mở đầu cho thể loại hồi ký là tác phẩm Ngục Kontum của Lê Văn Hiến (1938) và Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng (1938). Vào những năm 40 của thế kỷ trƣớc, trong cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan thể loại này bắt đầu đƣợc nhắc đến. Tuy nhiên công trình này chƣa đề cập đến khái niệm thể loại. Cũng từ những thập niên 30 của thế kỷ XX trở lại đây cùng với sự xuất hiện những ngƣời viết hồi ký với sự khác biệt trong lối viết đã có những công trình lựa chọn hồi ký văn học làm đối tƣợng nghiên cứu.
Khảo sát hồi ký văn học, các nhà nghiên cứu, phê bình đã tiếp cận với nhiều phƣơng diện của thể loại. Nhiều cuộc tranh luận xung quanh các vấn đề của hồi ký, các tác phẩm cụ thể đã diễn ra tạo nên một đời sống văn học sôi động. Các công trình nghiên cứu về sự vận động của hồi ký văn học đã giúp ngƣời đọc thấy đƣợc những bƣớc đi của thể loại trong tiến trình văn học dân tộc. Ngoài các công trình chuyên biệt về thể loại hồi ký nhƣ luận án tiến sĩ của Ngô Thị Ngọc Diệp hoàn thành năm 2013 Hồi ký trong văn học Việt Nam từ sau cách mạng tháng 8 - 1945 đến nay [22]; các công trình, chuyên luận nhƣ Ký viết về chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội (Hà Minh Đức), Văn học Việt Nam thế kỷ XX (Phan Cự Đệ chủ biên), giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại (Nguyễn Văn Long chủ biên), Văn chương và thời cuộc (Hà Minh Đức), Đồng cảm và sáng tạo (Lý Hoài Thu), đã có nhiều bài viết quan tâm nghiên cứu nhiều vấn đề của hồi ký.
Các công trình, bài viết ở nhiều góc độ đã đề cập đến thành tựu của hồi ký văn học, những đóng góp và thách thức của thể loại trong đời sống văn học đƣơng đại. Tìm hiểu sự vận động của hồi ký trong dòng chảy của văn học những thập niên cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI nhiều ngƣời có đồng quan điểm với Bích Thu trong việc ghi nhận vị trí quan trọng của hồi ký đối với quá trình phát triển thể loại. Tác giả này khẳng định sự bùng nổ và ƣu thế của hồi ký vào những thập niên cuối thế kỉ XX. Theo bà, sự xuất hiện của những hồi ký “mang đậm dấu ấn cái tôi của nhà văn, thuật lại lai lịch, đời tƣ, đời viết, quan hệ chủ thể sáng tạo với đồng nghiệp, bạn văn, ngƣời thân và bạn đọc… thu hút sự chú ý của ngƣời đọc đã chứng tỏ cái thế mạnh riêng của tác phẩm ký” [30, tr.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hà Minh Đức với bài viết “Về khả năng phản ánh hiện thực của hồi ký, nhân đọc Sống như Anh”, đăng tại Tạp chí Văn học số 4/1965, đã có một cách nhìn sơ lƣợc về hồi ký. Ông đánh giá rất cao thế hệ tác giả trong giai đoạn này đã để lại nhiều tác phẩm hồi ký có chất lƣợng [35, tr. Trong công trình Ký viết về chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội (năm 1980), ông đã khẳng định vai trò của hồi ký trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc: “Hồi ký viết về chiến tranh cách mạng của ta có một vị trí hết sức quan trọng trong việc phản ánh lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc…giá trị của hồi ký không chỉ xác định ở trong phạm vi văn học mà đƣợc khẳng định ở nhiều mặt: chính trị, quân sự, sử học, xã hội học. Các tác phẩm này đƣợc viết ra trên cơ sở của ký ức chọn lọc chính xác và có trách nhiệm.
