chương I – Luật xuất bản ban hành ngày 14 tháng 12 năm 2004 khẳng định: “Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm đến nhiều người nhằm giới thiệu tri thức thuộc các lĩnh vực của đời sống xã hội, giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, nâng cao dân trí, xây dựng đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam, mở rộng giao lưu văn hóa với các nước, phát triển kinh tế - xã hội, đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổn hại lợi ích quốc gia, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Xuất bản là quá trình tổ chức việc sáng tạo, tác động vào quá trình sáng tạo của tác giả để có bản thảo tác phẩm, xử lý và hoàn thiện bản thảo, bản mẫu 8 và in thành các xuất bản phẩm nhằm phục vụ nhiều người trong xã hội; là một quá trình nối tiếp, đồng bộ, hoàn chỉnh giữa ba khâu chính: biên tập – in ấn – phát hành các loại xuất bản phẩm. Đặc điểm của xuất bản - Là một bộ phận của văn hóa nên xuất bản chịu sự chi phối của các quy luật phát triển văn hóa. Nói đến xuất bản là đề cập đến lao động xuất bản trong đó trung tâm là biên tập sách, một loại lao động khoa học trí óc gồm: tổ chức nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ thuật, đây chính là lao động chất xám.
Biên tập viên, kể cả khi là nhà văn, nhà khoa học thì lao động ở nhà xuất bản không thể là lao động viết văn, viết sách mà là lao động biên tập. Họ làm việc với các nhà văn, nhà khoa học, nhà nghiên cứu. Công cụ lao động của họ cũng là tư duy, sản phẩm lao động của họ mang lại là kết quả của quá trình tư duy, đó là bản thảo đạt yêu cầu về giá trị tư tưởng, về chính trị, về văn hóa và về các tri thức khác. - Xuất bản hướng tới việc cảm hóa con người, cải tạo con người nhằm cải tạo thiên nhiên và xã hội vì mục đích của con người.
Một khi các sản phẩm của trí tuệ là sách đã được con người tiếp nhận thì nó không thể chỉ là dạng tinh thần, mà đến “cái ngưỡng” nhất định nó sẽ chuyển hóa thành lực lượng vật chất. Trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên”, Ăngghen đã viết: “văn hóa, khi đã trở thành một lực lượng xã hội thì có một sức mạnh ghê gớm có thể làm đảo lộn cả một xã hội, đánh đổ cả một chế độ như cách mạng dân chủ tư sản Pháp”. Nhưng hoạt động văn hóa, tư tưởng không thể xã hội hóa, không thể chuyển tải các ý tưởng của mình tới công chúng khi không có đủ các điều kiện vật chất nhất định – đó là hoạt động xuất bản sách. - Không chỉ là hoạt động tinh thần, hoạt động trí tuệ, xuất bản còn là hoạt động vật chất, hoạt động kinh tế.
9 Chính lao động của biên tập viên đã là lao động vật chất, các biên tập viên đã vật chất hóa các ý tưởng của nhà văn, nhà khoa học, nhà nghiên cứu thành các bản thảo, với các công cụ, đối tượng lao động đặc thù; nhưng lao động đó mới chỉ là lao động sáng tạo ra bản gốc, bản mẫu, nó phải trải qua quá trình vật chất hóa các giá trị tinh thần thành các xuất bản phẩm cụ thể. Quá trình này được thực hiện với sự hỗ trợ của các phương tiện và kỹ thuật của công nghệ in. Như mọi sản phẩm khác, xuất bản phẩm là một thực thể vật chất, khi lưu thông và được sử dụng để thực hiện mục đích cuối cùng của xã hội. Khi xuất bản phẩm trở thành hàng hóa thì nó cũng chịu sự tác động của quy luật cạnh tranh và quy luật cung cầu.
Nhà xuất bản sách của mình là bán các giá trị tinh thần chứa đựng bên trong cái “vỏ vật chất” chuyển tải nó; nhưng không thể không tính đến các hao phí vật chất đã đầu tư trong quá trình sản xuất. Người mua sách chấp nhận cái “vỏ vật chất” do nhà xuất bản thực hiện, để sử dụng cái giá trị đích thực chứa đựng bên trong nó. Như vậy, người sản xuất (xuất bản) là người bán và người mua (bạn đọc) là người sử dụng đã gặp nhau. Lúc này quá trình sản xuất – lưu thông đã được thực hiện.
Nhà xuất bản thu được những cái cần thu đó là hiệu quả chính trị, hiệu quả xã hội và hiệu quả kinh tế; còn bạn đọc tìm thấy cái mình cần đó là tri thức thể hiện trong sách qua sử dụng. Vị trí của xuất bản trong đời sống xã hội. Hoạt động xuất bản có vị trí hết sức quan trọng trong đời sống xã hội. Nó vừa là hoạt động văn hóa, tư tưởng vừa là hoạt động sản xuất vật chất.
Về phương diện văn hóa, tư tưởng thì sách và các nhà xuất bản phẩm khác do hoạt động xuất bản mang lại là sản phẩm tinh thần. Nội dung chính trị, xã hội, pháp luật, đạo đức, văn học – nghệ thuật, khoa học kỹ thuật, khoa học công nghệ chứa đựng trong sách là ý tưởng của các tác giả, của nhà xuất bản nhằm truyền bá, bồi dưỡng và nâng cao dân trí; đáp ứng nhu cầu về đời sống tinh thần của nhân dân, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và mở rộng giao lưu văn hóa với các nước trong khu vực và thế giới, nhất là khi Việt Nam 10 trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức tương mại Thế giới. Ở nước ta, các nhà xuất bản là phương tiện, công cụ của Nhà nước, tổ chức chính trị, xã hội thuộc hệ thống chính trị. Do vậy, hoạt động xuất bản thuộc kiến trúc thượng tầng.
