CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Một số quan niệm về vai trò của giải trí đối với đời sống con người Ý niệm về vai trò của giải trí đối với đời sống của con người từng được triết gia Aristotle đề cập đến từ thời kỳ cổ đại. Ông cho rằng, giải trí mang lại nhiều lợi ích cho con người về mặt sinh học giống như giấc ngủ: nó đem lại sự thư giãn và khoẻ khoắn; nó rũ sạch những mệt nhọc và căng thẳng do công việc gây ra.
Tuy nhiên ông cũng cho rằng, con người cần phải biết sử dụng thời gian rỗi của mình một cách hợp lý, nếu sử dụng nó vào những trò chơi không mục đích, những hình thức giải trí thụ động, và những phương cách bạt mạng chỉ để giết thì giờ, thì rõ ràng nó không tốt cho xã hội, nó có thể đưa đến sự thoái hóa và mục nát. Nhưng nếu mọi người dùng thời gian rảnh rỗi để khai mở những khả năng của họ, để giải trí lành mạnh, phát triển về mặt tinh thần, và để cùng góp phần vào xã hội và văn hóa, thì càng có nhiều thời gian rỗi càng tốt. Trên thế giới, những nghiên cứu về vai trò của giải trí xuất hiện nhiều hơn vào cuối thế kỷ XIX, khi xã hội công nghiệp đã phát triển khá mạnh mẽ. Trong các xã hội công nghiệp và đô thị, những áp lực về công việc khiến cho các nguy cơ về mất cân bằng, trầm cảm ngày càng gia tăng, người ta mới nhận thấy vui chơi giải trí có những tác động tích cực như thế nào đối với đời sống.
Dumagedier trong cuốn Những thực tại của sự nhàn rỗi và các hệ tư tưởng (1959; 6) đã xem giải trí là sự biến đổi về chất của xã hội công nghiệp từ chỗ bị bóc lột thô bạo bằng việc kéo dài thời gian lao động, người công nhân đã có quyền nghỉ ngơi và giải trí mà vẫn hưởng lương. Ông tiên đoán về triển vọng của xã hội hậu công nghiệp sẽ là một xã hội giải trí, trong đó thời gian lao động được rút ngắn tới mức tối thiểu, nhường phần áp đảo cho thời gian rỗi, mối quan tâm của xã hội không phải làm gì để sống mà làm thế 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LuËn v¨n cao häc x· héi häc L¹i ThÞ Thanh B×nh nào để giải trí tốt hơn. Các loại hình giải trí sẽ ngày càng đa dạng và đáp ứng được ngày càng nhiều nhu cầu của con người. Corbin Alain trong cuốn “Sự ra đời của giải trí 1850-1960” (1995; 1) cũng đã phân tích vai trò của giải trí trong xã hội phương Tây thời kỳ từ 1850-1960, trong đó ông cho rằng, giải trí lành mạnh là cách tốt nhất giúp con người cân bằng cuộc sống, và làm giàu thêm đời sống tinh thần.
Hoạt động giải trí cũng giúp con người có thêm những mối quan hệ xã hội. Tác giả cũng phân tích những ước muốn du lịch của người lao động sau những ngày lao động vất vả trong những xã hội công nghiệp. Tác giả Đoàn Văn Chúc trong cuốn Văn hóa học (2004; 4) đã phân tích khá sâu sắc về vai trò của giải trí đối với đời sống con người. Theo tác giả, vui chơi giải trí là một dạng hoạt động xã hội, nó sinh ra cùng với xã hội loài người và gắn bó như hình với bóng trong suốt cuộc đời của một con người.
Trong thời thơ ấu thì hoạt động vui chơi của trẻ em là phương thức tập dượt để làm người lớn, đến tuổi trưởng thành thì hoạt động giải trí để nhằm giải toả những căng thẳng về tâm sinh lý, để lặp lại sự cân bằng, là phương thức nghỉ ngơi tích cực nhằm tái sản sinh ra sức lao động ở một cấp cao hơn, và khi về già thì vui chơi giải trí được coi là hoạt động dinh dưỡng tinh thần để hoàn tất cuộc đời. Tuy nhiên, con người không giải trí bằng bất kỳ giá nào. Các hoạt động rỗi chỉ có hiệu quả giải trí khi có một nội dung thẩm mỹ nhất định, vì thế nhu cầu giải trí cũng được gọi là nhu cầu văn hóa, hoặc nữa là nhu cầu thẩm mỹ. Tác giả cho rằng, bước sang xã hội công nghiệp, các hoạt động giải trí vui chơi không hề giảm đi mà còn phát triển mạnh mẽ, vui chơi giải trí không chỉ là hoạt động xa xỉ như quan niệm của xã hội truyền thống, mà trở thành một dạng hoạt động sống đích thực của xã hội công nghiệp.
Về hoạt động giải trí của người dân sống tại khu vực đang CNH, ĐTH Ở Việt Nam, sau hơn hai thập kỷ đổi mới, khu vực nông thôn đang diễn ra sự thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của các chính sách phát triển kinh tế. Hệ quả của các chính sách phát triển là tiến trình CNH, ĐTH đang diễn ra trên quy mô rộng và với tốc độ nhanh chóng. Chính bởi vậy, một trong những chủ đề được quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây ở Việt Nam là sự biến đổi xã hội tại các khu vực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LuËn v¨n cao häc x· héi häc L¹i ThÞ Thanh B×nh đang công nghiệp hóa, đô thị hóa. Nhiều tác giả và nhóm nghiên cứu, cả trong và ngoài nước, đã tập trung mô tả các vấn đề kinh tế - xã hội mới nảy sinh tại các vùng ven đô và các khu công nghiệp mới được hình thành (Trịnh Duy Luân, 2000 & 2003; Nguyễn Hữu Minh, 2005; Trần Văn Thạch, 2005; Ngô Văn Giá, 2006; Nguyễn Đình Tuấn, 2007.
