Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường Đài Loan Chương 2. Phân tích thực trạng xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường Đài Loan. Triển vọng và giải pháp thúc đẩy hoạt động xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường Đài Loan.
8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƢỜNG ĐÀI LOAN 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG 1. Những khái niệm cơ bản liên quan đến xuất khẩu lao động Trước đây, do yêu cầu của cuộc sống, công việc hoặc do hoàn cảnh khách quan (chiến tranh, thiên tai,…), tại nhiều nơi đã có hiện tượng di dân từ quốc gia này sang quốc gia khác, kéo theo đó là hiện tượng di chuyển việc làm. Nhưng những hiện tượng đó đơn thuần là tự phát.
Chỉ đến khi sự phát triển kinh tế trên phạm vi toàn cầu có những chuyển biến không đồng đều về chất giữa các quốc gia, dẫn đến sự chênh lệch về thu nhập, mức sống và xuất hiện hiện tượng dư thừa lao động tại một số quốc gia, thì lúc đó việc đưa người lao động từ quốc gia này sang quốc gia khác làm việc mới được tiến hành một cách chủ động và bài bản. Do đó, khi nghiên cứu về vấn đề xuất khẩu lao động, trước hết cần tìm hiểu và làm rõ một số khái niệm có liên quan như sau: 1. Sức lao động Sức lao động là một khái niệm trọng yếu trong kinh tế chính trị Mác-xít. Mác định nghĩa sức lao động là toàn bộ những năng lực thể chất và tinh thần tồn tại trong một cơ thể, trong một con người đang sống, và được người đó đem ra vận dụng mỗi khi sản xuất ra một giá trị thặng dư nào đó.
Sức lao động là khả năng lao động của con người, là điều kiện tiên quyết của mọi quá trình sản xuất và là lực lượng sản xuất sáng tạo chủ yếu của xã hội. Nhưng sức lao động mới 9 chỉ là khả năng lao động, là cái có trước, còn lao động là sự tiêu dùng sức lao động trong hiện thực. Lao động Lao động là sự tiêu dùng sức lao động trong hiện thực. Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm tạo ra các sản phẩm phục vụ cho các nhu cầu của đời sống xã hội.
Lao động là hoạt động đặc trưng nhất, sáng tạo và là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm thay đổi các vật thể tự nhiên phù hợp với nhu cầu của con người. Như vậy, thực chất lao động là sự vận động của sức lao động trong quá trình tạo ra của cải vật chất cho xã hội, lao động cũng chính là quá trình kết hợp của sức lao động và tư liệu sản xuất để sản xuất ra sản phẩm phục vụ nhu cầu con người. Có thể nói lao động là yếu tố quyết định cho mọi hoạt động kinh tế. Di chuyển quốc tế sức lao động Di chuyển quốc tế sức lao động là thuật ngữ để chỉ hiện tượng người lao động ra nước ngoài nhằm tìm kiếm việc làm, nói cách khác họ di chuyển ra khỏi biên giới quốc gia và bán sức lao động của mình để kiếm sống.
Người lao động khi đó được gọi là người xuất cư, còn sức lao động của người đó được coi là sức lao động xuất khẩu, quốc gia có người xuất cư là nước xuất khẩu lao động. Khi người lao động đến một nước khác hay là nước nhập khẩu lao động, họ được gọi là người nhập cư, và sức lao động của họ khi đó gọi là sức lao động nhập khẩu. Xuất khẩu lao động Xuất khẩu lao động là sự di chuyển quốc tế sức lao động một cách có chủ đích dưới sự cho phép của pháp luật. 10 Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế - xã hội đặc thù, thuộc lĩnh vực hợp tác kinh tế quốc tế của một quốc gia nhằm thực hiện việc cung ứng hàng hóa sức lao động cho nhu cầu sử dụng ở nước ngoài theo các hình thức do nhà nước quy định.
Đây là một hình thức giao dịch hàng hóa sức lao động trên thị trường lao động quốc tế, tuân theo những quy luật của cung - cầu lao động trên thị trường, trong đó người chủ bán hàng hóa sức lao động cho người sử dụng ở nước ngoài thông qua các tổ chức trung gian của nhà nước hoặc tư nhân. Nguyên nhân dẫn đến xuất khẩu lao động 1. Sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế giữa các quốc gia Đây là một trong những nguyên nhân khách quan cơ bản của hoạt động xuất khẩu lao động. Sự chênh lệch này đã phân chia thế giới thành nhóm nước đã phát triển và nhóm nước đang phát triển với sự chênh lệch ngày càng tăng về mức sống.
Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, các nước phát triển đã có những cải tiến vượt bậc trong các lĩnh vực cơ khí hóa và tự động hóa. Quá trình tái cơ cấu nền kinh tế được đẩy nhanh, nâng cao năng lực sản xuất và hiệu quả của nền kinh tế, dẫn đến hiện tượng, ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, đôi khi chính lực lượng lao động của nước đó cũng không đáp ứng được mà phải sử dụng lao động từ nước ngoài. Thêm vào đó, tại các nước phát triển, mức sống của người dân rất cao, phúc lợi xã hội tốt và được phân bổ đồng đều; hơn nữa, trình độ nguồn nhân lực xét trên bình diện chung đều ở ngưỡng cao cấp, dẫn đến người dân tại các quốc gia này có tâm lý hưởng thụ và không muốn làm một số công việc, trong đó chủ yếu là lao động chân tay, lao động giản đơn và những công việc có tính chất độc hại. Trái ngược lại, ở các nước đang phát triển nhưng đông dân, có mức tiền công lao động thấp, lại thường xuyên xảy ra tình trạng dư thừa 11 lao động do nền kinh tế yếu kém không tạo đù công ăn việc làm, tất yếu nảy sinh nhu cầu cung ứng lao động cho những nơi đang thiếu nhân lực và có mức tiền công cao hơn.
