phần mở đầu, kết luận, và các danh mục bảng biểu, hình vẽ, phụ lục, luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng chính: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về QTRR trong hoạt động kinh doanh xăng dầu Chƣơng 2: Thực trạng quản trị rủi ro hoạt động kinh doanh xăng dầu trong nƣớc của Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL). Chƣơng 3: Đề xuất quy trình QTRR hoạt động kinh doanh xăng dầu trong nƣớc và một số giải pháp thực hiện. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DẦU 1. Các khái niệm, mục đích, vai trò của QTRR 1.
Khái niệm rủi ro, bản chất rủi ro và phân loại rủi ro a. Khái niệm rủi ro Ngày nay, có rất nhiều quan điểm, trƣờng phái khác nhau định nghĩa về “rủi ro”. Những trƣờng phái khác nhau, các tác giả khác nhau đƣa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng, nhƣng tập trung lại có thể chia thành hai trƣờng phái lớn: Thứ nhất là theo trƣờng phái truyền thống và còn lại là theo trƣờng phái hiện đại.
Theo trƣờng phái truyền thống, rủi ro đƣợc xem là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Nó đƣợc xem là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến, gây tổn hại. Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro còn đƣợc hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, đe dọa, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp.
Nhìn chung, theo quan điểm truyền thống này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con ngƣời. Tuy nhiên, xét theo trƣờng phái hiện đại, rủi ro (risk) là sự bất trắc có thể đo lƣờng đƣợc, rủi ro mang tính 2 mặt, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con ngƣời nhƣng đồng thời, trong chính những tổn thất đó, doanh nghiệp có thể tìm ra những lợi ích, những cơ hội. Khi tập trung chuyên sâu nghiên cứu rủi ro, doanh nghiệp có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội, giá trị gia tăng cho chính doanh nghiệp mình.
Rủi ro phụ thuộc vào ngữ cảnh, nếu con ngƣời không có khái niệm hoặc không liên quan đến thì họ không có rủi ro. Ví dụ trời mƣa sẽ là rủi ro với ngƣời đi đƣờng nhƣng ngƣời ở trong nhà kiên cố, chắc chắn, khi đó ngƣời này không bị ảnh hƣởng thì không có rủi ro. Rủi ro bao gồm 3 yếu tố: xác suất xảy ra (Probability), 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mức độ ảnh hƣởng đến đối tƣợng (Impacts on objectives) và thời lƣợng ảnh hƣởng (Duration). Bản chất rủi ro là sự không chắc chắn (uncertainty), nếu chắc chắc (xác suất bằng 0% hoặc 100%) thì không gọi là rủi ro.
Từ điển tiếng Việt (1995) giải thích: “Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến”. Từ điển tiếng Anh Oxford (2011) định nghĩa “Rủi ro là khả năng xảy ra hậu quả xấu trong tương lai”. Từ các khái niệm trên thấy rằng, rủi ro là khách quan, có thể xuất hiện trong hầu hết mọi hoạt động của quá trình sản xuất, kinh doanh. Khi có đầy đủ thông tin về những tổn thất hoặc khả năng của những kết quả có thể tính đƣợc xác suất xảy ra và có thể đo lƣờng đƣợc rủi ro.
Vì vậy, nếu nghiên cứu về rủi ro, ngƣời ta có thể tìm ra các biện pháp phòng ngừa, hạn chế những tác động tiêu cực. Khi nghiên cứu về rủi ro cần phân biệt giữa khái niệm rủi ro (risk) và không chắc chắn (uncertainty). Sau khi tìm hiểu một số quan điểm về rủi ro, tác giả nhận thấy quan điểm của Hoàng Đình Phi (2015) “Rủi ro là một sự không chắc chắn (uncertainty) hay một tình trạng bất ổn. Tuy nhiên, không phải sự không chắc chắn nào cũng là rủi ro.
Chỉ có những tình trạng không chắc chắn nào có thể ước đoán được xác xuất xảy ra mới được xem là rủi ro. Những tình trạng không chắc chắn nào chưa từng xảy ra và không thể ước đoán được xác xuất xảy ra được xem là bất trắc chứ không phải là rủi ro” là quan điểm phù hợp với mục đích nghiên cứu của đề tài này. Bản chất của rủi ro Bản chất của rủi ro còn đƣợc thể hiện ở những đặc điểm vốn có của nó, đó là tính không chắc chắn, tính ngẫu nhiên và tính bất ổn định của rủi ro. Cụ thể: Tính không chắc chắn: Tính không chắc chắn của rủi ro thể hiện ở khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra của rủi ro.
Mọi hoạt động đều luôn tiềm ẩn những rủi ro nhƣng rủi ro lại có thể xảy ra hoặc không xảy ra tùy thuộc vào những bối cảnh, yếu tố tác động cụ thể. Xác suất gặp rủi ro luôn biến động từ 0 đến 1, nếu xác suất rủi ro càng gần 1 thì khả năng xảy ra rủi ro càng lớn, ngƣợc lại càng gần 0 thì khả năng xảy ra rủi ro càng nhỏ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính chất ngẫu nhiên: Tính ngẫu nhiên của rủi ro thể hiện ở sự khó đoán định trƣớc và không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con ngƣời của rủi ro. Bản chất của rủi ro là một biến cố ngẫu nhiên, tồn tại trong mọi hoạt động của đời sống xã hội.
