CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm thu hồi đất Ngược lại với khái niệm giao đất, cho thuê đất là những hình thức pháp lý làm hình thành một quan hệ pháp luật đất đai thì thu hồi đất là một biện pháp pháp lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai. Theo từ điển giải thích Luật học - Đại học Luật Hà Nội (1999): Thu hồi đất được hiểu là: “Cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi quyền sử dụng đất của người vi phạm quy định về sử dụng đất để Nhà nước giao cho người khác sử dụng hoặc trả lại cho chủ sử dụng đất bị lấn chiếm.
Trường hợp thật cần thiết, Nhà nước THĐ đang sử dụng của NSDĐ để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, công cộng”. Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nước THĐ do cá nhân, tổ chức đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Việc THĐ phải minh bạch, công khai và được bồi thường theo quy định của pháp luật”. Tại khoản 11, điều 3 Luật Đất đai 2013 quy định: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”.
Từ các khái niệm nêu trên cho thấy, dù vấn đề thu hồi đất đặt ra ở nhiều phương diện khác nhau, theo đó, thu hồi đất có thể vì lý do nhằm đảm bảo một trật tự chung trong quản lý nhà nước về đất đai, đảm bảo sự tôn trọng và tuân thủ pháp luật đất đai đối với người sử dụng đất hay thu hồi đất để phục vụ cho những nhiệm vụ và mục tiêu quan trọng của đất nước. Như vậy, THĐ có thể được hiểu như sau: Là các văn bản hành chính của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm chấm dứt một quan hệ pháp luật đất đai để phục vụ lợi ích của Nhà nước, của xã hội hoặc xử lý hành chính hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất và các trường hợp chấm dứt khác theo luật định. Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 6 1.Bồi thường Thuật ngữ“ bồi thường” đã quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta hay hiểu đơn giản “ bồi thường” là khi một người có hành vi gây thiệt hại cho người khác thì phải có trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại do hành vi của mình gây ra. Theo từ điển Luật học: “Bồi thường là bù đắp thiệt hại về vật chất và tinh thần do mình gây ra cho người khác do không thực hiện nghĩa vụ hoặc chậm, thực hiện không đầy đủ một nghĩa vụ dân sự hoặc do vi phạm pháp luật”.
Theo từ điển Tiếng Việt: “ Bồi thường là đền bù bằng tiền những thiệt hại về vật chất và tinh thần mà mình phải chịu trách nhiệm”. Như vậy, “ bồi thường” là sự đền trả lại những thiệt hại mà chủ thể gây ra một cách tương xứng. Trong quá trình thu hồi đất, thiệt hại gây ra cho người sử dụng đất là rất lớn: họ có thể mất đi chỗ ở, nơi sản xuất, kinh doanh,. làm ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống vật chất và tinh thần của người dân.
Để bù đắp thiệt hại, nhà nước ban hành các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất. Theo khoản 12, Điều 3 Luật đất đai 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất.” Như vậy, có thể hiểu: Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước hoặc tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng (tức các chủ đầu tư) phải bù đắp những tổn hại về đất và tài sản trên đất do hành vi thu hồi đất gây ra cho người sử dụng đất theo những quy định của pháp luật đất đai. Hỗ trợ Khác với bồi thường là việc trả lại một cách tương xứng những giá trị bị thiệt hại, thì hỗ trợ mang tính chính sách, trợ giúp thêm của Nhà nước, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với sự hy sinh, mất mát của người bị thu hồi đất cho những lợi ích chung của đất nước, của cộng đồng. 7 Hỗ trợ là chính sách của Nhà nước nhằm khắc phục “khoảng trống” mà các quy định về bồi thường còn khiếm khuyết.
Khi Nhà nước thu hồi đất, ngoài việc bồi thường về đất và tài sản trên đất, tùy từng trường hợp mà Nhà nước có những chính sách hỗ trợ nhằm giúp cho người sử dụng đất sớm ổn định cuộc sống và sản xuất. Theo khoản 14, Điều 3, Luật đất đai 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển.” Theo Điều 83 Luật đất đai năm 2013, các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: - Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; - Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; - Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; - Hỗ trợ khác. Thông qua các hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất có thể hiểu “hỗ trợ” là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển. Tái định cư Quá trình Nhà nước thu hồi đất gây ra nhiều thiệt hại cho người sử dụng đất, một trong những thiệt hại đó là mất chỗ ở, dẫn đến cuộc sống bị đảo lộn.
Để đảm bảo cho người bị thu hồi đất sớm ổn định cuộc sống, thì ngoài việc phải bồi thường những thiệt hại về đất, tài sản, sản xuất kinh doanh, Nhà nước còn phải có trách nhiệm bố trí nơi ăn ở mới (tái định cư) cho người có đất bị thu hồi phải di chuyển chỗ ở. Tái định cư là một khái niệm khá rộng dùng để chỉ chính sách ổn định cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất, mất tài sản và nguồn thu nhập từ nhà đất đó theo quy định của pháp luật. Về hình thức bố trí tái định cư bao gồm: 8 - Bồi thường bằng nhà ở; - Bồi thường bằng giao đất ở mới; - Bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở mới. Cho đến nay pháp luật nước ta chưa có định nghĩa rõ về khái niệm tái định cư, mặc dù thuật ngữ này được sử dụng khá nhiều trong Luật Đất đai năm 2003 và Luật Đất đai năm 2013.
Tuy nhiên, trên góc độ của các hình thức thực hiện bố trí tái định cư có thể hiểu: tái định cư là việc Nhà nước bố trí chỗ ở mới hoặc trả một khoản chi phí cho người có nhà ở gắn liền với đất bị thu hồi có một chỗ ở mới khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở. Đặc điểm nổi bật của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Đặc điểm nổi bật của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là mang tính đa dạng và phức tạp.Tính đa dạng Mỗi vùng miền lại có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, dân cư khác nhau. Điển hình như giữa đô thị với nông thôn cũng có sự khác biệt rất rõ ràng: Đối với khu vực đô thị: Khu vực nội thành, nội thị, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ; khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp nên quá trình giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng có đặc trưng riêng của nó. Đối với khu vực nông thôn: Đối tượng chịu ảnh hưởng chính là người nông dân, hoạt động kinh tế chủ yếu của họ là sản xuất nông nghiệp, và khu vực đất cần giải phóng để lấy mặt bằng phần nhiều là đất nông nghiệp.
Do đó, việc giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt. Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện theo từng dự án trên 9 những địa bàn khác nhau và cùng với đó đối tượng bị thu hồi đất cũng khác nhau. Trong từng dự án, loại đất thu hồi cũng không hoàn toàn giống nhau. Do đó, tùy từng trường hợp cụ thể mà cơ quan Nhà nước phải tính toán áp dụng các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phù hợp với từng địa bàn.
Tính phức tạp Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân đặc biệt là khu vực nông thôn. Do trình độ học vấn của người nông dân thấp và điều kiện kinh tế của hạn chế nên họ thường gặp khó khăn và có ít cơ hội việc chuyển đổi nghề nghiệp. Người dân vì thế có xu hướng muốn duy trì đất để sản xuất, ngay cả khi có thể cho thuê đất với lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không muốn cho thuê. Tình hình đó dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất quan trọng trong giải phóng mặt bằng.
Công việc này cũng rất khó khăn và phức tạp nên cần thực hiện kết hợp với các biện pháp khác như là hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này. Sự đa dạng về loại hình cây trồng, vật nuôi trên vùng đất cần được giải phóng cũng làm tăng thêm gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường.