CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận vê văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm về văn hóa Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về “Văn hóa”, tùy thuộc cách tiếp cận và ý kiến khác nhau trên nhiều lĩnh vực, phản ánh cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Chẳng hạn như: Vào năm 1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng vì mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn ở và các phương tiện, phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”. “Văn hóa là toàn bộ những hoạt động tinh thần của con người và xã hội bao gồm kiến thức, các phong tục, tập quán; thói quen và cách ứng xử, ngôn ngữ (bao gồm ngôn ngữ có lời và ngôn ngữ không lời); các giá trị và thái độ; các hoạt động văn học nghệ thuật; tôn giáo; giáo dục; các phương thức giao tiếp, cách tổ chức xã hội. Tóm lại, Văn hoá là một công cụ quan trọng không thể thiếu trong quản lý - điều hành doanh nghiệp, bất kể hình thức của doanh nghiệp đó vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận, là doanh nghiệp nhà nước hay tổ chức nước ngoài. Khái niệm Văn hóa doanh nghiệp Tổ chức Lao động quốc tế (International Labour Organization - ILO) định nghĩa văn hoá doanh nghiệp như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giả trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chủng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết” (Dương Thị Liễu, 2011).
5 Trên cơ sở kể thừa những nghiên cứu của các học giả và theo logic của khái niệm văn hóa kinh doanh đã nêu, Dương Thị Liễu (2011) đưa ra định nghĩa của mình “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp. Trong một xã hội lớn, thì mỗi doanh nghiệp được coi là một xã hội thu nhỏ, xã hội lớn có nền văn hoá lớn; xã hội nhỏ cũng có nền văn hoá nhỏ. Nền văn hoá nhỏ vừa chịu ảnh hưởng và cũng đồng thời là một bộ phận cấu thành nền văn hoá lớn - nền văn hóa xã hội”. Theo Đỗ Thi Phi ̣ Hoài (2009) thì “văn hóa doanh nghiê ̣p là mô ̣t hê ̣ thố ng các ý nghiã , giá tri,̣ niề m tin chủ đa ̣o, cách nhâ ̣n thức và phương pháp tư duy đươc̣ mo ̣i thành viên trong doanh nghiê ̣p củng đồ ng thuâ ̣n và có ảnh hưởng ở pha ̣m vi rô ̣ng đế n các thức hành đô ̣ng cùa từng thành viên trong hoa ̣t đô ̣ng kinh doanh, ta ̣o nên bản sắ c của doanh nghiê ̣p đó”.
Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu trước đây, VHDN có thể được định nghĩa như sau: VHDN là một hệ thống các giá trị, quan niệm, nguyên tắc hành vi được chia sẻ bên trong tổ chức, có ảnh hưởng tích cực mạnh mẽ đến cách thức hành động và suy nghĩ của các thành viên trong tổ chức đó. Tác động của VHDN tới hoạt động của doanh nghiệp 1. Tác động tích cực của văn hóa doanh nghiệp Theo Dương Thị Liễu (2011), văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò là tài sản vô hình của doanh nghiệp, có những tác động tích cực đến quá trình hinh thành và phát triển bền vững của doanh nghiệp thể hiện trên các mặt sau: - Văn hóa doanh nghiệp tạo nên phong thời riêng của doanh nghiệp, giúp phân biệt giữa doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác - Văn hóa doanh nghiệp gồm nhiều bộ phận hợp thành: Gồm triết lý kinh doanh, các tập tục, lễ nghi, thói quen, cách thức đào tạo, giáo dục, truyền thuyết, huyền thoại của một số thành viên trong doanh nghiệp. Tất cả những yếu tố đó tạo nên phong cách riêng của doanh nghiệp, điều này giúp cho ta phân biệt được sự khác nhau giữa các doanh nghiệp và giữa các tổ chức xã hội.
Phong cách đó 6 đóng vai trò như không khí và nước đối với doanh nghiệp, có ảnh hưởng rất lớn đối với doanh nghiệp. - Văn hóa doanh nghiệp tạo nên lực hướng tâm chung cho toàn doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có một nền văn hoá tốt sẽ giúp cho doanh nghiệp thu hút được nhân tài, giữ chân được nhân tài, củng cố được lòng trung thành của các nhân viên đối với doanh nghiệp. Vì người lao động làm việc không chỉ vì tiền mà còn vì các mục đích khác nữa nhất là khi họ đã thoả mãn phần nào về mặt kinh tế.
Văn hóa doanh nghiệp tạo môi trường làm việc hiệu quả, thân thiện, tạo sự gắn kết và thống nhất ý chí, góp phần định hướng và kiểm soát thái độ hành vi của các thành viên trong doanh nghiệp. Tác động tiêu cực của văn hoá doanh nghiệp Trích từ Dương Thị Liễu (2011), một doanh nghiệp có nền văn hóa tiêu cực có thể là doanh nghiệp có nền quản lý cứng nhắc theo kiểu hợp đồng, độc đoán, chuyên quyền và hệ thống bộ máy quản lý quan liêu. gây ra không khí làm việc thụ động, sợ hãi của nhân viên, làm kìm hãm sự sáng tạo, khiến họ có thái độ thờ ơ hoặc chống đối lãnh đạo. Đây là các doanh nghiệp không có ý định tạo (hoặc không có khả năng tạo) được một mối liên hệ nào đó giữa các nhân viên trong và ngoài quan hệ công việc, mà chỉ dừng lại ở chỗ tập hợp hàng nghìn người xa lạ, chỉ tạm dừng chân tại công ty.
