chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công, chi phí về khấu hao TSCĐ. Theo Chuẩn mực kế toán 01 – Chuẩn mực chung: “Chi phí sản xuất là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”.
Như vậy, kế toán ghi nhận chi phí khi có sự giảm sút lợi ích kinh tế. Ví dụ: chi phí mua hàng sẽ làm giảm lợi ích thu được từ bán hàng; chi phí sản xuất sản phẩm sẽ làm giảm lợi ích thu được từ bán sản phẩm. Dễ hiểu hơn, CPSX là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa mà DN đã bỏ ra có liên quan đến hoạt động SXKD trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm ). Hoạt động sản xuất và cung cấp dịch vụ là quá trình kết hợp các yếu tố: sức lao động, tư liệu lao động và đối tượng lao động nhằm mục đích tạo ra sản phẩm mới.
Đó cũng là quá trình tiêu hao các nguồn lực: sức lao động, tư liệu lao động (máy móc, thiết bị…) và đối tượng lao động (nguyên vật liệu). Trong các yếu tố này, sức lao động được gọi là lao động sống, tư liệu lao động và đối tượng lao động được gọi là lao động vật hóa. Nói cách khác, CPSX là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí mà DN phải tiêu dùng trong 1 kỳ để thực hiện quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Thực chất chi phí là sự chuyển dịch vốn – chuyển dịch giá trị của các yếu tố sản xuất vào các đối tượng tính giá (sản phẩm, dịch vụ).
Chi phí bao gồm các chi phí sản xuất, kinh doanh phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh thông thường của doanh nghiệp và các chi phí khác. 2 Chi phí sản xuất, kinh doanh phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh thông thường của doanh nghiệp bao gồm giá vốn hàng bán, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí lãi tiền vay. Những chi phí này phát sinh dưới dạng tiền và các khoản tương đương tiền, hàng tồn kho, khấu hao máy móc, thiết bị. Chi phí khác bao gồm các chi phí ngoài các chi phí sản xuất, kinh doanh phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh thông thường của doanh nghiệp như: chi phí về thanh lý, nhượng bán tài sản cố định, các khoản tiền bị phạt do vi phạm hợp đồng… v.v Theo Chuẩn mực kế toán 01 – Chuẩn mực chung: “Giá thành sản phẩm là toàn bộ chi phí sản xuất dùng để sản xuất ra một khối lượng sản phẩm nhất định.
Nó là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống và lao động vật hóa có liên quan đến khối lượng công tác, sản phẩm, lao vụ đã hoàn thành”. Như vậy, giữa chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm có mối liên hệ mật thiết với nhau. Chi phí và giá thành là 2 mặt khác nhau của quá trình sản xuất. CPSX phản ánh mặt hao phí sản xuất, còn GTSP phản ánh mặt kết quả sản xuất.
Tất cả các khoản chi phí phát sinh trong kỳ, kỳ trước chuyển sang và các khoản chi phí tính trước có liên quan đến khối lượng sản phẩm, dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ sẽ tạo nên chỉ tiêu GTSP. Mối quan hệ giữa CPSX và GTSP được thể hiện qua công thức sau: Tổng giá thành sản phẩm = Giá trị sản phẩm dở dang đầu kỳ + Chi phí sản xuất phát sinh trong kỳ - Giá trị sản phẩm dở dang cuối kỳ Khi giá trị SPDD đầu kỳ và cuối kỳ bằng nhau hoặc các ngành sản xuất không có sản phẩm dở dang thì tổng GTSP bằng tổng CPSX phát sinh trong kỳ. Tóm lại, chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm là 2 khái niệm giống nhau về chất (đều là biểu hiện bằng tiền của hao phí trong quá trình sản xuất kinh doanh) nhưng khác nhau về lượng (CPSX phản ánh lượng hao phí tính cho kỳ sản xuất kinh doanh; GTSP phản ánh lượng hao phí tính cho sản phẩm hoặc dịch vụ đã hoàn thành trong các kỳ có thể khác nhau). Nói cách khác, CPSX là nói đến hao phí trong phạm vi kỳ kế toán còn GTSP là hao phí trong phạm vi sản phẩm, dịch vụ hoàn thành.