Các vấn đề như sự biến đổi về mức sống, đời sống văn hoá – tinh thần, phân hoá giàu nghèo, việc làm của những người nông dân bị thu hồi đất, di dân, môi trường xã hội và tệ nạn xã hội, văn hoá truyền thống, quan hệ gia đình, giải trí…vv đều được nghiên cứu mặc dù chưa đạt được sự khái quát cao. Điểm nổi bật và xuyên suốt các công trình nghiên cứu nêu trên là các nhà khoa học đã phác hoạ ra được một bức tranh đa dạng về sự biến đổi kinh tế - xã hội ở một số vùng nông thôn dưới tác động của CNH, ĐTH. Vấn đề giải trí của người dân được một số nghiên cứu tiếp cận từ các chỉ báo sau: Từ khía cạnh mức sống, một điểm chung của một số nghiên cứu (Nguyễn Hữu Minh, 2003; Nguyễn Văn Quân, 2006; Ngô Văn Giá, 2006) là coi giải trí như một chỉ báo phản ánh mức sống của người dân. Những nghiên cứu này đều có chung nhận định rằng, sự thay đổi mức sống là nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi về nhu cầu và sự tham gia các hoạt động giải trí của người dân.
Theo các tác giả, đời sống kinh tế khá lên, cuộc sống của người nông dân truyền thống và thuần tuý với “một nắng hai sương” chân lấm tay bùn đã dần bớt đi. Công việc đồng áng, lợn gà, bếp núc không còn quá vất vả như trước đây mà đã có những phương tiện hiện đại hỗ trợ. Bởi vậy, người dân đã có nhiều thời gian nhàn rỗi hơn để tham gia hưởng thụ đời sống văn hoá tinh thần. Không chỉ sang hàng xóm trò chuyện, uống nước, đánh cờ, chơi với người thân, họ còn có thể tham gia nhiều hoạt động văn hoá tinh thần trong và ngoài gia đình mang hơi thở của cuộc sống đô thị như đọc báo, đi tham quan, tham gia vào các hội, nhóm.
Đời sống kinh tế khá lên cũng khiến người dân có nhiều điều kiện mua sắm các trang thiết bị phục vụ cho nhu cầu giải trí, điều kiện tiếp nhận và trao đổi thông tin vì thế cũng được đầy đủ hơn, nâng cao tầm hiểu biết và nhận thức của bản thân và gia đình. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LuËn v¨n cao häc x· héi häc L¹i ThÞ Thanh B×nh Tiếp cận vấn đề giải trí từ chiều cạnh lối sống, nhóm tác giả của Viện Xã hội học – Học viện Chính trị Hành chính Quốc gia (2009; 19) đã phân tích khá rõ nét sự biến đổi nhu cầu, hành vi tham gia giải trí của người dân – một trong những chỉ báo quan trọng phản ánh lối sống - do tác động của việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất mang lại. Các tác giả nhận định rằng, việc dành thời gian trong ngày cho các hoạt động vui chơi giải trí đã trở thành một nét mới trong lối sống của người dân sống tại khu vực đang chuyển đổi. Sự thay đổi này có mối liên hệ mật thiết với nguồn tiền đền bù đất.
Nhờ nguồn tiền này mà nhiều gia đình mua sắm được các phương tiện sinh hoạt, giải trí hiện đại. Cũng nhờ nguồn tiền này mà chính quyền địa phương có điều kiện đầu tư các nhà văn hóa, sân chơi, tổ chức các sự kiện vui chơi giải trí cho cả cộng đồng với quy mô lớn hơn, chu đáo hơn, chẳng hạn như các giải thi đấu thể thao, lễ hội. Từ chiều cạnh văn hóa, Nguyễn Thị Phương Châm trong cuốn: Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay (2009; 2) lại cho rằng, điều kiện kinh tế cùng với cấu trúc xã hội theo mạng lưới khá kết đoàn và bền chặt ở làng là nhân tố quan trọng thúc đẩy nhanh quá trình tiếp cận thông tin cũng như các loại hình giải trí ở các làng. Kinh tế đã khá giả, con người quan tâm nhiều hơn và cũng dành thời gian nhiều hơn cho hưởng thụ cuộc sống, chăm sóc sức khỏe và kết nối chặt chẽ hơn các mối quan hệ xã hội.
Chính nhờ việc tham gia vào các hoạt động giải trí đa dạng cả ở cấp độ gia đình và cộng đồng đã khiến cho quá trình giao lưu được rộng mở hơn, dân làng có những thay đổi rõ rệt trong nhận thức, nhất là nhận thức về văn hóa: truyền thống văn hóa của làng, của vùng cũng như giá trị của văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển. Những đặc trưng văn hóa của thế giới cũng như của các đô thị lớn trở nên không xa lạ với dân làng, hơn thế còn giúp dân làng có ý thức cao hơn về những giá trị văn hóa của chính làng quê họ. Mặc dù được tiếp cận từ nhiều chiều cạnh khác nhau, nhưng đến nay hầu như vẫn chưa có một nghiên cứu chuyên biệt nào về vấn đề giải trí của người dân sống tại khu vực đang CNH, ĐTH. Phần lớn các nghiên cứu chỉ giúp người đọc nhận diện được một phần vấn đề giải trí qua những cách tiếp cận khác nhau, mà 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.