Người quản lý chỉ phối hợp các cố gắng của họ, và như vậy dù thế nào đi nữa thì cũng sản xuất ra một thứ gì đó, nhưng niềm tin của họ vào công việc, vào doanh nghiệp là không hề có, họ luôn có ý định tìm cơ hội để ra đi và như vậy doanh nghiệp ngày càng đi vào sự khó khăn. Vì vậy, VHDN giúp tăng lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong một môi trường cạnh tranh. Một văn hoá mạnh sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh cho tổ chức, tổ chức. Bởi vì văn hoá mạnh sẽ tạo được sự thống nhất, giảm thiểu sự rủi ro, tăng cường phố hợp và kiểm soát, thúc đẩy động cơ làm việc của mọi thành viên, tăng hiệu suất và hiệu quả của tổ chức, từ đó tăng được sức cạnh tranh và khả năng thành công của tổ chức, tổ chức trên thị trường (Vadini, 2014).
Bên cạnh đó, một khi văn hóa đã tạo ra chất keo dính gắn kết các thành viên với nhau 7 và với tổ chức thì chính nền văn hóa ấy là một yếu tố làm tăng uy tín, hình ảnh và danh tiếng của tổ chức với bên ngoài. Các nhân tài và những nhân viên giỏi sẽ mong muốn được trở thành một thành viên trong nền văn hóa đó. Và các tổ chức sẽ không phải mất nhiều thời gian và chi phí để tuyển mộ hay thuyết phục những nhân tài về với mình. Khi tổ chức đã thu hút, duy trì và phát triển được đội ngũ nhân viên tài năng thì đó sẽ là một lợi thế cạnh tranh tốt, một yếu tố quan trọng đóng góp lớn cho thành công của doanh nghiệp.
Các nhân tố ảnh hưởng đến văn hóa doanh nghiệp Dương thị Liễu (2011) cho rằng quá trình hình thành và phát triển của văn hóa doanh nghiệp là một quá trình lâu dài và chịu sự tác động của nhiều nhân tố: Người đứng đầu, người chủ doanh nghiệp Đây là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến văn hóa doanh nghiệp. Người đứng đầu doanh nghiệp không chỉ là người quyết định cơ cấu tổ chức và công nghệ được áp dụng trong doanh nghiệp, mà còn là người sáng tạo ra các biểu tượng, các ý thức hệ, các hệ thống giá trị áp dụng trong doanh nghiệp, sáng tạo ra niềm tin, các giai thoại, nghỉ lễ, các nguyên tắc, mục tiêu, chiến lược,.của doanh nghiệp. Trong quá trình xây dựng và quản lý doanh nghiệp, các hệ tư tưởng, tính cách của người đứng đầu doanh nghiệp sẽ được phản chiếu trong hoạt động kinh doanh, góp phần quan trọng trong quá trình hình thành văn hoá doanh nghiệp. Doanh nghiệp nào có những con người có khát vọng cháy bỏng, dám biến những khát vọng thành hiện thực sinh động thì doanh nghiệp ấy sẽ chiến thắng trên thương trường.
Lịch sử, truyền thống của doanh nghiệp Các doanh nghiệp khác nhau thì có lịch sử hình thành và phát triển khác nhau điều này mang lại những đặc tính riêng cho từng công ty. Các doanh nghiệp mới thành lập thường có các phong cách kinh doanh hiện đại và hướng tới thị trường nhiều hơn. Thành viên của doanh nghiệp này cũng trẻ hơn và năng động hơn. Ngược lại những doanh nghiệp có lịch sử phát triển lâu dài thường khó đổi mới hơn và có các giá trị văn hóa truyền thống, có kinh nghiệm chuyên môn hơn.
Ngành nghề kinh doanh của doanh nghiệp 8 Giữa các công ty có ngành nghề kinh doanh khác nhau sẽ có văn hóa khác nhau.Văn hóa ngành nghề cũng là một yếu tố tố động quan trọng đến kết quả kinh doanh. Các công ty thương mại có văn hóa khác với công ty sản xuất và chế biến. Mặt khác, văn hóa ngành nghề cũng thể hiện rõ trong việc xác định mối quan hệ giữa các phòng ban và bộ phận khác nhau trong công ty. Hình thức sở hữu của doanh nghiệp Loại hình sở hữu hay các loại hình công ty khác nhau cũng tạo ra sự khác biệt trong văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp.
Các công ty cổ phần sẽ có những giá trị văn hóa khác với giá trị văn hóa của các công ty trách nhiệm hữu hạn và cảng khác với giá trị văn hóa của các công ty của nhà nước. Sở dĩ như vậy vì bản chất hoạt động và điều hành cũng như ra quyết định của các công ty này là khác nhau. Mối quan hệ giữa các thành viên của doanh nghiệp Mỗi quan hệ giữa các thành viên trong doanh nghiệp sẽ là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa doanh nghiệp cũng như sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp. Văn hóa vùng miền Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, trong doanh nghiệp có các nhân viên đến từ các địa phương, các vùng khác nhau thì các giá trị văn hóa vùng miền thể hiện rất rõ nét.
Các hành vi mà nhân viên mang đến nơi làm việc không dễ dàng thay đổi bởi các qui định của doanh nghiệp.