CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUAN HỆ HỢP TÁC KINH TẾ GIỮA VIỆT NAM VÀ VƯƠNG QUỐC ARẬP XÊUT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Những công trình đã công bố liên quan trực tiếp đến nội dung luận văn Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, kinh tế trí thức và toàn cầu hoá, xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, nhu cầu hợp tác kinh tế song phương giữa các nước ngày càng phát triển. Điều này đặt ra các thách thức không nhỏ cho các chính phủ trong việc quản lý và thúc đẩy lĩnh vực kinh tế quốc tế. Có khá nhiều công trình của các nhà khoa học, với cách tiếp cận và phạm vi khác nhau, nghiên cứu phương hướng, giải pháp phát triển hợp tác kinh tế song phương của Việt Nam. Có thể chia như những công trình nghiên cứu trực tiếp liên quan tới luận văn thành ba nhóm chính: (1) Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế quốc tế nói chung, (2) nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế song phương của Việt Nam và nước ngoài và (3) nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế Việt Nam – Arập Xêut.
Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế quốc tế nói chung Các công trình tiêu biểu thuộc nhóm này phải kể đến là: - Lý luận và thực tiễn Thương mại Quốc tế, của Trung tâm kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (VAPEC) (1994), sách do Nhà xuất bản Thống Kê ấn hành. Cuốn sách đề cập về 3 vấn đề chính gồm những vấn đề cơ bản của thương mại quốc tế, trong đó nội dung chủ yếu lý giải những vấn đề lý luận của Thương mại quốc tế; đổi mới kinh tế và thương mại ở các nước khu vực, với nội dung chủ yếu xoay quanh mô hình thực tế hoạt động thương mại quốc tế của các nước châu Á và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN); và tổ chức hoạt động xuất nhập khẩu (XNK) ở Việt Nam, với nội dung xoay quanh hoạt động XNK của Việt Nam trong những năm cuối thập niên 1980 đến đầu thập niên 1990 và đưa ra những kiến giải về tổ chức quản lý, các chính sách kinh tế nhằm thúc đẩy 4 xuất khẩu ở Việt Nam. Cuốn sách xuất bản vào giữa những năm 1990, nên hiện nay những giá trị thực tiễn đã có phần hạn chế. Tuy nhiên, về mặt lý luận thì tài liệu vẫn còn những giá trị nhất định để luận văn có thể tham khảo.
- Kinh tế học Quốc tế, lý thuyết và chính sách của Paul R.Krugman và Maurice Obstfeld (1996), sách do Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia ấn hành. Cuốn sách chủ yếu tập trung giải quyết 2 vấn đề chính là lý thuyết về thương mại quốc tế và chính sách thương mại quốc tế. Về lý thuyết thương mại quốc tế, tài liệu này lý giải những lý thuyết như: lợi thế so sánh mô hình Ricardo, mô hình Heckscher – Ohlin … với những ví dụ hết sức điển hình. Còn về chính sách thương mại quốc tế, bằng những kiến thức thực tiễn, cuốn sách đã lý giải những vấn đề như: công cụ thương mại quốc tế, chính sách mậu dịch ở các nước đang phát triển, chính sách công nghiệp của các nước tiên tiến… Mặc dù, đến nay, những giá trị về mặt thực tiễn của hoạt động thương mại quốc tế trong tài liệu này đã lạc hậu, nhưng những giá trị về lý luận vẫn còn ghi nhận và luận văn có thể tham khảo.
- Quan hệ kinh tế quốc tế, của Võ Thanh Thu (2012), sách do Nhà xuất bản Lao động – Xã hội ấn hành. Cuốn sách trình bày về 5 vấn đề là cơ sở lý luận và thực tiễn của quan hệ quốc tế, liên kết kinh tế quốc tế, chính sách ngoại thương và mậu dịch quốc tế hữu hình, thương mại dịch vụ, đầu tư quốc tế. Trong đó, có ba nội dung nổi bật mà luận văn có thể tham khảo. Đầu tiên là vấn đề cơ sở lý luận và thực tiễn, với hệ thống khái niệm và những mô hình, cũng như ví dụ xuất phát từ thực tiễn.
Bên cạnh đó, thương mại dịch vụ và đầu tư quốc tế, là hai nội dung thực tiễn gắn với hoạt động thương mại và đầu tư thực tế của Việt Nam trong giai đoạn 2000 – 2010, cũng là hai nội dung có liên quan tới luận văn. Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế song phương của Việt Nam và nước ngoài. Hiện cũng có khá nhiều tài liệu có thể tham khảo về vấn đề này, tiêu biểu như: 5 - Cộng hòa dân chủ Algeria và khả năng hợp tác với Việt Nam đến 2020, của Nguyễn Thanh Hiền (2013), sách do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành. Cuốn sách này trình bày về 3 vấn đề chính là khái quát về đất nước Algeria, quá trình phát triển của Algeria và khả năng hợp tác giữa Việt Nam và Algeria đến năm 2020.
