Tổng quan nghiên cứu

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước, đóng vai trò then chốt trong phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Tính đến tháng 10 năm 2024, cả nước đã có 6.162 xã đạt chuẩn nông thôn mới, chiếm tỷ lệ 77,4%, cùng với 296 đơn vị cấp huyện tại 58 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Tại tỉnh Hòa Bình, một tỉnh miền núi Tây Bắc có diện tích tự nhiên 4.590 km2 với 10 đơn vị hành chính cấp huyện và 151 đơn vị cấp xã, công tác xây dựng nông thôn mới đã đạt được những bước tiến rõ rệt với 80 trên tổng số 129 xã đạt chuẩn nông thôn mới, đạt 85,7% kế hoạch Trung ương giao giai đoạn 2021-2025.

Tuy nhiên, thực tiễn tổ chức và vận hành bộ máy tham mưu, giúp việc thực hiện chương trình tại địa phương đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn về phân định thẩm quyền, cơ chế phối hợp liên ngành và tính ổn định của đội ngũ nhân sự cơ sở. Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề án là đánh giá toàn diện thực trạng mô hình tổ chức bộ máy tham mưu, giúp việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn 2021-2024, từ đó xác lập cơ sở khoa học và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện cho giai đoạn 2026-2030. Nghiên cứu tập trung giải quyết yêu cầu đồng bộ hóa quy trình quản trị, tinh gọn đầu mối theo tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW và Kết luận số 50-KL/TW của Bộ Chính trị. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao hiệu lực thực thi công vụ, hỗ trợ tỉnh Hòa Bình hiện thực hóa mục tiêu đạt 76,7% số xã chuẩn hóa nông thôn mới và 50% đơn vị cấp huyện hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới vào năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề án xây dựng trên nền tảng kết hợp các lý thuyết quản trị hành chính và quản lý công hiện đại:

Lý thuyết cơ cấu tổ chức bộ máy hành chính công: Đặt trọng tâm vào 4 tiêu chuẩn cốt lõi gồm tính tối ưu, tính linh hoạt, tính tin cậy và tính kinh tế. Bộ máy tham mưu phải bảo đảm số lượng cấp trung gian ít nhất, thích ứng linh hoạt trước biến động thực tiễn và tối ưu hóa nguồn lực tài chính công.

Lý thuyết phối hợp liên ngành và quản trị mạng lưới: Giải thích cơ chế tương tác giữa các cơ quan hành chính nhà nước có chức năng giao thoa. Lý thuyết này chỉ rõ tính tất yếu của việc thiết lập các Ban Chỉ đạo liên ngành và Văn phòng Điều phối nhằm tích hợp nguồn lực mà không làm tăng biên chế hành chính cố định.

Hệ thống khái niệm nghiên cứu bao gồm:

  • Tổ chức bộ máy tham mưu, giúp việc: Hệ thống các cơ quan, đơn vị và nhân sự có nhiệm vụ hiến kế, phân tích dữ liệu, đề xuất phương án và hỗ trợ triển khai quyết định quản lý.
  • Tổ chức phối hợp liên ngành: Mô hình làm việc phối thuộc giữa các sở, ban, ngành dưới sự chỉ đạo tập trung của người đứng đầu chính quyền địa phương.
  • Chương trình mục tiêu quốc gia: Chương trình đầu tư công quy mô lớn nhằm giải quyết các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và bảo đảm an ninh trật tự theo từng giai đoạn 5 năm.

Phương pháp nghiên cứu

Đề án kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng nhằm bảo đảm độ tin cậy khoa học cao:

Nguồn dữ liệu thứ cấp: Đề án tổng hợp, phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết 10 năm giai đoạn 2010-2020, báo cáo sơ kết 3 năm giai đoạn 2021-2023 và số liệu thống kê năm 2024 của Ban Chỉ đạo Trung ương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình.

