phần Mở đầu, Kết luận, nội dung của Luận văn gồm 3 chƣơng. 6 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH TRONG TẬP ĐOÀN KINH TẾ 1.Tổng quan về Công ty tài chính trong Tập đoàn kinh tế 1. Tập đoàn kinh tế 1.1 Khái niệm và các hình thức chủ yếu của Tập đoàn kinh tế a) Khái niệm về Tập đoàn kinh tế Tập đoàn kinh tế (TĐKT) là một hình thức tổ chức tiên tiến đại diện cho trình độ phát triển cao của lực lƣợng sản xuất và nền kinh tế xã hội đang trở thành một hình thức phổ biến, có tác động mạnh mẽ làm thay đổi khuynh hƣớng sản xuất và tiêu dùng của thế giới. Mặc dù có vai trò quan trọng nhƣ vậy nhƣng hiện nay chƣa có khái niệm thống nhất về Tập đoàn kinh tế.
Tuỳ theo mục đích nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau mà các nhà nghiên cứu đã đƣa ra những khái niệm khác nhau về Tập đoàn kinh tế. Có quan điểm cho rằng Tập đoàn kinh tế là một cơ cấu tổ chức, một loại hình tổ chức kinh tế. Lại có quan điểm cho rằng Tập đoàn kinh tế là “Một thực thể kinh tế thực hiện sự liên kết kinh tế giữa các thành viên là các doanh nghiệp có quan hệ với nhau về công nghệ và lợi ích đang đƣợc gọi bằng các tên khác nhau nhƣ: Hiệp hội, liên hiệp xí nghiệp, Tổng công ty, Tập đoàn kinh tế theo mô hình Tập đoàn, Tập đoàn kinh tế” [21, tr5]. Có nghiên cứu cho rằng “Tập đoàn kinh tế (hay các công ty: Group of companics) là một tổ hợp các công ty độc lập về mặt pháp lý nhƣng tạo thành một Tập đoàn gồm một công ty mẹ và một hay nhiều công ty hoặc chi nhánh góp vốn cổ phần chịu sự kiểm soát của công ty mẹ vì công ty mẹ chiếm hơn 1/2 vốn cổ phần” [14].
Mỗi quan niệm trên đều phản ánh cách nhìn nhận và tiếp cận khác nhau của các nhà nghiên cứu về đặc điểm của Tập đoàn. Quan điểm thứ nhất thiên 7 về cấu trúc của Tập đoàn, quan điểm thứ hai lại thiên về mối quan hệ liên kết giữa các đơn vị thành viên trong Tập đoàn, quan điểm thứ ba lại thiên về cơ cấu tổ chức và tƣ cách pháp nhân của Tập đoàn, tuy nhiên Tập đoàn kinh tế có thể định nghĩa nhƣ sau: Tập đoàn kinh tế là tổ chức kinh tế có quy mô lớn, có cơ cấu sở hữu, tổ chức và kinh doanh đa dạng, nó vừa có chức năng sản xuất kinh doanh vừa có chức năng liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp thành viên có tư cách pháp nhân dựa trên nền tảng sự liên kết về mặt tài chính, lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và chiến lược kinh doanh, nhằm tăng cường, tích tụ, tập trung, tăng khả năng cạnh tranh và tối đa hoá lợi nhuận. b) Các hình thức chủ yếu của Tập đoàn kinh tế Để hiểu đƣợc đầy đủ về bản chất của Tập đoàn kinh tế, chúng ta đi sâu nghiên cứu những hình thức tồn tại của chúng trong thực tiễn và rút ra những đặc điểm cơ bản về Tập đoàn kinh tế. Nghiên cứu các Tập đoàn kinh tế trên thế giới cho thấy rằng có thể phân chia Tập đoàn kinh tế căn cứ vào hình thức liên kết và tính chất của Tập đoàn kinh tế [14, Tr 16-19]: 1/ Hình thức thứ nhất: Quan hệ liên kết giữa các thành viên tƣơng đối lỏng lẻo thông qua các thỏa thuận hoặc các cam kết hợp tác.
