MỞ ĐẦU 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi TTCK chính thức của Việt Nam hình thành và phát triển từ năm 2000 khi TTGDCK thành phố Hồ Chí Minh đi vào hoạt động. Qua gần tám năm, TTCK nước ta đã có những bước phát triển vượt bậc và đạt được những thành công nhất định. Hiện nay, việc giao dịch chứng khoán tập trung được thực hiện qua 02 sàn giao dịch là SGDCK thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và TTGDCK Hà Nội (HASTC).
Trong đó, các cổ phiếu giao dịch tại HOSE là những cổ phiếu đủ điều kiện niêm yết còn các cổ phiếu giao dịch tại HASTC là những cổ phiếu chưa đủ điều kiện niêm yết tại HOSE. Tính đến hết tháng 11/2008, SGDCK thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) có 239 chứng khoán được giao dịch trong đó cổ phiếu là 167, chứng chỉ quỹ là 4 và trái phiếu là 68 (1). Trên sàn giao dịch TTGDCK Hà Nội (HASTC) có 161 cổ phiếu được giao dịch, tổng số có 162 công ty niêm yết và 36 công ty nộp hồ sơ xin niêm yết. Sự phát triển của TTCK Việt Nam đáng chú ý nhất là trong ba năm gần đây, đặc biệt là trong năm 2006 và đầu năm 2007.
Năm 2007, toàn thị trường đã có khoảng 327.000 tài khoản giao dịch chứng khoán mở tại các CTCK, tăng 241.000 tài khoản so với năm 2006. Các tập đoàn tài chính lớn 1 Nguồn: http://www.vn/hsx/Modules/Danhsach/Chungkhoan.aspx http://www.vn/hsx/Modules/Danhsach/TraiPhieu.aspx http://www.vn/hsx/Modules/Danhsach/ChungChiQuy.aspx 2 Nguồn: http://www.vn/danhsach_TCDKGD.asp?actType=1&menuup=402000&TypeGrp=1&menuid= 114120&menulink=114120&menupage=danhsach_TCDKGD.asp&stocktype=2 4 như: Morgan Staley, Merrill Lynch, HSBC,.đã có mặt tại Việt Nam cùng làn sóng đầu tư từ các nhà đầu tư Nhật Bản, Hàn Quốc,.khiến cho TTCK nước ta có thời điểm phát triển với tốc độ vào loại nhất, nhì thế giới. Số tài khoản giao dịch chứng khoán của các nhà đầu tư nước ngoài đến hết năm 2007 là 7.900 tài khoản (gồm 7.400 tài khoản của cá nhân và 500 tài khoản của tổ chức). Nh¾c ®Õn TTCK kh«ng thÓ kh«ng nh¾c đến mét ®Þnh chÕ trung gian lµ CTCK.
CTCK ®ãng mét vai trß quan träng gi÷a nhµ ®Çu t- vµ tæ chøc ph¸t hµnh chøng kho¸n. Sù cã mÆt cña c¸c nhµ m«i giíi chøng kho¸n rÊt cÇn thiÕt trªn TTCK. Chøc n¨ng cña hä lµ nèi kÕt nhu cÇu gi÷a ng-êi mua vµ ng-êi b¸n chøng kho¸n, gióp nhµ ®Çu t- nhËn ®Þnh ®óng vÒ th«ng tin cña c¸c lo¹i chøng kho¸n hiÖn ®ang ®-îc niªm yÕt t¹i sµn giao dÞch ®Ó hä cã thÓ ®¸nh gi¸ vµ quyÕt ®Þnh mua hay kh«ng mua chøng kho¸n, nÕu mua chøng kho¸n th× nªn mua lo¹i chøng kho¸n nµo. Trong thời gian qua, số lượng các CTCK đã tăng lên nhanh chóng.
Đến thời điểm hiện nay, tổng số CTCK được UBCKNN cấp phép hoạt động 101 công ty chính thức đi vào hoạt động.(3) Về quản lý nhà nước, UBCKNN là cơ quan quản lý nhà nước về TTCK Việt Nam nói chung và CTCK nói riêng. Trong thời gian vừa qua, các cơ quan quản lý đã tích cực có những văn bản pháp lý điều chỉnh giúp cho thị trường phát triển lành mạnh, minh bạch và ổn định. Đóng vai trò quan trọng nhất phải kể đến là sự ra đời của Luật Chứng khoán có hiệu lực từ 01/01/2007 và hệ thống các văn bản hướng dẫn đã tạo ra một hành lang pháp lý chặt chẽ và thuận lợi cho các hoạt động trên thị trường. Tuy vậy, bên cạnh đó cũng còn nhiều văn bản pháp lý còn chưa phù hợp hoặc chưa kịp thời làm ảnh hưởng đến sự phát triển của TTCK.