Nguồn dữ liệu sơ cấp và quy trình điều tra: Khảo sát thực địa được triển khai thông qua bảng hỏi cấu trúc với cỡ mẫu 150 phiếu. Cỡ mẫu phân bổ theo 3 cấp hành chính: 20 phiếu dành cho công chức cấp tỉnh, 50 phiếu dành cho công chức thuộc 10 huyện, thành phố và 80 phiếu dành cho công chức cấp xã tại 129 xã của tỉnh Hòa Bình.

Phương pháp chọn mẫu: Đề án áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo từng cấp quản lý hành chính và khu vực địa lý, bảo đảm tính đại diện đầy đủ cho các địa bàn vùng cao đặc biệt khó khăn cũng như vùng động lực kinh tế.

Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp định lượng kết hợp kỹ thuật so sánh đối chiếu và phân tích logic chức năng. Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ trùng lặp nhiệm vụ, đánh giá khách quan tỷ lệ nhân sự chuyên trách và đo lường mức độ hài lòng về năng lực tham mưu trong mốc thời gian nghiên cứu từ năm 2021 đến cuối năm 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại tỉnh Hòa Bình ghi nhận 3 phát hiện nổi bật về tổ chức bộ máy tham mưu:

Cơ cấu cấp tỉnh vận hành ổn định nhưng thiếu tính chuyên trách toàn diện: Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Hòa Bình được kiện toàn theo mô hình Chánh Văn phòng do Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn kiêm nhiệm, 01 Phó Chánh Văn phòng thường trực, 01 Phó Chánh Văn phòng chuyên trách, 05 cán bộ chuyên trách và 20 cán bộ kiêm nhiệm từ các sở, ngành. Tỉnh Hòa Bình thuộc nhóm 41 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố bố trí được Phó Chánh Văn phòng chuyên trách, tạo thuận lợi trong điều hành thường xuyên.

Nút thắt nghiêm trọng về nhân lực chuyên trách tại cấp huyện và cấp xã: Ở cấp huyện, chỉ có 6 trên 10 đơn vị hành chính, tương đương 60%, bố trí được tối thiểu 01 công chức chuyên trách làm việc tại Văn phòng Điều phối huyện; 40% đơn vị còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nhân sự kiêm nhiệm của Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Đáng chú ý, tại toàn bộ 129 xã thuộc tỉnh, tỷ lệ bố trí công chức chuyên trách nông thôn mới đạt 0%, toàn bộ 100% cán bộ theo dõi đều là công chức kiêm nhiệm các mảng địa chính, nông nghiệp hoặc văn phòng, dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng khi phải phụ trách 19 tiêu chí và 57 chỉ tiêu chuẩn hóa.

Cơ chế phối hợp liên ngành chưa đạt hiệu suất tối ưu: Kết quả khảo sát chỉ ra rằng trên 58% ý kiến cán bộ cơ sở phản ánh quy trình xử lý văn bản liên ngành giữa các phòng, ban còn chậm trễ. Mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý số liệu nông thôn mới tại cấp cơ sở mới chỉ đạt khoảng 42% so với yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu tập trung.

Thảo luận kết quả

Thực trạng bất cập nêu trên bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa khối lượng nhiệm vụ ngày càng mở rộng của Chương trình giai đoạn 2021-2025 với yêu cầu cắt giảm 10% biên chế hành chính theo quy định chung. Chương trình nông thôn mới hiện nay không chỉ dừng ở xây dựng hạ tầng cơ bản mà mở rộng sang 6 chương trình chuyên đề chuyên sâu như chuyển đổi số, phát triển du lịch nông thôn, OCOP và an toàn môi trường.

Địa hình tỉnh Hòa Bình có tới 44,8% diện tích là núi cao hiểm trở, dân tộc thiểu số chiếm trên 72% dân số, trong đó dân tộc Mường chiếm 63,3%, khiến công tác kiểm tra, hướng dẫn cơ sở của bộ máy tham mưu gặp nhiều thách thức. So sánh với các nghiên cứu tại khu vực Trung du và Miền núi phía Bắc, hạn chế của Hòa Bình phản ánh rõ nét rào cản chung của các tỉnh miền núi khi chưa có dòng ngân sách độc lập dành riêng cho chế độ đãi ngộ công chức tham mưu kiêm nhiệm.