Trong đó, nổi bật nhất là nội dung thứ ba, thông qua sử dụng lý thuyết về lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh giữa Việt Nam và Algeria để chỉ ra tiềm năng hợp tác giữa nước. Từ đó, đưa ra những giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động thương mại giữa hai quốc gia. Phương thức ứng dụng lý thuyết lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh của cuốn sách này được luận văn tham khảo cho trường hợp của mối quan hệ hợp tác thương mại giữa Việt Nam và Arập Xêut. - Việt Nam – Ai Cập Phát triển quan hệ hợp tác toàn diện trong bối cảnh mới của Bùi Nhật Quang và Trần Thị Lan Hương (2014), sách do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành.
Cuốn sách trình bày một cách có hệ thống về 3 vấn đề chính là cơ sở lý luận và thực tiễn của quan hệ hợp tác song phương Việt Nam – Ai Cập, thực trạng quan hệ hợp tác Việt Nam – Ai Cập và một số giải pháp phát triển quan hệ hợp tác toàn diện Việt Nam – Ai Cập giai đoạn 2011 – 2020. Trong đó, tiêu biểu là lý luận về hợp tác kinh tế song phương giữa hai quốc gia như: nguyên tác song phương và đa phương; cấp độ của quan hệ hợp tác quốc tế; nguyên tắc đối xử quốc gia. Đồng thời, cuốn sách cũng sử dụng lý luận về lợi thế so sánh để chỉ ra tiềm năng và hướng phát triển giữa hai nước, từ đó đề ra những giải pháp để nâng tầm hợp tác giữa hai quốc gia trong phần ba. Đây là hai nội dung chính của cuốn sách mà luận văn có thể tham khảo.
- Luận văn Quan hệ kinh tế thương mại Việt Nam_ Hàn Quốc trong xu thế hội nhập hiện nay, của Dương Minh Châu (2003), thuộc chương trình đào tạo Thạc sĩ kinh tế tại Trường Đại học Ngoại Thương. Luận văn làm sáng tỏ 3 vấn đề chính là cơ sở lý luận về quan hệ kinh tế quốc tế và chính sách quan hệ kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, thực trạng quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Hàn Quốc từ năm 1992 đến 2003 và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy 6 phát triển kinh tế giữa hai nước. Trong đó, nội dung cơ sở lý luận của quan hệ kinh tế quốc tế và những giải pháp thúc đẩy phát triển kinh tế quốc tế giữa hai quốc gia là hai vấn đề mà luận văn dùng để tham khảo. Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế Việt Nam – Arập Xêut - Đề tài nghiên cứu cấp cơ sở Kinh tế - chính trị Arập Xêut của Trần Mai Trang (2007), do Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông chủ trì thực hiện.
Đây là một nghiên cứu khá cụ thể về tình hình Arập Xêut và khả năng hợp tác giữa quốc gia này với Việt Nam trong giai đoạn 2006. Đề tài đã trình bày về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và con người của Arập Xêut. Cùng với đó, là thực trạng hợp tác giữa hai quốc gia trong giai đoạn những năm 2000 đến 2006 để đưa ra những giải pháp thúc đẩy quá trình hợp tác giữa hai nước. Tuy nhiên, phần lý luận về hợp tác kinh tế song phương chưa đầy đủ, và tìm hiểu tiềm năng hợp tác giữa hai nước thông qua lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh còn chưa có.
Cùng với đó, là sự lạc hậu về số liệu, tình hình hợp tác giữa hai quốc gia trong giai đoạn từ 2007 đến 2015. Vì vây, những phân tích, đánh giá và giải pháp để nâng tầm hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Arập Xêut đã không còn khả dụng. - Hồ sơ Thị trường Arập Xêut 2015 do Ban Quan hệ Quốc tế (2015), thuộc phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổng hợp. Hồ sơ này chủ yếu cung cấp thông tin về tình hình đặc trưng của thị trường Arập Xêut và hoạt động thực tiễn hợp tác giữa Việt Nam và Arập Xêut trong thời gian vừa qua, trên các lĩnh vực như: hợp tác đầu tư, hợp tác thương mại, hợp tác trên các lĩnh vực khác và các văn bản đã ký kết.
Tuy nhiên, cơ sở lý luận về hợp tác kinh tế song phương, phân tích thực trạng hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Arập Xêut và giải pháp giúp thúc đẩy hoạt động hợp tác giữa hai nước là gần như không có. Hồ sơ cung cấp nhiều hoạt động thực tiễn hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Arập Xêut để luận văn có thể tham khảo.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Các công trình trên đã nghiên cứu quan hệ kinh tế quốc tế trên những khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, có thể thấy các nghiên cứu cụ thể về tình hình hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Arập Xêut hiện nay là chưa nhiều. Liên quan trực tiếp đến đề tài mà tác giả biết được thì chỉ có một số nghiên cứu Kinh tế - chính trị Arập Xêut của Trần Mai Trang (2007), do Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông chủ trì thực hiện và Hồ sơ Thị trường Arập Xêut 2015 do Ban Quan hệ Quốc tế (2015), thuộc phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện.
Tuy nhiên, tài liệu này được hoàn thành từ năm 2007 nên nội dung của tài liệu này hiện nay chưa được cập nhất so với thực tế phát triển của mối quan hệ hợp tác kinh tế Việt Nam và Arập Xêut.