Đặt vấn đề đọc hiểu trong môi trƣờng đọc ta sẽ thấy hiện lên một hệ thống các nhân tố có liên quan mật thiết với nhau trong đó hoạt động đọc là cơ bản và có tầm quan trọng hết sức to lớn. Còn “hiểu” chỉ là kết quả mong muốn và tất yếu của hoạt động đọc, hiểu cũng là mục đích cuối cùng và cao nhất của bất cứ hoạt động đọc nào. TS Nguyễn Thanh Hùng đọc hiểu là mục đích cuối cùng và là hiệu quả mong muốn để ngƣời đọc lĩnh hội đƣợc giá trị đích thực của tác phẩm. Đọc hiểu TPVC trong nhà trƣờng cần phải đào luyện và giáo dục thƣờng xuyên cho học sinh với những yêu cầu và mức độ phù hợp với từng lớp, từng cấp học.
Do đó đọc hiểu là nội dung khoa học mới, có ý nghĩa và giá trị phƣơng pháp. “Đọc hiêủ là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học. Bản thân nó là khái niệm có quan hệ với năng lực đọc, hành động đọc, kĩ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ. Đọc chính xác thì hiểu đúng.
Đọc kĩ, đọc phân tích thì hiểu sâu. Đọc trải nghiệm thẩm mĩ thì hiểu được vẻ đẹp nhân tình. Đọc sâu, đọc sáng tạo thì hiểu được cái mới”. Mối quan hệ giữa đọc và hiểu Đọc và hiểu là hai mặt thống nhất của một vấn đề.
Mối quan hệ giữa chúng là mối quan hệ nhân quả. Đọc để hiểu và hiểu để đọc tốt hơn. Đọc là một phƣơng cách hữu hiệu để hiểu nhƣ GS. Phan Trọng Luận khẳng định: “Con 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đường đi vào tác phẩm nhất thiết phải từ đọc và gắn liền với việc đọc”.
Tiếng nói của nhà văn trƣớc hiện thực khách quan đƣợc ghi lại trên giấy bằng những dấu hiệu, những từ.nhƣng trƣớc mắt ngƣời đọc vẫn chỉ là những ký hiệu chết. Đọc sẽ đánh thức những tín hiệu cuộc sống đang ngủ yên trong chữ nghĩa. Âm vang của lời đọc kích thích quá trình tri giác, hình dung, tƣởng tƣợng và tái hiện hình tƣợng nghệ thuật của tác phẩm và ngƣời đọc thực sự nhập thân vào tác phẩm chiếm lĩnh tƣ tƣởng nghệ thuật của tác phẩm. “Việc đọc, bắt đúng cái giọng nhân vật là bắt đúng cái tình nhân vật” và ngƣời đọc tự khắc có thể đặt mình trong tâm trạng nhân vật, qua đó để nắm bắt ý nghĩa tƣ tƣởng, quan điểm mà tác giả gửi gắm qua hình tƣợng nhân vật.
SGK Ngữ văn nâng cao đề câp đến khái niệm “hiểu” không chỉ là nhận ra kí hiệu và nghĩa của kí hiệu mà còn phán đoán ra ý muốn biểu đạt. “Hiểu” còn bao hàm nội dung sâu rộng hơn như hiểu biết đồng cảm. Hiểu văn ở đây có nghĩa là hiểu đời, hiểu người. Theo quan điểm của ngôn ngữ học thì hiểu văn bản là đọc ra đƣợc các thông tin của văn bản: thông tin sự việc (cốt truyện, nhân vật), thông tin hàm ẩn, thông tin quan niệm.
