CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐẶC ĐIỂM NHÂN KHẨU CỦA SINH VIÊN TRONG MẪU KHẢO SÁT 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Tình nguyện hiện hữu trong mọi xã hội trên thế giới. Ở mỗi nền văn hóa và với những thứ tiếng khác nhau, những khái niệm định nghĩa nó cũng như hình thức thể hiện bằng câu chữ lại khác nhau.
Những giá trị bao hàm trong những hành động tình nguyện thì lại mang tính phổ quát và tương đồng: đó là một đam mê đóng góp cho lợi ích chung, hoàn toàn tự nguyện và không hề kỳ vọng được đền đáp bằng vật chất (UNV, 2011). Dưới góc nhìn xã hội học, hoạt động tình nguyện có thể được xem là một hành động xã hội hoặc một biểu hiện của lối sống được hình thành từ tập tính của cá nhân trong các định chế hay nhóm có cùng vị thế. Để có được một cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, từ đó nhận diện được các vấn đề đã được nghiên cứu, phát hiện những điểm chưa được quan tâm và tìm được hướng tiếp cận phù hợp nhằm lý giải các yếu tố tác động đến việc tham gia hoạt động tình nguyện của sinh viên hiện nay. Chúng tôi tiến hành tổng quan các nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước theo hai vùng chủ đề chính.
Thứ nhất, những nghiên cứu về lối sống và giá trị của thanh niên Việt Nam. Đầu tiên, chúng tôi trình bày khái quát thực trạng lối sống định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay qua tổng quan các kết quả nghiên cứu của các tác giả trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Tiếp theo, chúng tôi sẽ chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến lối sống và định hướng giá trị của thanh niên đã được các tác giả phát hiện trong các nghiên cứu trước. Thứ hai, những nghiên cứu về hoạt động tình nguyện của thanh niên.
Trong phần này, chúng tôi sẽ trình bày những đặc điểm nổi bật về thực trạng hoạt động tình nguyện ở Việt Nam và trên thế giới, những hiệu quả và lợi ích mà các hoạt động này mang lại. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng trình bày một số yếu tố tác động đến việc lựa chọn tham gia hoạt động tình nguyện của thanh niên Việt Nam hiện nay. Những nghiên cứu về lối sống và và giá trị của thanh niên Việt Nam Thực trạng lối sống và định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay Thanh niên, là một nhóm xã hội – dân cư “động”, vì đặc tính “động” của mình nên nhóm này luôn là chủ thể chuyển tải liên tục liên tục các giá trị liên thế hệ. Song mặt khác nhóm thanh niên rất khó xác lập cho mình những giá trị xác định có thể tạo nên một bản sắc (lối sống) nhóm bền vững (Phạm Hồng Tung, 2008).
Trong bối cảnh toàn cầu hóa của Việt Nam hiện nay, nhóm thanh niên có khả năng tiếp thu nhanh chóng các giá trị từ nhiều nơi trên thế giới. Tuy nhiên, sự thay đổi về hệ giá trị của người trẻ đã dẫn đến những biểu hiện khác nhau trên phương diện lối sống của họ. Những biểu hiện nay có thể mang tính tích cực hoặc tiêu cực. Song nhìn chung, chúng đều có sự chuyển biến theo thời gian.
Sự biến đổi trong lối sống và định hướng giá trị của thanh niên Lối sống và định hướng giá trị của con người được hình thành trong một quá trình lâu dài và chịu sự tác động của nhiều yếu tố, trong đó có yếu tố xã hội. Trong các xã hội khác nhau, con người sẽ có lối sống và hệ giá trị khác nhau. Lối sống và giá trị của các thành viên trong cùng một định chế hay nhóm xã hội cũng thay đổi theo thời gian và cấu trúc của xã hội đó. Một số nghiên cứu về lối sống và định hướng giá trị ở Việt Nam cho thấy có sự chuyển đổi lối sống và định hướng giá trị của thanh niên theo thời gian (Huỳnh Văn Sơn, 2009; Đoàn Văn Điều, 2011; Nguyễn Quý Thanh, 2011; Phạm Hồng Tung, 2011; Bùi Thị Vân Anh, 2012; Trần Sỹ Phán & Trần Thị Hồng Lê, 2014; Nguyễn Đức Lộc, 2017).
Các tác giả cho rằng định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay đang chuyển từ các giá trị mang tính truyền thống sang các giá trị hiện đại thiên về cá nhân. Các giá trị được thanh niên Việt Nam đề cao hiện này là: hiếu thảo, tự tin, trung thực (Huỳnh Văn Sơn, 2009); gia đình; nghề nghiệp, việc làm; lý tưởng sống, sức khỏe (Đoàn Văn Điều, 2011; Phạm Hồng Tung, 2011; Bùi Thị Vân Anh, 2012). Kết quả nghiên cứu của các tác giả trên cho chúng ta thấy, những giá trị hiện đại mang tính cá nhân đang được thanh niên đề cao như: việc làm/ nghề nghiệp, sức khỏe, tự tin hay lý tưởng sống chiếm vị trí khá cao trong thang giá trị của người trẻ hiện nay. Song những giá trị truyền thống như: gia đình hay sự hiếu thảo vẫn được thanh niên Việt Nam đề cao và giữ gìn.