Vì vậy, tôi chọn đề tài: “ Ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña c«ng 3 Nguồn: http://www.vn/ssc/Detail.aspx?tabid=1150&typeid=142 5 ty chøng kho¸n ë ViÖt Nam - Thùc tr¹ng vµ ph-¬ng h-íng hoµn thiÖn” làm đề tài nghiên cứu. LuËn v¨n nµy sÏ nghiªn cøu nh÷ng quy ®Þnh ph¸p luËt ViÖt Nam hiÖn hµnh vÒ mét trong nh÷ng nghiÖp vô kinh doanh cña CTCK ®-îc hÇu hÕt c¸c quèc gia cã TTCK quan t©m, ®ã lµ nghiÖp vô m«i giíi chøng kho¸n. HiÖn nay, c¸c CTCK ViÖt Nam còng coi ®©y lµ ho¹t ®éng quan träng nhÊt cña m×nh v× ®©y lµ mét ho¹t ®éng t¹o ra nguån thu kh«ng nhá cho hÇu hÕt c¸c CTCK. Hoạt động môi giới chứng khoán cũng đóng một vai trò quan trọng trên TTCK.
§èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu Qua nghiªn cøu mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ ho¹t ®éng m«i giíi vµ thùc tr¹ng ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña CTCK, t¸c gi¶ sÏ tËp trung ph©n tÝch những mÆt tÝch cùc vµ mÆt h¹n chÕ, tõ ®ã ®-a ra mét sè gi¶i ph¸p nh»m hoµn thiÖn h¬n c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu LuËn v¨n sö dông ph-¬ng ph¸p so s¸nh (VÝ dô: So s¸nh c¸c v¨n b¶n ph¸p luËt ViÖt Nam víi ph¸p luËt cña c¸c n-íc trªn thÕ giíi vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n), ph©n tÝch, tæng hîp, thèng kª d÷ liÖu xuÊt ph¸t tõ thùc tr¹ng ®Ó nghiªn cøu. LuËn v¨n còng dùa trªn c¬ së sö dông phÐp duy vËt biÖn chøng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, kÕt hîp víi c¸c quan ®iÓm kinh tÕ th-¬ng m¹i tµi chÝnh, dùa trªn ®-êng lèi ph¸t triÓn cña §¶ng vµ Nhµ n-íc, trªn c¬ së lý luËn chung vµ kinh nghiÖm cña c¸c n-íc ®Ó nghiªn cøu vµ ¸p dông vµo TTCK t¹i ViÖt Nam. TÝnh míi cña LuËn v¨n 6 LuËn v¨n nghiªn cøu mét c¸ch cã hÖ thèng nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vµ c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña CTCK.
LuËn v¨n còng nghiªn cøu thùc tr¹ng c¸c quy ®Þnh cña ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña CTCK vµ so s¸nh c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt ®ã víi quy ®Þnh ph¸p luËt cña mét sè n-íc trªn thÕ giíi, tõ ®ã rót ra nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm trong viÖc hoµn thiÖn c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n nãi riªng vµ TTCK ViÖt Nam nãi chung. LuËn v¨n ®-a ra nh÷ng kiÕn nghÞ mang tÝnh cô thÓ vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n ®Ó ¸p dông vµo viÖc hoµn thiÖn hÖ thèng ph¸p luËt ViÖt Nam vÒ CTCK nãi riªng vµ TTCK nãi chung. Bè côc cña LuËn v¨n Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, LuËn v¨n nµy gåm 3 ch-¬ng: Ch-¬ng 1: Kh¸i qu¸t chung vÒ c«ng ty chøng kho¸n vµ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña c«ng ty chøng kho¸n Ch-¬ng 2: Thùc tr¹ng quy ®Þnh ph¸p luËt ViÖt Nam vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña c«ng ty chøng kho¸n Ch-¬ng 3: Ph-¬ng h-íng hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ ho¹t ®éng m«i giíi chøng kho¸n cña c«ng ty chøng kho¸n t¹i ViÖt Nam. 7 CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN VÀ HOẠT ĐỘNG MÔI GIỚI CHỨNG KHOÁN CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1.1 Khái quát chung về CTCK 1.1 Định nghĩa và phân loại CTCK Theo quy ®Þnh cña LuËt Chøng kho¸n nh©n d©n Trung Hoa th«ng qua t¹i kú häp thø VI cña Uû ban th-êng vô §¹i héi ®¹i biÓu Nh©n d©n toµn quèc kho¸ IX ngµy 19/12/1998 cã hiÖu lùc ngµy 01/7/1999 th× “ CTCK lµ c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n hoÆc c«ng ty cæ phÇn lµm nghiÖp vô kinh doanh chøng kho¸n”.
