CHƯƠNG 1: THẢM HỌA KÉP THÁNG 3/2011 VÀ CUỘC ĐIỀU TRA TẠI VÙNG ĐÔNG BẮC NHẬT BẢN Nhật Bản là một đảo quốc Thái Bình Dương, nằm trên khu vực bất ổn định của vỏ trái đất nên hàng năm, các thiên tai như bão, động đất, núi lửa, sóng thần… thường xuyên xảy ra. Trong thời kỳ hiện đại, trước thảm họa kép tháng 3/2011, Nhật Bản đã hứng chịu những thiệt hại nặng nề bởi hai trận động đất lịch sử là động đất Kanto năm 1923 và động đất Hanshin – Awaji năm 1995 (động đất Kobe). Chính vì thường xuyên bị ảnh hưởng bởi các thiên tai nên người dân Nhật Bản đã có nếp sinh hoạt thích ứng thường trực với thảm họa. Nhật Bản cũng sớm có các cơ chế phòng vệ và phản ứng tích cực với thảm họa, điển hình là Luật Cơ bản về đối phó thảm họa (1961).
Tuy nhiên, thảm họa kép tháng 3/2011 được xem là thảm họa khủng khiếp “chưa từng có” trong lịch sử Nhật Bản kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai xét về quy mô và mức độ thiệt hại. Quy mô và mức độ thiệt hại lớn “chưa từng có” đã khiến cho những phản ứng của người dân và chính phủ Nhật Bản bị đặt vào tình huống “bất thường”, điều có ảnh hưởng rất lớn đến vấn đề “tương trợ” được xem xét trong nghiên cứu này. Tức là, nếu chỉ là những trận động đất hay mưa bão bình thường khác thì hàng năm ở Nhật Bản có rất nhiều thiên tai như vậy, và Nhật Bản đã có sẵn cơ chế để mọi người dân phản ứng, những hành động tương trợ như trong thảm họa kép này chưa chắc đã được diễn ra. Đứng ở vị trí “người ngoài cuộc”, các con số về quy mô, mức độ thương vong, thiệt hại được chúng ta chú ý, hơn là cảm nhận thực sự của những người trong cuộc.
Thực tế điều tra cho nhận thấy những khu vực khác nhau của Nhật Bản chịu những ảnh hưởng hết sức khác nhau. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến mức độ tính chất căng thẳng, nguy kịch trong cảm nhận chủ quan của các nạn nhân thảm họa. Không phải tất cả người dân Nhật Bản đều cho mình là nạn nhân của thảm họa này. Trong phần dưới đây, bằng việc khái quát các đặc trưng của thảm họa kép tháng 3/2011 thông qua các tư liệu và điều tra quan sát thực tế của tác giả, ta sẽ cùng nhìn nhận lại về mức độ tính chất căng thẳng, nguy kịch “khác nhau” của sự kiện tùy theo cảm nhận chủ quan của các đối tượng.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thảm họa kép tháng 3/2011 1. Cơ chế phát sinh thảm họa 1) Động đất ngoài khơi Thái Bình Dương vùng Đông Bắc Nhật Bản Ngày 11/3/2011, lúc 14 giờ 46 phút, một trận động đất với cường độ 9.0 độ M8 phát sinh với tâm chấn sâu 24km tại khu vực ngoài khơi Sanriku (38.52 độ Kinh Đông), cách bán đảo Oshika (Đông Bắc tỉnh Miyagi) 130km về phía Đông Đông Nam. Theo Cục Khí tượng Nhật Bản, khu vực tâm chấn vào khoảng 450 ×200km trải dài trên vùng biển từ tỉnh Iwate đến Ibaraki.