Cung và cầu lao động gặp nhau trên cơ sở đó đã trở thành một trong những nguyên nhân chính xuất hiện hiện tượng di chuyển quốc tế sức lao động. Sự tăng thu nhập và nâng cao trình độ chuyên môn cho người đi lao động nước ngoài Sự tăng thu nhập được đề cập ở đây xét trên phương diện vi mô là cho bản thân người lao động cũng như các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực xuất khẩu lao động; còn xét trên phương diện vĩ mô thì nó làm tăng thu ngoại tệ và tăng thu ngân sách cho nhà nước. Người lao động dưới động cơ về thu nhập sẽ tìm kiếm việc làm ở nơi có thu nhập cao hơn, ở đây là các nước nhập khẩu lao động có kinh tế phát triển hơn Việt Nam. Còn doanh nghiệp dưới động cơ về lợi nhuận sẽ giúp đỡ người lao động trong việc tìm kiếm chủ lao động có nhu cầu, kí kết hợp đồng, và hoàn thiện các thủ tục pháp lý đưa người lao động đi.
Ngoài những ý nghĩa về mặt kinh tế thì thực hiện tốt công tác xuất khẩu lao động sẽ giảm được tệ nạn xã hội do thất nghiệp gây ra, tạo một hướng đi tích cực cho người lao động, học tập được tác phong làm việc chuyên nghiệp từ các nước có nền sản xuất phát triển hơn chúng ta. Sự biến động về nhu cầu sức lao động Những biến động về nhu cầu sức lao động là nguyên nhân khách quan gây nên xuất khẩu lao động. Trên cơ sở tìm hiểu các hiện tượng di dân quốc tế, nhiều lý thuyết về di dân đã được khái quát, trong đó đáng kể nhất là lý thuyết “lực đẩy – lực hút” do Ravenstein là người đầu tiên đưa ra khi phân tích các dòng di dân chạy từ Ailen sang Anh hồi đầu thế kỷ XIX [41]. Ông đã khái quát các yếu tố tại 12 nước xuất cư như thất nghiệp, nghèo đói, điều kiện làm việc không đảm bảo,… gọi là yếu tố lực đẩy và các yếu tố tại nước nhập cư như cơ hội việc làm, thu nhập cao, khả năng thăng tiến,… gọi là yếu tố lực hút.
Từ đó ông đưa ra lý thuyết di chuyển sức lao động quốc tế “lực đẩy – lực hút” và cho rằng chính các yếu tố lực hút là nguyên nhân quan trọng quyết định việc di cư của người lao động từ Ailen sang Anh làm việc. Điều này đến nay vẫn còn nguyên giá trị khi xem xét các nguyên nhân của xuất khẩu lao động trong điều kiện hội nhập kinh tế, khi mà nhu cầu tiếp nhận lao động nước ngoài, thu nhập, điều kiện sống và làm việc tại nước nhập khẩu lao động là yếu tố lực hút, là điều kiện quyết định đến việc xuất cư của người lao động. Sự chênh lệch về mức tăng dân số tự nhiên Trên thế giới, sự phân hóa trong mức tăng dân số tự nhiên ngày càng gia tăng giữa nhóm các nước phát triển, đang phát triển và chậm phát triển. Tại các nước phát triển, mức gia tăng dân số chỉ dừng lại ở ngưỡng dưới 1%/năm, cá biệt một số nước còn có tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên bằng 0 hoặc âm, như một số quốc gia ở Bắc Âu (Thụy Điển, Phần Lan,…).
Trong khi đó, tại các quốc gia đang phát triển, tỉ lệ này thường được duy trì ở mức từ 1% đến 2% và tại các nước kém phát triển là trên 2% [40]. Ví dụ tại Italia, dân số Italia dự kiến giảm từ 57 triệu người xuống còn 54 triệu người năm 2020, trong khi đó, tại Phillipin và Việt Nam, dân số dự kiến tăng gần gấp đôi, từ 62 triệu người năm 1987 lên 115 triệu người tại Phillipin và 121 triệu người tại Việt Nam năm 2020 (bảng 1. Bên cạnh sự chênh lệch trong tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên là hiện tượng già hóa dân số tại các nước phát triển, dẫn tới sự chênh lệch trong lực lượng dân số trong độ tuổi lao động tại các nhóm nước kể trên, do vậy đã tạo ra sự chênh 13 lệch trong cung cầu lao động tại các nhóm nước. Cụ thể, tại các nước phát triển xuất hiện tình trạng khan hiếm lao động (dư cầu lao động), trong khi tại các nước đang và chậm phát triển lại xảy ra tình trạng dư thừa lao động, thiếu việc làm (dư cung lao động), thúc đẩy sự di chuyển quốc tế sức lao động từ các nước đang và chậm phát triển sang các nước phát triển hơn.