Dữ liệu thực trạng có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ hình cột thể hiện mức độ suy giảm tỷ lệ nhân sự chuyên trách từ cấp tỉnh đạt 20%, cấp huyện đạt 15% xuống cấp xã đạt 0%, cùng với bảng ma trận đối chiếu trách nhiệm liên ngành nhằm phân định rõ các điểm nghẽn thẩm quyền trong phê duyệt dự án đầu tư nông thôn mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bộ máy tham mưu thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2026-2030, đề án đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Kiện toàn cơ cấu tổ chức và chuẩn hóa nhân sự chuyên trách: Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình và Sở Nội vụ cần xây dựng đề án vị trí việc làm chuẩn hóa cho bộ máy tham mưu. Mục tiêu đến hết năm 2027, bảo đảm 100% đơn vị cấp huyện, tương ứng 10 trên 10 huyện, thành phố, bố trí ít nhất 02 cán bộ chuyên trách nông thôn mới; đồng thời sắp xếp tối thiểu 01 công chức cấp xã chuyên sâu cho toàn bộ 129 xã, khắc phục triệt để tình trạng kiêm nhiệm quá nhiều mảng công việc không tương đồng.

Hoàn thiện thể chế và quy chế phối hợp liên ngành: Ban Chỉ đạo tỉnh chủ trì rà soát, tái cấu trúc quy chế làm việc giữa 15 sở, ban, ngành thành viên và Văn phòng Điều phối tỉnh trước quý II năm 2026. Thực hiện triệt để nguyên tắc một việc chỉ giao một cơ quan chủ trì chịu trách nhiệm chính, xóa bỏ triệt để tình trạng đùn đẩy văn bản thẩm định hồ sơ công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu.

Nâng cao năng lực chuyên môn và quản trị hiện đại: Trường Chính trị tỉnh phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức định kỳ 15 lớp đào tạo chuyên sâu mỗi năm cho hơn 500 lượt cán bộ, công chức tham gia bộ máy tham mưu các cấp. Phấn đấu đến năm 2028, trên 95% công chức phụ trách nông thôn mới tại 129 xã được chuẩn hóa kỹ năng số hóa dữ liệu và thẩm định dự án kinh tế nông thôn.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và giám sát: Sở Thông tin và Truyền thông cùng Văn phòng Điều phối tỉnh triển khai phần mềm quản lý, theo dõi tiến độ tiêu chí nông thôn mới trực tuyến kết nối 3 cấp hành chính. Mục tiêu trong giai đoạn 2026-2028 đạt tỷ lệ 100% hồ sơ đánh giá tiêu chí và báo cáo thống kê định kỳ được xử lý trên môi trường mạng, giảm thiểu 50% thời gian tổng hợp thủ công.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Đề án mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Chỉ đạo nông thôn mới: Sở Nội vụ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Hòa Bình và các tỉnh trung du miền núi phía Bắc có thể sử dụng đề án làm căn cứ khoa học để xây dựng phương án sắp xếp tổ chức bộ máy, biên chế tinh gọn theo giai đoạn 2026-2030.

Đội ngũ cán bộ tham mưu trực tiếp tại cấp huyện và xã: Công chức tại 10 huyện, thành phố và 129 xã thuộc tỉnh Hòa Bình có thể tham khảo đề án để chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch công tác, phân công nhiệm vụ khoa học và vận hành hiệu quả các Ban Phát triển thôn, xóm.

Giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Các chuyên gia nghiên cứu về Quản lý công, Khoa học tổ chức bộ máy, Chính sách công tại Học viện Hành chính Quốc gia và các cơ sở giáo dục đại học có thể sử dụng số liệu, mô hình phân tích của đề án làm học liệu giảng dạy chuyên sâu.

Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành: Cung cấp khung phương pháp luận nghiên cứu thực chứng chuẩn mực, phương pháp thiết kế mẫu điều tra 150 phiếu và hệ thống xử lý số liệu chuyên ngành quản lý hành chính nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Hòa Bình có điểm gì đặc thù so với các tỉnh khác? Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Hòa Bình được tổ chức đặt tại Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với 01 Chánh Văn phòng do Phó Giám đốc Sở kiêm nhiệm và 01 Phó Chánh Văn phòng chuyên trách. Tỉnh không thành lập Tổ công tác riêng biệt như 4 tỉnh Thái Bình, Khánh Hòa, Đắk Nông, Kiên Giang mà tích hợp trực tiếp chức năng điều hành vào Văn phòng Điều phối.

Tại sao 100% công chức cấp xã tại Hòa Bình hiện nay vẫn phải làm việc theo chế độ kiêm nhiệm? Do áp lực cắt giảm 10% tổng biên chế hành chính theo quy định chung, 129 xã của tỉnh Hòa Bình không thể tuyển dụng biên chế công chức riêng biệt cho mảng nông thôn mới. Nhiệm vụ này hiện được giao cho công chức Địa chính - Nông nghiệp - Xây dựng và Môi trường kiêm nhiệm, dẫn tới áp lực công việc rất lớn.

Hạn chế lớn nhất của cơ chế phối hợp liên ngành trong xây dựng nông thôn mới tại Hòa Bình là gì? Hạn chế lớn nhất là sự chồng chéo nhiệm vụ và độ trễ trong quá trình xin ý kiến thẩm định giữa các sở, ban, ngành liên quan. Trên 58% ý kiến khảo sát phản ánh quy trình xử lý hồ sơ còn qua nhiều khâu trung gian, thiếu phần mềm liên thông dữ liệu đồng bộ giữa cấp tỉnh, huyện và xã.

Đề án đưa ra lộ trình hoàn thiện bộ máy tham mưu cho giai đoạn nào? Đề án tập trung đánh giá thực trạng giai đoạn 2021-2024 và đề xuất giải pháp, lộ trình thực hiện cụ thể cho giai đoạn 2026-2030. Trọng tâm của lộ trình là kiện toàn vị trí việc làm chuyên trách cấp huyện, cấp xã trước năm 2028 và hoàn thành chuyển đổi số toàn diện hệ thống quản lý nông thôn mới vào năm 2030.

Làm thế nào để kiện toàn bộ máy tham mưu mà không làm tăng tổng biên chế hành chính của tỉnh? Giải pháp trọng tâm là tái cơ cấu bên trong bộ máy, chuyển đổi các vị trí kiêm nhiệm hình thức sang chuyên trách thông qua cơ chế luân chuyển, biệt phái công chức từ các Chi cục, Phòng Nông nghiệp cấp huyện về xã, kết hợp xã hội hóa các dịch vụ tư vấn kỹ thuật công cộng.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tổ chức bộ máy tham mưu, giúp việc theo cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý công.
  • Phản ánh trung thực thực trạng bộ máy tham mưu 3 cấp tại tỉnh Hòa Bình thông qua dữ liệu điều tra thực chứng 150 phiếu khảo sát và hệ thống báo cáo giai đoạn 2021-2024.
  • Nhận diện chính xác các điểm nghẽn về thiếu hụt nhân sự chuyên trách tại 129 xã và tình trạng chậm trễ trong phối hợp liên ngành giữa các cơ quan thường trực.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình 2026-2030, kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện thể chế, bố trí nhân lực và ứng dụng công nghệ số.
  • Đóng vai trò là tài liệu tham khảo khoa học và cẩm nang thực tiễn giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý nhà nước trong công cuộc xây dựng nông thôn mới hiện đại, bền vững.