Mặc dù trong các hoạt động thực tiễn, con ngƣời luôn mong muốn đạt đƣợc những kết quả mong muốn nhƣng do tác động của nhiều yếu tố khách quan dẫn tới sự sai lệch nhất định và điều này dẫn tới rủi ro. Con ngƣời chỉ có thể nhận biết đƣợc rủi ro, tìm biện pháp phòng ngừa, né tránh hoặc giảm thiểu rủi ro nhƣng không thể loại trừ hoàn toàn rủi ro. Tính bất ổn định của rủi ro: Tính bất ổn định của rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất với mức độ và tần suất khác nhau của các sự vật, hiện tƣợng có rủi ro. Mặc dù rủi ro là hiện tƣợng ngẫu nhiên, khách quan song mức độ rủi ro lại có thể khác nhau trong từng tình huống rủi ro cụ thể.
Rủi ro có thể diễn ra ở thời điểm này hay thời điểm khác. Nếu mức độ tổn thất càng lớn, số lần xuất hiện rủi ro càng nhiều thì mức độ rủi ro sẽ càng cao và ngƣợc lại. Phân loại rủi ro Để nhận biết rủi ro và QTRR có hiệu quả cần tiến hành phân loại rủi ro theo những tiêu chí nhất định. Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại rủi ro nhƣng thông thƣờng có thể phân loại theo một số tiêu chí cơ bản sau đây: Theo nguồn gốc rủi ro: Căn cứ vào nguồn gốc phát sinh rủi ro ngƣời ta chia rủi ro thành rủi ro bên trong và rủi ro bên ngoài: Rủi ro bên trong là những rủi ro phát sinh do tác động của các yếu tố thuộc bản thân hoạt động của DN.
Rủi ro bên trong bao gồm các loại nhƣ rủi ro về chiến lƣợc kinh doanh, về tổ chức quản lý hệ thống sản xuất, về hệ thống thông tin kinh tế, rủi ro về quản trị tài chính, rủi ro về nguồn nhân lực… Phần lớn nguyên nhân của rủi ro bên trong là do năng lực quản trị yếu kém của những ngƣời làm công tác quản trị, điều hành DN. Rủi ro bên ngoài: Là rủi ro chịu ảnh hƣởng của các yếu tố bên ngoài DN. Phần lớn rủi ro bên ngoài của DN là những rủi ro từ những nguyên nhân khách quan, thƣờng là bất khả kháng, có tác động bất lợi đến hoạt động sản xuất kinh doanh của DN nhƣ rủi ro về pháp lý và rủi ro thị trƣờng. Nguyên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân dẫn đến rủi ro bên ngoài chủ yếu là do sự biến động bất lợi của các yếu tố thuộc môi trƣờng kinh doanh của DN, nhƣ: sự biến động của tỷ giá, lãi suất, khung khổ pháp lý hoặc suy thoái kinh tế, lạm phát.
Theo phạm vi ảnh hƣởng (tác động) của rủi ro: Theo phạm vi ảnh hƣởng hay tác động của rủi ro, rủi ro thƣờng đƣợc chia thành rủi ro hệ thống và rủi ro phi hệ thống: Rủi ro hệ thống: Rủi ro hệ thống là loại rủi ro khi xảy ra sẽ ảnh hƣởng đến hoạt động của tất cả các DN và toàn bộ nền kinh tế. Vì vậy, DN không thể giảm thiểu đƣợc loại rủi ro này bằng cách đa dạng hoá các danh mục hay tài sản đầu tƣ. Nguyên nhân của rủi ro hệ thống thƣờng xuất phát từ các yếu tố bên ngoài DN nhƣ tình trạng nền kinh tế trong nƣớc hoặc thế giới bị khủng hoảng hoặc suy thoái, sự thay đổi hay bất ổn của hệ thống chính trị, những biến động về tình hình năng lƣợng thế giới, mức độ hội nhập của nền kinh tế, sự thay đổi của các chính sách kinh tế nhƣ tỷ giá hối đoái, lãi suất… có ảnh hƣởng đến hoạt động của các DN. Rủi ro phi hệ thống: Rủi ro phi hệ thống là những rủi ro khi xảy ra chỉ ảnh hƣởng đến hoạt động của một DN hoặc một ngành kinh doanh nào đó.
Vì vậy, DN có thể giảm thiểu hay loại trừ rủi ro này bằng cách đa dạng hoá các danh mục hay tài sản đầu tƣ. Nguyên nhân của rủi ro phi hệ thống thƣờng xuất phát từ các yếu tố bên trong DN, nhƣ: năng lực quản trị, tính hợp lý của việc sử dụng đòn bẩy kinh doanh, sử dụng đòn bẩy tài chính của DN trong kinh doanh, tƣơng quan đối thủ cạnh tranh của DN trên thị trƣờng… Theo tính chất của rủi ro: Theo tiêu chí này rủi ro của DN thƣờng đƣợc chia thành rủi ro phi tài chính và rủi ro tài chính: Rủi ro phi tài chính: Là loại rủi ro liên quan đến các yếu tố thuộc môi trƣờng kinh doanh nhƣ môi trƣờng kinh tế, chính trị, pháp lý, văn hoá xã hội, khoa học công nghệ, hội nhập quốc tế, các điều kiện tự nhiên; các rủi ro do thông tin bất cân xứng và rủi ro đạo đức; rủi ro hoạt động… của DN. Rủi ro tài chính: Là loại rủi ro có liên quan đến sự giảm giá tài chính (còn gọi là rủi ro kiệt giá tài chính) và việc thực hiện các quyết định tài chính của DN làm ảnh hƣởng đến lợi nhuận của DN.