Chương 1: TỔNG QUAN VỀ KIỂM TOÁN NỘI BỘ VÀ KIỂM TOÁN NỘI BỘ TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH BẢO HIỂM NHÂN THỌ 1. TỒNG QUAN VỀ KIỂM TOÁN NỘI BỘ 1.1 Lịch sử ra đời và phát triển KTNB đã ra đời, phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế. KTNB đã chuyển dịch từ vai trò truyền thống là kiểm tra về tài chính, kế toán sang các hoạt động mang tính chất tư vấn và giúp quản trị rủi ro. Sự ra đời, phát triển này được thể hiện qua các giai đoạn sau: a.
Giai đoạn sơ khai Các nhà sử học tin rằng, cách đây 4000 năm trước Công nguyên (TrCN), kế toán đã ra đời và được sử dụng bởi các nhà buôn và Chính phủ ở vùng Cận Đông để theo dõi các khoản thu, chi và những vấn đề về thuế. Kế tiếp, ở Trung Quốc trong những năm 1122- 256 Tr CN, kế toán cũng đã xuất hiện nhằm ghi chép các tài sản, công nợ. Cùng với sự xuất hiện kế toán, các chủ hội buôn cũng như các Chính phủ lo lắng các nhân viên và các quan chức do thiếu năng lực hay không trung thực đưa đến việc sai sót, biển thủ hay tham nhũng. Do vậy, đã yêu cầu có một người kiểm tra lại các ghi chép của người khác và đó là tiền đề của KTNB.
Ngay cả trong Kinh Thánh (đề cập đến thời kỳ giữa năm 1800 TrCN và năm 95 sau CN) cũng lý giải chức năng cơ bản của KTNB là để kiểm soát sự trung thực: ''.vì thông thường nếu nhân viên có cơ hội để ăn cắp thì họ có thể tận dụng lợi thế này''. Hệ thống kế toán đã ra đời từ nhiều năm trước công nguyên nhằm theo dõi, ghi chép lại các giao dịch mua bán hay các quá trình sản xuất. Thế nhưng, kế toán chỉ trở thành một môn khoa học thực sự khi nguyên tắc ghi sổ kép ra đời. Hệ thống ghi sổ kép xuất hiện vào khoảng năm 1494 đã giúp phản ảnh đầy đủ các giao dịch giữa các nhà cung cấp và khách hàng và trình bày tình hình tài chính của đơn vị.
Sau đó, KTNB cũng ra đời vào TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 những năm đầu của thế kỷ 15. Các KTV, làm việc cho Vua hoặc thương nhân, có trách nhiệm phát hiện, ngăn chặn hành vi trộm cắp, gian lận và một số sai phạm khác như ghi chép không kịp thời, chính xác các nghiệp vụ. Vì thế, trọng tâm công việc KTNB trong thời kỳ đầu là những vấn đề về tài chính và kế toán. Cùng với sự phát triển nền kinh tế, khối lượng các giao dịch ngày càng gia tăng và phức tạp, người chủ sở hữu / người quản lý không thể đáp ứng những yêu cầu về kỹ năng chuyên môn cần thiết để có thể xem xét và tổng hợp thông tin, hay kiểm tra từng giao dịch; cho nên cần phải có một bộ phận làm việc độc lập và khách quan kiểm tra nhằm đảm bảo phát hiện và xử lý kịp thời các rủi ro xảy ra.
Đó chính là tiền đề của sự ra đời KTNB mang tính chuyên nghiệp. Giai đoạn hình thành Cùng với sự phát triển nền kinh tế, KTNB ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết đối với người quản lý, số lượng KTVNB ngày càng tăng cao. KTNB hình thành rất sớm tại các quốc gia phát triển như Pháp, Anh, Úc, Hoa Kỳ,. Sau Thế chiến thứ nhất cùng sự tăng trưởng kinh doanh, nhiều sai sót, gian lận trong các BCTC cũng như hoạt động kinh doanh xuất hiện.