Trong hình thức này, các doanh nghiệp thành viên tham gia Tập đoàn chỉ chịu sự ràng buộc tƣơng đối lỏng lẻo, các thành viên có tính độc lập cao thông thƣờng cơ sở tồn tại của loại hình Tập đoàn này là các thoả thuận hoặc hợp đồng tạo ra sự liên kết “mềm” giữa các thành viên để tăng thêm lợi thế cho nhóm các thành viên đó. Hình thức liên kết này đã có từ rất sớm, phôi thai từ đầu thế kỷ XIX, các loại hình Cartel là thuộc hình thức này. Hình thức của liên kết rất đa dạng, các doanh nghiệp có thể thoả thuận 8 về một số mặt hợp tác trong một số lĩnh vực nhƣ: Chính sách giá cả, khối lƣợng sản phẩm cung cấp, tiêu chuẩn kỹ thuật, hợp tác về công nghệ, thị trƣờng tiêu thụ (phân chia, tránh cạnh tranh trực tiếp). Một số loại Tập đoàn kinh tế điển hình cho hình thức này gồm: Cartel: Là loại hình Tập đoàn kinh tế bao gồm các doanh nghiệp thành viên hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực, thậm chí có cùng sản phẩm giống nhau.
Mối liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên trong Cartel chỉ thuần tuý là sự cam kết đối với một số điều khoản nhất định nhằm tránh cạnh tranh trực tiếp với nhau, nhƣng các doanh nghiệp thành viên vẫn giữ nguyên tƣ cách pháp nhân và tính độc lập của chúng. Cartel thƣờng dẫn đến độc quyền, hạn chế cạnh tranh và đi ngƣợc lại nguyên tắc cơ bản của cơ chế thị trƣờng là tự do cạnh tranh. Bởi vậy, Chính phủ nhiều nƣớc ngăn cấm hoặc hạn chế hình thành dạng Tập đoàn này bằng cách dùng các đạo luật chống độc quyền. Syndicate: Đây là một dạng đặc biệt của Cartel.
Các doanh nghiệp thành viên của Syndicate vẫn giữ nguyên tính độc lập về sản xuất nhƣng mất tính độc lập về thƣơng mại, vì trong Syndicate có một văn phòng thƣơng mại chung đƣợc thành lập do một ban quản trị chung điều hành và tất cả các doanh nghiệp thành viên phải tiêu thụ hàng hoá của họ qua kênh của văn phòng này. Conglomerate: Đây là một Tập đoàn đa ngành, đa lĩnh vực, các doanh nghiệp thành viên ít có mối quan hệ công nghệ sản xuất gần gũi, thậm chí không có mối quan hệ nào về mặt công nghệ sản xuất, chủ yếu ở đây là mối quan hệ về mặt hành chính và tài chính. Loại hình Tập đoàn này hình thành bằng cách thu hút cổ phần của những công ty có lợi nhuận cao nhất, đặc biệt là những công ty đang ở vào giai đoạn phát triển cao. Trong Tập đoàn không có ngành nào là chủ chốt.
Thông qua hoạt động mua bán 9 chứng khoán trên thị trƣờng, cơ cấu sản xuất của Tập đoàn có xu hƣớng chuyển đến ngành có lợi nhuận cao và nhờ hoạt động tích cực trên thị trƣờng chứng khoán, nó đã thôn tính dần các doanh nghiệp có lợi nhuận cao làm cho cơ cấu sản xuất thay đổi nhanh chóng. Đặc điểm của loại hình Tập đoàn này là thu hút vốn từ thị trƣờng vốn thông qua phát hành tín phiếu và trái phiếu, hoạt động chủ yếu nhằm mở rộng phạm vi kiểm soát tài chính do đó nó có mối quan hệ rất chặt chẽ với ngân hàng. 2/ Hình thức thứ hai: Mối liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên rất chặt chẽ, mức độ phụ thuộc lẫn nhau rất cao, các đơn vị thành viên bị hạn chế tính độc lập. Với hình thức này, cơ sở kinh tế của sự liên kết là quyền sở hữu.