Sự thật của đời sống đƣợc tôn trọng ở mức cao nhất” [36, tr. Trong đó cuốn Văn chương và thời cuộc Nxb Khoa học Xã hội (năm 2009), ông cũng nhận định: “Trong tƣơng lai sẽ có rất nhiều hồi ký, nhật ký xuất hiện khi ngƣời ta quan tâm đến cuộc đời riêng của nhiều loại ngƣời vốn có đóng góp hoặc nổi danh ở một lĩnh vực nào đó” [36]. Theo dõi tình hình nghiên cứu hồi ký thời ký đổi mới, có thể thấy, đa phần các ý kiến đều thống nhất cho rằng: “hồi ký Việt Nam đang có những chuyển đổi mạnh mẽ, đang đƣợc mùa, “thăng hoa” và đóng một vai trò quan trọng trong đời sống văn học đƣơng đại. Qua việc khảo sát lịch sử vấn đề nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy cùng với sự vận động của thể loại, hồi ký thời kỳ đổi mới (từ những hiện tƣợng đến những vấn đề đặt ra trong từng tác giả, tác phẩm cụ thể) đã dành đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình.
Nguyễn Phƣợng có bài viết “Văn học và nền kinh tế thị trƣờng trong mƣời năm cuối thế kỉ” khẳng định sự phát triển nổi trội của thể hồi ký, tự truyện trong bối cảnh nền kinh tế thị trƣờng: “Không ngẫu nhiên, thể loại hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết tự truyện lại gần nhƣ chiếm thế thƣợng phong trong giai đoạn này. Công chúng dành sự quan tâm khá đặc biệt với một số tiểu thuyết tự truyện và hồi ký nhƣ Cát bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1999) của Tô Hoài,…”. Sự quan tâm đó theo ông là do “xu hƣớng giải thiêng, giải ảo”, “sự thay đổi nhận thức và quan niệm về các hệ giá trị” và “cái nhìn tỉnh táo, duy thực đầy can đảm” của nhà văn trong việc “diễn đạt những sự thật từng bị che khuất bởi những chi phối của lịch sử và thời cuộc” [125]. Trong cuốn Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại của trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội có đoạn: “Trong văn xuôi những năm 90 và vài năm gần đây, thấy nổi lên hai mảng đáng chú ý: hồi ký - tự truyện và tiểu thuyết lịch sử.
Một loạt hồi ký của các 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà văn, nhà thơ, cả những nhà hoạt động xã hội đã đem lại cho ngƣời đọc những hiểu biết cụ thể, sinh động và xác thực về xã hội, lịch sử, về đời sống văn học và gƣơng mặt một số nhà văn ở những thời kì đã qua” [98, tr. Bên cạnh đó Lý Hoài Thu trong công trình Đồng cảm và sáng tạo (năm 2006), lí giải sự phát triển và ghi nhận những đóng góp của hồi ký cho đời sống văn học: “Những năm cuối cùng khép lại thế kỉ XX, sự ra đời của các tác phẩm hồi ký nhằm đáp ứng lại nhu cầu nhìn nhận và suy ngẫm về quá khứ. Những vấn đề của văn chƣơng một thuở, những số phận đã thành dĩ vãng giờ đƣợc tái dựng theo một tinh thần mới, giả thiết mới đã gây không ít những cuộc tranh cãi mà nhờ đó, đời sống văn học trở nên có khí sắc hơn” [150, tr. Bà tỏ ra tin tƣởng vào sự phát triển của thể loại này: “Với tất cả những nỗ lực tìm tòi, khám phá, cách tân về nội dung ý nghĩa cũng nhƣ nghệ thuật biểu hiện và quan trọng nhất là với sự tự khẳng định không ngừng phong cách cá nhân của các tác giả hồi ký, bút ký thời kỳ đổi mới, chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định sự thành công và chín muồi của thể loại ký ở giai đoạn hiện nay” [150].