Đây là trận động đất lớn thứ 4 trên thế giới trong các trận động đất tính từ năm 1900 trở lại đây. Khu vực tâm chấn và phân bố cấp độ động đất của Động đất ngoài khơi Thái Bình Dương khu vực Đông Bắc Nguồn: Cục Khí tượng Nhật Bản (2015) 8 Độ M: Thang độ lớn mô-men (Momen Magnitude Scale). Đây là thang đo độ lớn năng lượng một cơn động đất sinh ra, được đưa ra từ năm 1979 bởi Tom Hanks và Kanamori Hiroo, thường được các phương tiện truyền thông đưa tin là “độ Richter” (được đưa ra bởi Charles Richter vào năm 1935), mặc dù thông số đưa ra được hiểu là độ mô-men. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo đánh giá dài hạn của Ủy ban điều tra động đất Nhật Bản, có 6 khu vực ngoài khơi có nguy cơ cao xảy ra động đất, bao gồm: khu vực trung bộ ngoài khơi Sanriku, khu vực ngoài khơi tỉnh Miyagi, khu vực biển phía Nam ngoài khơi Sanriku, khu vực ngoài khơi tỉnh Fukushima, khu vực ngoài khơi tỉnh Ibaraki, và khu vực từ phía bắc vùng biển Sanriku đến vùng ngoài khơi bán đảo Boso (tỉnh Chiba).
Mặc dù vậy, trong thảm họa tháng 3/2011, sự kiện cả 6 khu vực này có động đất phát sinh liên đới nằm ngoài dự báo của ủy ban này [17, tr. Theo Từ điển Thảm họa Lịch sử Nhật Bản, động đất tại khu vực ngoài khơi tỉnh Miyagi với cường độ 7.5 ~ 8 độ M đã từng diễn ra với chu kỳ 40 năm. Lần gần đây nhất là trận động đất năm 1978, tỉ lệ xác suất diễn ra sau đó trong vòng 30 năm (tức là khoảng năm 2010) là 99%. Trong bối cảnh đó, động đất ngoài khơi Thái Bình Dương vùng Đông Bắc với cường độ 9.0 độ M và phạm vi rộng lớn như vậy là một điều chưa từng có trong lịch sử quan trắc của Nhật Bản.
Khu vực vùng biển ngoài khơi vùng Đông Bắc cũng được cho là ít có khả năng xuất hiện động đất cực mạnh, và sau sự kiện năm 2011, điều này cũng đang được đánh giá lại [8, tr. Ngay sau khi động đất ngoài khơi phát sinh, những rung chấn mạnh đã ngay lập tức cảm nhận được ở khu vực bán đảo Oshika (tỉnh Miyagi) và lan rộng ra các tỉnh từ Iwate đến Ibaraki trong 60 giây sau đó. Sau khi cơn động đất xảy ra 110 giây, Miyagi đón nhận đợt rung chấn mạnh thứ hai, sau 160 giây, khu vực lân cận ranh giới giữa tỉnh Fukushima và Ibaraki đón tiếp đợt rung chấn mạnh thứ ba. Theo đó, toàn bộ các khu vực các tỉnh từ vùng Đông Bắc đến Kanto chịu một vài đợt rung chấn mạnh, các đợt rung chấn diễn ra kéo dài trong khoảng vài phút [8, tr.
Cơn động đất gây ra rung chấn mạnh nhất cấp độ 7 trên đất liền ở khu vực tỉnh Miyagi, cấp độ 6 ở các tỉnh từ Iwate đến Chiba. Điều đáng lưu ý là rung chấn mạnh kéo dài gây ra hiện tượng sạt lở đất và hóa lỏng đất9, là nguyên nhân chính gây ra 9 Hóa lỏng đất là hiện tượng xảy ra khi đất bão hòa với nước ngầm, do sự gia tăng áp lực nước trong các lỗ rỗng của đất. Nền đất là một tập hợp hàng tỷ các hạt đất riêng rẽ, tiếp xúc với nhau. Trọng lượng của các hạt nằm trên tạo ra lực liên kết giữa chúng, nhờ đó, nền đất có được kết cấu vững chắc.
Thông thường, áp lực nước ngầm trong đất tương đối thấp. Khi động đất xảy ra, chấn động mạnh trong thời gian cực ngắn làm áp lực nước tăng vọt. Nước không đủ thời gian thoát ra, “mắc kẹt” trong lòng đất, lấp đầy khoảng không gian giữa các hạt đất, ngăn cản sự tiếp xúc của chúng với nhau. Do ma sát giữa các hạt đất giảm đột ngột nên nền đất mất đi sự liên kết và hoạt động như một chất lỏng nhớt.