Tuy nhiên trong một số nghiên cứu, các tác giả đã chỉ ra rằng một số giá trị mang tính tập thể của thanh niên như: vì lợi ích cộng đồng, hy sinh (Huỳnh Văn Sơn, 2009; Phạm Thị Hồng Hà, 2012); các vấn đề chính 10 trị - thời sự của đất nước (Bùi Thị Vân Anh, 2012; Nguyễn Đức Lộc, 2017) chưa được họ quan tâm đúng mức. Vì vậy, các giá trị này thường xếp vị trí thấp trong thang giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay. Có tác giả cho rằng thực trạng này cho thấy “cái tôi của sinh viên vẫn còn rất lớn, lợi ích của cá nhân rất có thể được đặt lên trên lợi ích chung. Lối sống của thanh niên Việt Nam cũng có những sự chuyển biến đáng kể.
Trong nghiên cứu của Phạm Hồng Tung (2011) về xu hướng biến đổi lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay cho thấy, gần một nửa thanh niên được hỏi sống thực dụng, thực tế hơn khi họ chọn lựa việc làm là ưu tiên số một, khá ít thanh niên được hỏi xác định đóng góp cho đất nước là ưu tiên số một; một phần năm thanh niên được hỏi cảm thấy thất vọng, bi quan về tương lai của mình (trang 289, 341). Kết quả này cũng tương đồng với các tác giả khác khi cho rằng lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay chủ yếu mang tính thực tế, thực dụng (Đoàn Văn Điều, 2011; Bùi Thị Vân Anh, 2012; Trần Sỹ Phán & Trần Thị Hồng Lê, 2014; Đào Văn Minh, 2016). Bên cạnh đó, lối sống của giới trẻ ngày nay còn được biểu hiện bởi đặc điểm sau. Độ tuổi kết hôn trung bình của nam giới và nữ giới ở Việt Nam đang ngày càng tăng lên và không có sự chênh lệch đáng kể so với độ tuổi kết hôn trung bình trên thế giới (theo UNFPA, độ tuổi kết hôn trung bình của nam giới là 24,4 và nữ giới là 23,2) (Mai Thị Kim Thanh, 2011).
Lối sống của thanh niên còn thể hiện qua nhu cầu giải trí và cách tiếp cận các loại hình văn hóa khác nhau. Hoạt động giải trí của thanh niên hiện nay khá đa dạng bao gồm những hoạt động mang tính cá nhân và những hoạt động mang tính tập thể. Sự ra đời của các loại hình truyền thông mới như Internet, mạng xã hội làm phong phú thêm những loại hình giải trí của thanh niên. Bên cạnh đó sinh viên vẫn tham gia vào những hoạt động giải trí truyền thống (Đặng Cảnh Khanh, 2007; Nguyễn Quý Thanh, 2011).
Tóm lại, lối sống và định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay đang có xu hướng biến chuyển theo thời gian và bối cảnh xã hội. Tiếp theo, chúng tôi sẽ tổng quan những xu hướng tích cực và tiêu cực trong lối sống của người trẻ hiện nay. 11 Những xu hướng tích cực trong lối sống của thanh niên Bên cạnh việc nhận diện xu hướng thay đổi trong lối sống và định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay. Các tác giả cũng đi sâu vào phân tích và đánh giá thực trạng lối sống hiện nay của thanh niên.
Phạm Hồng Tung (2011) cho rằng lối sống của thanh niên nước ta có 6 đặc điểm và xu hướng tích cực chủ yếu sau: (1) trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; (2) yêu nước, quan tâm đến tình hình đất nước; (3) thực tế, thiết thực trong suy nghĩ, hoạt động và ứng xử hàng ngày; (4) năng động, sáng tạo, luôn hướng tới cái mới, cái khác biệt; (5) tích cực hội nhập quốc tế, tiếp thu thành tựu văn minh và tinh hoa văn hóa từ bên ngoài; (6) có khát vọng, lạc quan, có tính tích cực chính trị - xã hội cao và bản lĩnh chính trị rõ ràng (tr. Bùi Thị Vân Anh (2012) trong nghiên cứu của mình về lối sống thanh niên nông thôn cũng đưa ra một số kết quả tương tự như: yêu nước là một trong những giá trị cốt lõi, cơ bản nhất của thanh niên nông thôn nói riêng và thanh niên Việt Nam nói chung hiện nay; gia đình là là một giá trị được thanh niên quan tâm nhất; các giá trị hiện đại phương Tây đang dần được du nhập và tác động đến lối sống của thanh niên nông thôn qua sự thay đổi trong nhận thức về vị trí và vai trò của vợ chồng trong hôn nhân. Tuy nhiên trong một nghiên cứu mới đây của Nguyễn Đức Lộc (2017), cho rằng người trẻ dường như không mấy quan tâm các vấn đề chính trị trong các cuộc thảo luận giao tiếp thường ngày thay vào đó họ quan tâm hơn đến các vấn đề: ô nhiễm môi trường, an toàn thực phẩm hay giao thông (trang 135, 136). Lý giải cho thực trạng này, tác giả cho rằng những vấn đề chính trị quốc gia không thật sự ảnh hưởng tức thời và trực tiếp đến cuộc sống của thanh niên, nên họ cũng không có nhu cầu thể hiện quan điểm hay suy nghĩ quá nhiều đến các vấn đề này (trang 136).
Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu đều chỉ ra rằng lối sống của thanh niên Việt Nam có những biểu hiện mang tính tích cực phù hợp với sự phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội của Đất nước hiện nay. Những xu hướng tiêu cực trong lối sống của thanh niên Ngoài những đặc điểm và xu hướng lối sống tích cực, lành mạnh nói trên. Các tác giả cũng chỉ ra những đặc điểm và xu hướng lối sống tiêu cực của thanh niên Việt Nam hiện nay.