Tiếp đến năm 2008, Lý Hoài Thu tiếp tục với bài viết “Hồi ký và bút ký thời kỳ đổi mới” trong Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 10. Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã đƣa ra các nhận định và đánh giá về thể loại bút ký cũng nhƣ hồi ký và quá trình phát triển của nó trong thời kỳ đổi mới. Bên cạnh đó tác giả còn khẳng định “trong văn xuôi thời kỳ Đổi mới, ngoài phóng sự và hồi ký, bút ký, các thể ký khác xuất hiện với tần số khá ít ỏi. Điều đó có thể đƣợc cắt nghĩa bởi ký sự chỉ thích ứng với bối cảnh chiến tranh” [151, tr.
Tác giả đã khẳng định: “Dù viết về quá khứ, tái dựng “ký ức thời gian đã mất”, song giá trị và khả năng cảm hóa của các tác phẩm hồi ký lại đƣợc xác lập bởi góc nhìn hiện tại, đáp ứng nhu cầu nhận thức thực tại của nhà văn. Về phƣơng diện nội dung, Lý Hoài Thu chỉ ra: Bên cạnh việc khai thác những chủ đề - đề tài mang tầm “vĩ mô”, tầm đất nƣớc, dân tộc (hai cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc), các tác phẩm hồi ký thời kỳ đổi mới luôn bám sát cuộc sống “vĩ mô” với bao ngổn ngang, bề bộn của “muôn mặt đời thƣờng”, của nhân tình thế thái. Song song với dòng chảy lịch sử là dòng chảy văn chƣơng, là công cuộc “nhận đƣờng” và “lên đƣờng” đầy khó khăn, thử thách; là những “nghi án” văn chƣơng, là chân dung văn nghệ sĩ; là những số phận văn chƣơng trong quá khứ cũng nhƣ trong hiện tại hiện lên rõ nét, trần trụi cùng với những trải nghiệm thấm thía, những suy tƣ sâu lắng về nghiệp, về nghề. Tất cả đều có trong hồi ký thời kỳ đổi mới.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2006, trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 11, tác giả Đỗ Hải Ninh trong bài “Ký trên hành trình đổi mới”, mục “Sự nở rộ của hồi ký” đã đi tìm căn nguyên để lý giải hiện tƣợng thú vị trên. Tác giả chỉ ra nguyên nhân khách quan và chủ quan, điều kiện lịch sử, xã hội và quá trình vận động nội tại của nền văn học dẫn đến sự nở rộ của hồi ký Thời kì đổi mới. Văn học thời kì này tìm đến thể hồi ký là tìm một cách tiếp cận hiện thực đáp ứng nhu cầu giãi bày của ngƣời viết, nhu cầu đƣợc hiểu, đƣợc chiêm nghiệm quá khứ, đánh giá lại lịch sử. Lúc này, hiện thực đƣợc phản ánh không chỉ là hiện thực bề mặt, mà còn là hiện thực chiều sâu, đầy tính phức tạp, bí ẩn của con ngƣời.
Tiếp đó, Đỗ Hải Ninh chỉ ra một số đặc điểm của hồi ký văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới ở cả phƣơng diện nội dung và nghệ thuật. Về phƣơng diện nội dung, tác giả nhấn mạnh: hồi ký thời kì đổi mới quan tâm hơn tới sự chiêm nghiệm lịch sử và số phận cá nhân trong lịch sử; đồng thời qua những trang viết các nhà văn đã làm sống lại ký ức về thời đại của họ, những bức chân dung về bạn bè, đồng nghiệp và cả bức chân dung tự hoạ về chính bản thân ngƣời viết. Về phƣơng diện nghệ thuật, Đỗ Hải Ninh nhấn mạnh đến chất giễu nhại, giọng tự thú, tự vấn - một trong những đặc trƣng riêng biệt - một thể nghiệm thành công của hồi ký thời kỳ đổi mới [120, tr.