HoÆc theo LuËt Chøng kho¸n vµ Giao dÞch chøng kho¸n Hµn Quèc th× “ CTCK lµ c«ng ty cæ phÇn ®-îc Bé Tµi chÝnh vµ kinh tÕ cÊp phÐp kinh doanh chøng kho¸n”. Theo LuËt Chøng kho¸n NhËt B¶n th× “ CTCK là bÊt kú c«ng ty cæ phÇn nà o ®ã ®-îc Bé tr-ëng Bé Tà i chÝnh cÊp phÐp kinh doanh chøng kho¸n”. Theo LuËt Chøng kho¸n Th¸i Lan ®Þnh nghÜa th× “ CTCK là c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n, c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n ®¹i chóng hoÆc tæ chøc tà i chÝnh ®-îc cÊp giÊy phÐp ho¹t ®éng kinh doanh chøng kho¸n”. Theo LuËt Chứng kho¸n của c¸c n-íc ch©u ¢u th× “ CTCK là ph¸p nh©n hoÆc kh«ng ph¶i lµ ph¸p nh©n thùc hiÖn c¸c dÞch vô kinh doanh chøng kho¸n cho bªn thø ba nh- lµ nghiÖp vô chÝnh cña m×nh” Pháp luật Việt Nam có định nghĩa cụ thể khá chi tiết và đầy đủ về CTCK, theo đó CTCK là tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán.(4) 4 Quyết định số 27/2007/QĐ-BTC, ngày 24 tháng 4 năm 2007 của Bộ trưởng Bộ Tài chính về việc ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của CTCK 8 Hiện nay, theo pháp luật của một số nước trên thế giới thường có các loại CTCK sau đây: - CTCK chuyên doanh Theo mô hình này, hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các công ty độc lập, chuyên môn hoá trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhận, các ngân hàng không được trực tiếp tham gia kinh doanh chứng khoán.
Ưu điểm của mô hình này là: Hạn chế rủi ro cho hệ thống ngân hàng đồng thời tạo điều kiện cho TTCK phát triển có tính chuyên môn hoá cao hơn. Mô hình này được áp dụng ở nhiều nước như Mỹ, Nhật, Canada… - CTCK đa năng (CTCK đa nghiệp vụ) Mô hình này đối lập hẳn với mô hình chuyên doanh, theo đó các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và kinh doanh tiền tệ. Mô hình này có ưu điểm là ngân hàng có thể đa dạng hoá, kết hợp nhiều lĩnh vực kinh doanh, nhờ đó giảm bớt rủi ro do hoạt động kinh doanh chung, khả năng chịu đựng các biến động của thị TTCK là cao. Mặt khác, ngân hàng tận dụng được thế mạnh về vốn để kinh doanh chứng khoán, khách hàng có thể sử dụng được nhiều dịch vụ đa dạng và lâu năm của ngân hàng.
Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ một số hạn chế như không phát triển được thị trường cổ phiếu do các ngân hàng có xu hướng bảo thủ, thích hoạt động tín dụng truyền thống hơn là bảo lãnh phát hành cổ phiếu, trái phiếu. Thêm vào đó, nếu có biến động trên TTCK sẽ ảnh hưởng mạnh đến hoạt động kinh doanh tiền tệ của ngân hàng, dễ dẫn đến các cuộc khủng hoảng tài chính. Do những hạn chế trên mà trước đây Mỹ và nhiều nước khác đã áp dụng mô hình này, nhưng sau cuộc khủng hoảng năm 1933, đa số các nước đã chuyển sang mô hình chuyên doanh chứng khoán, chỉ có Đức vẫn duy trì mô hình này đến ngày nay. 9 Ngoài cách phân loại trên, phụ thuộc vào từng loại hình hoạt động kinh doanh chứng khoán, có các CTCK sau: - Công ty môi giới: Môi giới chứng khoán là việc CTCK làm trung gian thực hiện mua, bán chứng khoán cho khách hàng.
Trường hợp này, CTCK phải là thành viên của SGDCK/TTGDCK. - Công ty tư vấn đầu tư chứng khoán: CTCK thực hiện nghiệp vụ tư vấn tài chính, đầu tư chứng khoán là chủ yếu.