Trong thông tin hàm ẩn bao hàm những ý ngầm, bao gồm tình cảm, cảm xúc của nhà văn. Bắt đúng giọng điệu của nhân vật Trƣơng Ba và anh hàng thịt trong vở kịch “Hồn Trƣơng Ba da hàng thịt” của Lƣu Quang Vũ, ngƣời đọc có thể thâm nhập vào một thế giới nội tâm đầy uẩn khúc có tốt, xấu, cao cả, thấp hèn, thiện, ác. đan xen từ đó suy ngẫm về quan niệm của Lƣu Quang Vũ về con ngƣời. Khi hiểu rõ nội dung thông tin ẩn chứa trong văn bản, ngƣời đọc sẽ điều chỉnh để trong khi đọc, những âm thanh, nhịp điệu tạo nên âm điệu thích hợp với nội dung tƣ tƣởng của tác phẩm.
Khi ấy, thực sự ngƣời đọc đã kết hợp đƣợc đọc và hiểu “Biến chữ thành lời nói sinh động, biến dòng chữ vô hình thành dòng chữ hữu hình.” 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việc xây dựng lí thuyết đọc hiểu chính là một yêu cầu cấp thiết của tất cả mọi ngƣời để tiếp nhận và phân tích nhanh chóng, chính xác mọi loại văn bản xuất hiện trong thời đại thông tin dồn dập nhƣ ngày nay. Đọc hiểu tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông - Xu thế đổi mới dạy học ở THPT. Trên cơ sở quan niệm giáo dục là sự phát triển, giáo dục là quá trình học tập suốt đời và phải góp phần phát triển tối đa mọi năng lực tiềm ẩn trong mỗi con ngƣời. Do đó, chƣơng trình và sách giáo khoa phải chú trọng đến phát triển hiểu biết, năng lực nhu cầu lợi ích và định hƣớng giá trị tác phẩm cho ngƣời đọc hơn là truyền thụ nội dung kiến thức đã xác định trƣớc.
Quan niệm đó tập trung hƣớng vào tổ chức các hoạt động dạy học với nhiều hình thức linh hoạt và đa dạng, tạo cơ hội cho ngƣời đọc tìm kiếm, thu thập thông tin và chiếm lĩnh tri thức, có cơ hội lựa chọn các nội dung học tập phù hợp với nhu cầu, khả năng và sở thích. Đọc hiểu TPVC là một hƣớng hoạt động dạy học hiện đại – đó là cách thức, là con đƣờng để ngƣời học tự mình chiếm lĩnh giá trị TPVC, đồng thời rèn cho ngƣời học cách tự học, tự học suốt đời. Hiện nay quan niệm dạy văn là dạy đọc văn, giờ văn là giờ hƣớng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản, mặc dù còn nhiều điều phải tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện, nhất là phƣơng pháp dạy học cụ thể nhƣng có thể khẳng định đây là phƣơng hƣớng dạy học văn đúng đắn và đã cập nhật với xu thế dạy học hiện đại của các nƣớc có nền giáo dục phát triển trên thế giới. Có thể so sánh với chƣơng trình môn học Ngữ văn ở nhiều quốc gia và với yêu cầu về đánh giá kết quả học tập của nhiều tổ chức quốc tế nhƣ Unesco và những trung tâm đánh giá lớn nhƣ Pisa.
Một trong ba lĩnh vực mà Pisa quan tâm kiểm tra đánh giá là khả năng đọc hiểu (Reading Literacy). Pisa nhấn mạnh tầm quan trọng của khả năng này khi khẳng định “đọc hiểu không chỉ còn là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông, mà nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn”. Quan niệm này cũng xuất phát từ quan niệm của Unesco về Literacy “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn trong những bối cảnh khác nhau. Literacy đòi hỏi sự học hỏi liên tục nhằm giúp một cá nhân đạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia một cách toàn diện, tích cực trong xã hội rộng lớn”.
Quan niệm dạy đọc hiểu trong nhà trƣờng cũng gần gũi với quan niệm trong nghiên cứu lí luận phê bình văn học. Lí luận văn học cung cấp công cụ cho việc đọc, viết phê bình văn học thực chất là trình bày kết quả của một cách đọc, lịch sử lí luận phê bình văn học là lịch sử của cách đọc, cách tiếp nhận, thƣởng thức văn bản khác nhau bởi các công cụ khác nhau. Để tạo ra một công chúng có văn hoá đọc, lớp công chúng đƣợc giáo dục về văn hoá, văn chƣơng thì nhiệm vụ trực tiếp quan trọng nhất của việc dạy học văn trong nhà trƣờng là trang bị cho học sinh cách đọc văn, cách tiếp nhận văn bản. Dạy học đọc hiểu TPVC theo tinh thần này đƣợc hiểu một cách khá toàn diện.
“Đó là một quá trình bao gồm việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng như thấy được vai trò, tác dụng của hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, các thông điệp tư tưởng, tình cảm, thái độ của người viết và cả các giá trị tự thân của hình tượng nghệ thuật. Đọc hiểu là hoạt dộng duy nhất để học sinh tiếp xúc trực tiếp với các giá trị văn học. Đọc hiểu bắt đầu từ đọc chữ, đọc câu, hiểu và nắm được ý chính cũng như chủ đề của tác phẩm. Lí giải những đặc sắc về nghệ thuật và ý nghĩa xã hội nhân văn của tác phẩm trong ngữ cảnh của nó, trong quá trình học đọc, học sinh sẽ biết cách đọc để tích luỹ kiến thức, đọc để lí giải, đọc để đánh giá và đọc sáng tạo, phát hiện.
Học sinh sẽ học cách trích câu 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay, trích chi tiết, trích ý, học cách thuyết minh, thuật lại nội dung văn bản đã học” [37,tr. Dạy học Ngữ văn theo yêu cầu đọc hiểu văn bản, thực chất là hình thành cho học sinh toàn bộ quá trình tiếp nhận, giải mã văn bản (kể cả hiểu và cảm thụ), giúp học sinh cách đọc văn, phƣơng pháp đọc hiểu để dần dần các em có thể tự đọc đƣợc văn, hiểu tác phẩm văn học một cách khoa học, đúng đắn. Muốn vậy, học sinh phải đƣợc trang bị trên hai phƣơng diện: kiến thức để đọc văn và phƣơng pháp đọc văn. Những kiến thức và phƣơng pháp này chỉ có thể có đƣợc thông qua việc thực hành trong quá trình đọc văn thông qua các văn bản tác phẩm cụ thể, tiêu biểu cho các thể loại ở từng giai đoạn lịch sử văn học.
Nguyễn Thanh Hùng đã khẳng định “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hoá cho người đọc” [32,tr. Văn học là nghệ thuật ngôn từ, nó đòi hỏi phải thông qua việc đọc, hiểu, cảm nhận của ngƣời đọc thì các giá trị văn học mới đƣợc bộc lộ và phát huy tác dụng. Nếu học sinh không đọc mà chỉ nhờ giáo viên giảng giải hộ cho thì học sinh chỉ học kiến thức của ngƣời giảng mà thụ động không tự mình tiếp xúc và cảm nhận đƣợc văn học. Chính vì vậy, nhiệm vụ hàng đầu của môn ngữ văn là hình thành và rèn luyện cho học sinh năng lực đọc hiểu văn bản văn học: từ hiểu câu chữ đến hiểu hình tƣợng, từ hiểu hình tƣợng đến biết cách khái quát tƣ tƣởng tác phẩm, nắm bắt giá trị thẩm mĩ và giá trị lịch sử.Cách hiểu văn bản văn học của sách giáo khoa và của giáo viên là rất quan trọng, song phải làm sao để học sinh có thể tự mình đọc hiểu văn bản để đi đến tiếp nhận thành quả của ngƣời đi trƣớc.
Giáo viên biết cách dạy đọc hiểu, học sinh sẽ có năng lực đọc, hứng thú đọc và có khả năng tự đọc, tự học suốt đời.