Khi đó, nước trào ngược lên trên cùng với bùn và cát mịn. Cát 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những thiệt hại về nhà cửa mà không phải trực tiếp do các rung chấn mạnh gây ra. Các ngôi nhà bị đổ do rung chấn mạnh tương đối ít và cũng chỉ giới hạn ở một số khu vực [8, tr. Các cơn rung chấn từ cấp độ 1 có thể cảm nhận trên hầu hết toàn bộ lãnh thổ Nhật Bản10, nhưng các rung chấn mạnh chủ yếu là từ cấp độ 5 yếu trở lên trong thang cấp độ động đất của Nhật Bản được Nội các Nhật Bản công bố như Bảng 1-1.
Phân bố cấp độ động đất từ 5 yếu11 trở lên do động đất ngoài khơi Thái Bình Dương vùng Đông Bắc Nhật Bản ngày 11/3/2011 Cấp độ Khu vực 7 Bắc Miyagi Bắc và trung bộ Miyagi, Đông và trung bộ Fukushima, Bắc và Nam 6 mạnh Ibaraki, Bắc và Nam Tochigi Nam duyên hải, Bắc và Nam trong đất liền của Iwate, Tây Fukushima, 6 yếu Nam Gunma, Bắc Saitama, Tây Nam Chiba Đông Nam và Bắc Aomori, Bắc duyên hải Iwate, Nam duyên hải và Nam trong đất liền của Akita, Đông Nam và Nam Yamagata, Bắc 5 mạnh Gunma, Bắc Saitama, Đông Bắc và Nam Chiba, 23 quận trong Tokyo, Niigata, Đông và Tây Kanagawa, Trung bộ và Tây Yamanashi, Đông và Đông Nam Yamanashi Nguồn: Sách trắng Phòng chống thiên tai của Nhật Bản (2011), tr.3 Cùng với hiện tượng rung lắc mạnh do rung chấn chu kỳ ngắn ở khu vực Đông Bắc, các khu vực Tokyo – Nagoya – Osaka cũng chịu ảnh hưởng của các rung chấn chu kỳ dài. Hiện tượng rung lắc ở các khu vực này khiến các tòa nhà siêu cao tầng cùng bị chao đảo rất mạnh trong khoảng thời gian dài hơn mười phút. Các tòa nhà siêu cao tầng từ 30 đến 50 tầng ở Shinjuku (Tokyo) được ghi nhận mức độ rung lắc thô và đá nặng hơn nên lún xuống, khiến bề mặt đất dịch chuyển, có thể tạo thành dòng xoáy với sức mạnh tương tự như bão lốc hoặc hình thành những đụn cát (trông như các hố thiên thạch của núi lửa). Khi đất bị hoá lỏng sẽ mất hết ma sát gây giảm đáng kể sức chịu tải của cọc hoặc biến dạng lớn cho công trình.
10 Theo quan sát bản đồ phân bố cấp độ động đất trong Sách trắng Phòng chống thiên tai của Nội các Nhật Bản, năm 2011. 11 Cấp độ động đất: chỉ số biểu thị thang bậc độ lớn của rung chấn gây ra do động đất theo thang cấp độ động đất của Cục Khí tượng Nhật Bản, bao gồm các bậc từ 1 đến 7, riêng cấp độ 5 và 6 được phân chia thành 2 bậc là 5 mạnh, 5 yếu và 6 mạnh, 6 yếu. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lớn nhất khoảng 30cm. Các rung lắc con người cảm nhận được diễn ra liên tục kéo dài trong khoảng thời gian hơn mười phút.
Ở xa tâm chấn hơn, tòa nhà siêu cao tầng 55 tầng ở bờ vịnh Osaka cũng rung lắc đến 137cm [8, tr. Do ảnh hưởng của động đất ngày 11/3/2011, trong vài tháng sau đó, một loạt các dư chấn đã xảy ra bao gồm khoảng hơn 500 trận động đất cường độ từ 5 độ M trở lên ở tâm chấn. Theo thống kê của Cục Khí tượng Nhật Bản, cho đến ngày 31/5/2011, có 2 trận động đất cấp độ 6 mạnh, 2 trận cấp độ 6 yếu, 6 trận cấp độ 5 mạnh, 23 trận cấp độ 5 yếu, 135 trận cấp độ 4 đã xảy ra [17, tr. Tại các tỉnh Akita, Nagano, Shizuoka, động đất phái sinh cường độ 6 độ M cũng đã xảy ra khiến hoạt động địa chất xung quanh 13 ngọn núi lửa tăng cao tạm thời, hoạt động địa chất từ Hokkaido đến miền Trung Nhật Bản cũng tăng cao đáng kể.