3 Việc phân biệt 2 khái niệm CPSP và GTSP như trên có ý nghĩa rất quan trọng trong hạch toán cũng như phân tích. Ví dụ, có những tiêu hao nguồn lực trong kỳ nhưng lại không tính vào GTSP như chi phí trả trước, CPSXDD cuối kỳ,…Ngược lại, chưa có tiêu hao nguồn lực nhưng đã hạch toán vào giá thành trong kỳ như trích trước chi phí,. Phân loại Trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp có nhiều loại chi phí phát sinh với công dụng và mục đích khác nhau. Do vậy, có thể có nhiều phương pháp phân loại chi phí và giá thành khác nhau tuỳ vào mục đích nghiên cứu chi phí sản xuất và phương pháp tính giá thành của doanh nghiệp nhằm tạo thuận lợi cho công tác quản lý và hạch toán chi phí.
Chi phí sản xuất: Phân loại chi phí là việc sắp xếp các loại chi phí khác nhau vào từng nhóm theo những đặc trưng nhất định. Đây là nội dung quan trọng đầu tiên cần phải thực hiện để phục vụ cho việc tổ chức theo dõi, tập hợp chi phí sản xuất để tính được giá thành sản phẩm và kiểm soát chặt chẽ các loại chi phí sản xuất phát sinh. Trên thực tế, có rất nhiều cách phân loại khác nhau, tuy nhiên lựa chọn tiêu thức phân loại nào là dựa vào yêu cầu của công tác quản lý và hạch toán. Chẳng hạn người ta có thể phân loại chi phí theo yếu tố chi phí, theo khoản mục chi phí phục vụ cho việc tính giá thành, theo mức độ phụ thuộc vào khối lượng sản xuất hay theo lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp.
Dưới đây sẽ giới thiệu phân loại chi phí theo yếu tố chi phí và theo khoản mục. Trước hết, theo yếu tố chi phí, chi phí sản xuất được chia làm 5 loại sau: Chi phí nguyên vật liệu: bao gồm toàn bộ giá trị các loại nguyên liệu, nhiên liệu, phụ tùng thay thế, vật liệu, dụng cụ, v. đã thực sự sử dụng cho hoạt động sản xuất. Chi phí nhân công: bao gồm toàn bộ số tiền lương, tiền công, tiền thưởng, phụ cấp mà doanh nghiệp phải trả cho người lao động, các khoản trích theo lương được tính vào chi phí sản xuất bao gồm BHXH, BHYT, KPCĐ và BHTN.
Chi phí khấu hao tài sản cố định: bao gồm giá trị khấu hao phải trích của các tài sản cố định sử dụng trong doanh nghiệp vào mục đích sản xuất kinh doanh. 4 Chi phí dịch vụ mua ngoài: đây là số tiền mà doanh nghiệp phải trả về các dịch vụ mua ngoài phục vụ sản xuất kinh doanh, ví dụ như tiền điện, nước, điện thoại, sữa chữa TSCĐ, thuê TSCĐ,… Chi phí khác bằng tiền: bao gồm toàn bộ các chi phí khác ngoài 4 loại nêu trên phục vụ cho sản xuất kinh doanh như chi phí tiếp khách, hội nghị,… Theo cách phân loại này thì chi phí sản xuất phát sinh nếu có cùng nội dung kinh tế được sắp chung vào một yếu tố bất kể nó phát sinh ở bộ phận nào, dùng để sản xuất ra sản phẩm gì. Cách phân loại này tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng và phân tích định mức vốn lưu động cũng như việc lập, kiểm tra và phân tích dự toán chi phí.