Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp Song hành cùng với sự phát triển của nền kinh tế ngoài các Cơ quan hành chính làm nhiệm vụ quản lý Nhà nước ra thì các đơn vị sự nghiệp dưới sự quản lý của nhà nước cũng đã từng bước được kiện toàn, góp phần không nhỏ vào công cuộc đổi mới kinh tế - xã hội. Thực hiện được vai trò chủ đạo của mình, kinh tế nhà nước luôn cần được đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả.
Để làm được điều đó, trước tiên cần phải làm tốt vai trò của từng bộ phận trong nền kinh tế nhà nước, trong đó phải kể đến các đơn vị sự nghiệp. Vậy, đơn vị sự nghiệp là gì? Đơn vị sự nghiệp là các đơn vị, thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước bằng nguồn kinh phí do ngân sách Nhà nước hoặc cấp trên cấp phát hoặc bằng nguồn kinh phí khác như hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được tài trợ, thu từ hoạt động kinh doanh, dịch vụ,. Đó là các đơn vị sự nghiệp trực thuộc các Bộ, Tổng cục, các cơ quan Đoàn thể, các tổ chức xã hội do trung ương và địa phương quản lý và các đơn vị trực thuộc lực lương vũ trang Hoạt động sự nghiệp ở Việt Nam là những hoạt động văn hoá thông tin, giáo dục đào tạo, nghiên cứu khoa học, y tế. được quy định tại Nghị định số 73/CP ngày 24/12/1960 về điều lệ tài vụ sự nghiệp văn xã.
Các đơn vị sự nghiệp là những tổ chức được thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp, có hai loại đơn vị sự nghiệp: - Đơn vị sự nghiệp thuần tuý là các đơn vị sự nghiệp do Nhà nước thành lập không có nguồn thu, được Ngân sách Nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động. - Đơn vị sự nghiệp có thu là những đơn vị sự nghiệp mà ngoài nguồn kinh phí được Ngân sách Nhà nước cấp còn được Nhà nước cho phép thu một số khoản thu phí, lệ phí hoặc một số khoản thu khác để phục vụ trong quá trình hoạt động của đơn vị. 5 Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực khác nhau: Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đào tạo; Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực y tế ; Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật ; Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao; Đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế. Như vậy, đơn vị sự nghiệp rất đa dạng, phạm vi rộng, chi cho hoạt động chủ yếu được thực hiện thông qua nguồn kinh phí của nhà nước cấp phát.
Đặc điểm nổi bật của đơn vị sự nghiệp là không phải là đơn vị hạch toán kinh tế, chức năng chủ yếu không phải là SXKD mà hoạt động theo mục tiêu, nhiệm vụ của Nhà nước. Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp Do tính chất, đặc điểm hoạt động của các đơn vị sự nghiệp rất đa dạng, phức tạp, phạm vi rộng và chủ yếu chi cho hoạt động của các đơn vị này được trang trải thông qua nguồn kinh phí cấp phát của Nhà nước. Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực và với tính chất, đặc điểm, quy mô hoạt động khác nhau. Đơn vị sự nghiệp là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích kiếm lời và có các đặc điểm cơ bản sau: - Có văn bản quyết định thành lập đơn vị sự nghiệp của cơ quan có thẩm quyền ở Trung ương hoặc địa phương.
- Được nhà nước cấp kinh phí và tài sản để hoạt động thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn và được phép thực hiện một số khoản thu phí, lệ phí theo chế độ Nhà nước quy định. - Có tổ chức bộ máy biên chế và bộ máy quản lý kế toán theo chế độ nhà nước quy định. - Về quản lý và sử dụng tài sản: Đơn vị thực hiện đầu tư, mua sắm, quản lý, sử dụng tài sản nhà nước theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản nhà nước tại đơn vị sự nghiệp. - Đối với các khoản chi thường xuyên, căn cứ vào nhiệm vụ được giao và khả 6 năng nguồn tài chính, Thủ trưởng đơn vị được quyết định một số mức chi quản lý, chi hoạt động nghiệp vụ cao hoặc thấp hơn mức chi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định và được quyết định phương thức khoán chi phí cho từng bộ phận, đơn vị trực thuộc.