Các KTVNB nhận thấy cần có các quy định để giúp nâng cao tính hiệu quả và hiệu lực của hoạt động. Tuy nhiên, từ khi ra đời cho mãi đến những năm đầu của thập niên 1940, khi hành nghề, KTVNB dựa chủ yếu vào kỹ thuật kiểm toán độc lập. Vì vậy, vào năm 1941 Học viện Kiểm toán viên nội bộ (IIA) được thành lập ở New York bởi một nhóm những người hành nghề KTNB. Nhóm này có nhiều điểm chung trong công việc mặc dù họ đang làm việc trong các DN và lĩnh vực khác nhau.
Họ cho rằng việc áp dụng các kỹ thuật KTĐL vào KTNB là chưa đủ và cần thiết phải có sự trao đổi và chia sẻ kiến thức lẫn nhau cũng như cho rằng nghề nghiệp KTNB cần phải độc lập đối với mọi hoạt động khác của một doanh nghiệp. Vì vậy, nhiều công trình nghiên cứu đã xuất hiện. Các tài liệu đầu tiên liên quan đến lý thuyết và thực hành TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 KTNB được xuất bản vào năm 1941. Năm 1943 tạp chí đầu tiên trong lĩnh vực này cũng đã xuất hiện tại Hoa Kỳ.
Sau khi thành lập vào 1941, đến năm 1947, IIA đã công bố bản Tuyên bố Trách nhiệm (A Statement of Responsibilities) đối với KTNB. Bản tuyên bố tiếp tục sửa đổi vào các năm 1957, 1971, 1990,. Bản Tuyên bố nêu trên yêu cầu KTNB có trách nhiệm xem xét các vấn đề về kế toán và tài chính, hay những vấn đề liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp và cần phải đặt chúng trong đúng hoàn cảnh. Năm 1957, Bản Tuyên bố này được mở rộng đáng kể sang các vấn đề quản lý, chẳng hạn như: - Xem xét và kiểm tra tính đúng đắn, đầy đủ, đáng tin cậy của thông tin kế toán, tài chính; - Xác định mức độ tuân thủ của các hoạt động so với các quy định đã ban hành, kế hoạch và quy trình; - Đánh giá hiệu quả trong việc sử dụng tài sản; xác định tính hợp lý của các dữ liệu kế toán và dữ liệu khác của DN; - Thẩm định tính hiệu quả các bộ phận trong thực hiện trách nhiệm được giao.
Năm 1974, Học viện Kiểm toán viên nội bộ (IIA) bắt đầu cấp chứng chỉ Kiểm toán viên nội bộ (CIA). Chứng chỉ này yêu cầu người dự thi phải có kinh nghiệm và phải đạt kết quả của cuộc thi với bốn chủ đề đó là: Quy trình KTNB; Kỹ năng KTNB; quản lý, kiểm soát và Công nghệ thông tin và Môi trường Kiểm toán. Một sự kiện nâng cao tầm quan trọng của KTNB là tại Hoa Kỳ, vào năm 1977, có sự ra đời của Đạo luật liên bang về chống tham nhũng ở nước ngoài (FCPA_Foreign Corrupt Practices Act). Các điều khoản của FCPA bao gồm hai mảng chính: chống tham nhũng và thực hiện minh bạch thông tin, sổ sách, tài liệu.
Theo đó, FCPA nghiêm cấm các công dân và doanh nghiệp Hoa Kỳ gợi ý, chào mời, hứa hẹn hoặc biếu tặng bất kỳ các tài sản nào có giá trị cho quan chức, đảng phái nước ngoài, nhằm giành được hoặc duy TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 trì một lợi ích nào đó. Đối tượng điều chỉnh của FCPA không chỉ bao gồm công dân và doanh nghiệp Hoa Kỳ mà còn cả những cá nhân lưu trú có thẻ xanh, cũng như bất kỳ công ty nào hoạt động theo luật pháp Hoa Kỳ hoặc có địa điểm kinh doanh chính nằm ở Hoa Kỳ. Như vậy, tại Hoa Kỳ, KTNB không chỉ ra đời do yêu cầu của nhà quản trị mà còn do yêu cầu của Luật pháp nhằm nâng cao tính minh bạch của các báo cáo, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và yên tâm cho các nhà đầu tư. Chuẩn mực KTNB của IIA ban hành đầu tiên vào năm 1978, đó là chuẩn mực về thực hành nghề nghiệp của KTNB.