Về phương diện sản xuất vật chất, các giá trị tinh thần, trí tuệ do lao động sáng tạo của con người mang lại chỉ trở thành sách và các nhà xuất bản phẩm khác khi đã thông qua hoạt động sản xuất. Mọi người phải thừa nhận sách là sản phẩm vật chất; bởi nó là kết quả do lao động vật chất tạo ra. Cấu trúc của nó do chính các yếu tố vật chất tạo thành, đó là các loại vật liệu chuyên dùng như: giấy, mực in, chỉ khâu, thép, hồ dán, vải, keo, các ton, v. Khi đã trở thành sản phẩm hoàn chỉnh đưa vào lưu thông, sách và xuất bản phẩm trở thành hàng hóa.
Nó mang đầy đủ các thuộc tính của hàng hóa; chịu sự tác động của quy luật giá trị, quy luật cung cầu và chấp nhận sự thật cạnh tranh. Xét về góc độ giá trị thì sách là loại hàng hóa đặc biệt, bởi người mua – mua những giá trị chứa đựng trong cái “vỏ bọc vật chất”; còn người bán – nhà xuất bản thì bán được cái “giá trị tinh thần bên trong”. Mặt khác, không phải ai cũng đọc sách và đọc bất kỳ cách nào, vì sách bao giờ cũng có đối tượng riêng. Người sử dụng sách, thưởng thức sách khác người tiêu dùng các sản phẩm vật chất khác ở chỗ tùy theo trình độ văn hóa cao hay thấp, chuyên môn, nghề nghiệp mà lựa chọn sách cho phù hợp.
Hoạt động xuất bản có ảnh hưởng rất nhiều đến việ giáo dục tư tưởng, chính trị, văn hóa, đạo đức, lối sống, tâm tư, tình cảm, đời sống tinh thần của nhân dân. Xuất bản luôn chịu sự chi phối của các quy luật phát triển văn hóa. Mặt khác hoạt động xuất bản còn là hoạt động sản xuất vật chất có vai trò quan trọng trong việc tạo thành, chuyển tải, nhân bản các giá trị tinh thần, trí tuệ, ý tưởng của tác giả, của nhà xuất bản thành các xuất bản phẩm. Vì thế, xuất bản còn đồng thời chịu tác động của hệ thống quy luật kinh tế.
Vai trò của xuất bản trong đời sống xã hội. Xuất bản – “bà đỡ” của các tác phẩm, các công trình khoa học dưới hình thức xuất bản phẩm Có thể nói, trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, sự ra đời của sách là thành tựu kỳ diệu; xuất bản phẩm nói chung và sách nói riêng là vật thể chất đã xã hội hóa các giá trị lao động của các nhà văn từ các tác phẩm của họ. Là sản phẩm do lao động trí óc của các tác giả tạo thành, được các nhà xuất bản đón nhận, được các biên tập viên chỉnh sửa, hoàn thiện nhằm nâng cao giá trị. Chính vì vậy mà lao động biên tập được xem như là “bà đỡ” cho các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học và công nghệ công bố dưới hình thức xuất bản phẩm.
Mặt khác, để phát triển và phục vụ xã hội ngày một tốt hơn các nhà xuất bản phải chủ động tạo ra nguồn bản thảo, nguyên vật liệu chính của đầu vào và thông qua các cuộc thi và mở trại sáng tác. Như vậy, xuất bản đã tạo ra môi trường và điều kiện nhằm kích thích hoạt động nghiên cứu, sáng tạo phát triển. Hoạt động này của nhà xuất bàn đã chủ động tạo nên việc hình thành bản thảo theo chủ đề và những vấn đề cấp bách trong cuộc sống, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của bạn đọc. Trong nhiều trường hợp lao động biên tập đã tham gia vào quá trình sáng tác của tác giả và không ít trường hợp họ không chỉ là “bà đỡ” mà còn cùng tác giả “thai nghén” cho “đứa con tinh thần”.
Xuất bản – phương tiện phản ánh đời sống tinh thần, bảo tồn và lưu truyền các sản phẩm văn hóa. Xuất bản là một bộ phận thiết yếu của hoạt động văn hóa. Nó trở thành phương tiện phản ánh đời sống văn hóa tinh thần, thông qua hoạt động phát hiện, sưu tầm, chọn lựa, sản xuất để công bố dưới hình thức xuất bản phẩm ở các nhà xuất bản. So với các phương tiện khác, xuất bản có lợi thế hơn hẳn là phản ánh đầy đủ các nền văn minh của nhân loại và của mỗi quốc gia trên thế giới.
Đồng thời nó là tấm gương phản chiếu sinh hoạt tinh thần và vật chất của con người qua các thời đại. Đối với mỗi quốc gia, nó thể hiện đặc trưng bản sắc riêng, trình độ và sự hòa nhập trong cộng đồng quốc tế. Sách và các xuất bản 12 phẩm ra đời nhằm thực hiện vai trò phản ánh đó.