Mối liên kết giữa các thành viên trong Tập đoàn rất chặt chẽ thông qua việc nắm giữ cổ phiếu của nhau hoặc có một doanh nghiệp mạnh nhất đứng ra chi phối cả Tập đoàn. Về mặt cấu trúc có thể có 3 dạng khác nhau của hình thức này: Dạng thứ nhất: Các doanh nghiệp thành viên có sự liên kết dọc về công nghệ và sử dụng sản phẩm đầu ra của nhau. Ví dụ điển hình một Tập đoàn gồm các công ty khai khoáng, luyện kim, chế tạo máy và sản xuất cấu kiện kim loại nhƣ Tập đoàn Mitsubishi. Dạng thứ hai: Tập đoàn có liên kết theo chiều ngang, trong loại này các doanh nghiệp có quan hệ với nhau về sản phẩm hay dịch vụ bổ trợ cho nhau hoặc các sản phẩm cho cùng một nhóm khách hàng hoặc cùng nhóm mục tiêu sử dụng.
Ví dụ trong Tập đoàn LG (Hàn Quốc) có doanh nghiệp sản xuất máy tính, doanh nghiệp sản xuất máy in, máy văn phòng, doanh nghiệp sản xuất giấy… các doanh nghiệp này có thể liên kết lại thành một tổ hợp để tạo lợi thế chung. 10 Dạng thứ ba: Kiểu liên kết hạt nhân, giữa các doanh nghiệp thành viên có sự liên kết về công nghệ hoặc thị trƣờng… nhƣng xoay quanh một nhóm sản phẩm mũi nhọn. Một số loại Tập đoàn kinh tế điển hình cho hình thức này gồm: Concern: Concern không có tƣ cách pháp nhân, các doanh nghiệp thành viên vẫn giữ nguyên tính độc lập về mặt pháp lý nhƣng giữa chúng có mối quan hệ với nhau dựa trên cơ sở những thoả thuận về lợi ích chung đó là phát minh sáng chế, nghiên cứu khoa học công nghệ, hợp tác sản xuất kinh doanh chặt chẽ, có hệ thống tài chính chung. Trong Concern ngƣời ta thành lập công ty mẹ điều hành hoạt động của Tập đoàn.
Doanh nghiệp này thực chất là một công ty cổ phần nắm giữ cổ phần vốn góp của các doanh nghiệp thành viên, doanh nghiệp này điều hành các hoạt động tài chính của Tập đoàn mà không quan tâm tới lĩnh vực sản xuất. Các doanh nghiệp thành viên trong Concern liên kết lại với nhau nhằm tạo ra một thế lực tài chính lớn, phát triển kinh doanh và gây ảnh hƣởng tới chính trị, xã hội nhằm đảm bảo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh của Concern. Ngoài ra Concern còn đầu tƣ vào nhiều lĩnh vực nhằm phân tán rủi ro, hỗ trợ mạnh mẽ trong việc nghiên cứu ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ và phƣơng thức quản lý hiện đại. Các doanh nghiệp thành viên trong Concern, hoạt động đa ngành, nhƣng các ngành này thƣờng có mối quan hệ gần gũi với nhau về công nghệ sản xuất và Concern thƣờng có một ngành chủ chốt.
Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh các doanh nghiệp thành viên luôn chú trọng tới lợi ích của mình và của “công ty mẹ” trên cơ sở các mối liên kết theo chiều dọc hay chiều ngang thông qua những hợp đồng kinh tế, hiệp định hay các khoản cho vay tín dụng. Trong cơ cấu của Concern còn có cả một hệ thống các viện 11 nghiên cứu, các trung tâm khoa học, phòng thí nghiệm, phòng thiết kế nhằm bảo đảm cho các thành viên luôn đƣợc sử dụng công nghệ tiên tiến. Các doanh nghiệp thành viên trong Concern có mối quan hệ tài chính phụ thuộc tƣơng đối lớn vào Tập đoàn và phụ thuộc lẫn nhau, do vậy việc kiểm tra tài chính giữa chúng đƣợc thực hiện rất chặt chẽ. Trong Tập đoàn thƣờng có một ngân hàng tham gia và thực hiện việc hỗ trợ đắc lực cho hoạt động đầu tƣ kinh doanh của các thành viên thông qua việc huy động vốn từ công ty thành viên khác và các tổ chức, cá nhân ngoài Tập đoàn.