Giai đoạn phát triển Đến 1990, IIA tiếp tục công bố một tuyên bố đầy đủ hơn về phạm vi của KTNB. Ngoài việc kiểm tra thông tin tài chính, KTNB còn kiểm tra và đánh giá tính đầy đủ và hữu hiệu của hệ thống KSNB trong thực hiện mục tiêu và trong quan hệ với những chính sách đã xây dựng. Ngoài ra, KTNB phải đưa ra những kiến nghị để cải tiến các nguồn lực, cải tiến các thủ tục, phát hiện những khiếm khuyết để kiến nghị các biện pháp khắc phục,. Năm 1992, IIA ban hành hướng dẫn về hệ thống kiến thức chung cho thực hành KTNB.
Có 334 kỹ năng trong 20 lĩnh vực liên quan đến việc hành nghề của kiểm toán viên nội bộ; được sắp xếp theo tầm quan trọng: khả năng suy luận, giao tiếp, kiểm toán, đạo đức, khả năng tổ chức, kiến thức xã hội, đánh giá gian lận, sử dụng máy tính, kế toán tài chính, thu thập dữ liệu, kế toán quản trị, quản trị, luật, tài chính, thuế, phương pháp nghiên cứu định lượng, tiếp thị, thống kê, kinh tế và kinh doanh quốc tế. Đến năm 1998, Đạo luật FCPA mở rộng áp dụng cả với công ty nước ngoài, cá nhân nước ngoài có hành vi tham nhũng khi kinh doanh ở Hoa Kỳ. Đạo luật được xem như là phản ứng của Chính phủ về các sai phạm của các công ty đang ngày càng tăng. Đạo luật được thông qua để ngăn chặn việc lập các quỹ đen để hối lộ.
Đạo luật yêu cầu các tổ chức duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ đầy đủ, hoàn chỉnh và phản ánh chính xác TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 các giao dịch tài chính. Từ yêu cầu của đạo luật này, vai trò của KTNB ngày càng nâng cao. Bên cạnh các chức năng nêu trên, KTNB còn có vai trò quan trọng trong việc kiểm tra và đánh giá tính hữu hiệu của HTKSNB. Giai đoạn hiện đại Sau hàng loạt các vụ bê bối về tài chính tại những công ty hàng đầu như Enron, Tyco International, WorldCom; IIA nhấn mạnh: "KTNB, HĐQT, ban giám đốc và bộ phận kiểm toán độc lập là nền tảng của một cơ chế quản trị DN hiệu quả hơn đang bắt buộc phải có ở các DN".
Các CMKTNB của IIA đã và đang được sửa đổi để phản ánh vai trò của KTNB trong công cuộc cải tổ quản trị DN. Ngày 30/7/2002 Quốc hội Hoa Kỳ ban hành Luật Sarbanes-Oxley hay còn có tên khác là Public Company Accounting Reform and Investor Protection Act” (tạm dịch là Luật Bảo vệ Nhà đầu tư và sửa đổi chế độ kế toán ở Công ty Cổ phần), gọi tắt là SOX hoặc SarbOx. IIA là một trong những tổ chức tiên phong và có uy tín nhất trên thế giới trong việc định hướng và đặt ra khuôn khổ cho hoạt động KTNB. IIA soạn thảo và ban hành các chuẩn mực về KTNB và liên tục cập nhật các chuẩn mực này như là một thông lệ tốt nhất về KTNB.
Tất cả những KTVNB là thành viên của IIA buộc phải tuân thủ các chuẩn mực và quy định về KTNB của IIA. Theo đạo luật SOX, ủy ban giao dịch chứng khoán yêu cầu nhà quản lý công ty cổ phần niêm yết phải có trách nhiệm cao hơn về độ tin cậy của các BCTC được công bố, nên đã dẫn đến sự mở rộng vai trò và trách nhiệm của KTNB.