- Về mở tài khoản giao dịch: Có mở tài khoản tại kho bạc nhà nước để kiểm soát các khoản thu, chi tài chính. Từ những đặc điểm trên có thể thấy, hoạt động sự nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế xã hội của nhà nước. Để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội nhất định, trong mỗi thời kỳ, nhà nước có các chủ trương, chính sách, có các chương trình mục tiêu kinh tế xã hội nhất định như: chương trình xoá mù chữ, chương trình xóa đói giảm nghèo, chương trình dân số-kế hoạch hoá gia đình, …. Các chương trình này chỉ có nhà nước, với vai trò của mình mới có thể thực hiện một cách đầy đủ và hiệu quả.
Nhà nước duy trì và phát triển các hoạt động sự nghiệp gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia, các chương trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước nhằm mang lại lợi ích cho người dân. Nhờ đó sẽ hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe văn hóa xã hội.3 Phân loại đơn vị sự nghiệp Về phân loại đơn vị sự nghiệp theo quy định tại Điều 9 Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2006 của Chính phủ, căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp các đơn vị sự nghiệp thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính được phân loại: Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập theo nguồn thu: a. Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động): là những đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên bằng hoặc 7 lớn hơn 100% hoặc là những đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng. Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động): là những đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ trên 10% đến dưới 100%.
Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước đảm bảo toàn bộ (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động): là những đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ 10% trở xuống và những đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu. Việc phân loại đơn vị sự nghiệp như trên được ổn định trong thời gian 3 năm, sau thời hạn 3 năm sẽ xem xét phân loại lại cho phù hợp. Trong thời gian ổn định phân loại, trường hợp đơn vị sự nghiệp có thay đổi chức năng, nhiệm vụ, tổ chức thì cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xem xét điều chỉnh phân loại lại cho phù hợp. Nếu phân loại căn cứ vào lĩnh vực hoạt động thì đơn vị sự nghiệp bao gồm: * Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực giáo dục đào tạo * Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực y tế.
* Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực văn hóa thông tin. * Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực thể dục thể thao. * Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực khoa học công nghệ, môi trường. *Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực kinh tế.
* Đơn vị sự nghiệp khác. Riêng trong lĩnh vực GDĐT, các đơn vị sự nghiệp nhận các loại hình: - Cơ sở giáo dục mầm non. - Các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông. - Các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, trung tâm giáo dục, thường xuyên… 8 - Các trường đại học, cao đẳng, học viện.
Như vậy trường đại học công lập nằm trong hệ thống các đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo, vì thế trường đại học công lập vừa mang những đặc điểm chung của đơn vị sự nghiệp có thu vừa mang những đặc điểm riêng về hoạt động chính cũng như cơ cấu tổ chức do đặc thù của lĩnh vực hoạt động quy định. VAI TRÒ VÀ NGUYÊN TẮC CỦA TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. Vai trò của tổ chức công tác kế toán Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng phát triển, cùng với quá trình hội nhập của nền kinh tế, các hoạt động sự nghiệp ngày càng phong phú và đa dạng, góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, để các hoạt động sự nghiệp thực sự vận hành theo cơ chế thị trường thì phải có phương hướng và giải pháp phát triển phù hợp.
Một trong những biện pháp được quan tâm đó là hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại các đơn vị. Với vai trò đó, công tác kế toán trong các đơn vị sự nghiệp phải có kế hoạch tổ chức hệ thống thông tin bằng số liệu để quản lý và để kiểm soát nguồn kinh phí; Tình hình sử dụng quyết toán kinh phí; Tình hình quản lý và sử dụng các loại vật tư tài sản công; Tình hình chấp hành dự toán thu, chi và thực hiện các tiêu chuẩn định mức của Nhà nước ở đơn vị.