Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước tại chính quyền cơ sở là nhiệm vụ then chốt quyết định hiệu lực vận hành bộ máy và an sinh xã hội. Thực tế giai đoạn 2013–2017 tại phường Ngọc Sơn, quận Kiến An, thành phố Hải Phòng cho thấy nguồn thu trợ cấp cân đối từ ngân sách cấp trên chiếm bình quân trên 85% tổng thu ngân sách địa phương. Mức độ tự chủ tài chính thấp đặt ra yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện toàn diện cơ chế điều hành thu - chi tại địa phương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung giải quyết tình trạng dự toán thu chi chưa sát thực tế, nguồn thu ngoài quốc doanh thất thoát lớn và nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa lý luận quản lý tài chính cấp xã phường, phân tích thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại phường Ngọc Sơn giai đoạn 2013–2017, từ đó đề xuất 6 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa các khoản thu và siết chặt kiểm soát các khoản chi.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên toàn bộ địa bàn phường Ngọc Sơn với diện tích tự nhiên 347,6 ha, quy mô 12 tổ dân phố, 20 cán bộ công chức cùng hơn 20 cơ quan, doanh nghiệp đóng chân. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học giúp chính quyền địa phương gia tăng tỷ trọng nguồn thu tự cân đối thêm 10% đến 15%, giảm thiểu 10% lãng phí chi hành chính và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn công phục vụ hơn 1.000 hộ dân trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết phân cấp tài chính công và Lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại làm nền tảng phân tích. Phân cấp tài chính công khẳng định việc trao quyền tự chủ ngân sách cho cấp cơ sở giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực sát với nhu cầu thực tế của cư dân địa phương. Quản lý tài chính công hiện đại nhấn mạnh tính minh bạch, kỷ luật tài khóa và hiệu quả đầu ra của từng đồng vốn ngân sách.

Khung phân tích của đề tài bám sát mô hình chu trình ngân sách 3 giai đoạn khép kín theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 và năm 2015: Lập dự toán ngân sách, Chấp hành ngân sách và Quyết toán ngân sách. Bốn khái niệm cốt lõi được làm rõ xuyên suốt gồm: Ngân sách nhà nước cấp xã phường, Phân cấp quản lý tài chính địa phương, Cân đối ngân sách cơ sở và Kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp của đề tài được thu thập từ các báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm do Ủy ban nhân dân phường Ngọc Sơn trình Hội đồng nhân dân phê duyệt giai đoạn 2013–2017, các báo cáo tài chính quận Kiến An và hệ thống văn bản pháp quy từ Trung ương đến địa phương. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ dữ liệu tài chính của 12 tổ dân phố trực thuộc và 6 bộ phận chuyên môn phường trong 5 năm liên tục, kết hợp phỏng vấn sâu 20 cán bộ quản lý và chuyên viên tài chính kế toán theo phương pháp chọn mẫu toàn bộ và mẫu chuyên gia.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phương pháp so sánh định lượng chuỗi thời gian và phân tích cơ cấu tỷ trọng là nhằm phản ánh chính xác biến động thực tế của từng sắc thuế và từng khoản mục chi tiêu công. Việc đối chiếu số liệu giữa dự toán được giao và số thực hiện giúp phát hiện chính xác các sai lệch, loại trừ các nhận định chủ quan và xây dựng các dự báo tài chính có độ tin cậy cao cho giai đoạn tiếp theo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu thu ngân sách tại phường Ngọc Sơn phụ thuộc nặng nề vào nguồn hỗ trợ từ quận Kiến An. Nguồn thu bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ cấp trên chiếm tới 79,76% tổng thu năm 2014 (đạt 2.704 triệu đồng) và tăng mạnh lên 86,63% năm 2017 (đạt 4.600 triệu đồng). Trong khi đó, các khoản thu ngân sách địa phương được hưởng theo phân cấp sụt giảm mạnh từ 17,79% năm 2014 xuống chỉ còn 9,37% năm 2017.

Thứ hai, nguồn thu mang tính tự chủ thiếu bền vững và biến động bất thường. Thu tiền sử dụng đất giảm sâu từ 424,59 triệu đồng (chiếm 12,52% tổng thu năm 2014) xuống còn 179,63 triệu đồng (chiếm 3,38% năm 2017) do quỹ đất hạn hẹp. Mặc dù thu ngoài quốc doanh tăng từ 63,21 triệu đồng (chiếm 1,86% năm 2014) lên 191,04 triệu đồng (chiếm 3,59% năm 2017), nhưng tỷ lệ này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của hơn 23 doanh nghiệp và hàng trăm hộ kinh doanh cá thể trên trục đường Hoàng Quốc Việt.

Thứ ba, chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng chi ngân sách và liên tục tăng, từ 2.592,68 triệu đồng (chiếm 76,49% tổng chi năm 2014) lên 4.478,68 triệu đồng (chiếm 84,31% năm 2017). Trong đó, chi sự nghiệp giáo dục chiếm tỷ trọng cao nhất, đạt 930,62 triệu đồng vào năm 2017 (chiếm 38,78% tổng chi). Chi quản lý hành chính và Đảng chiếm 721,38 triệu đồng năm 2017 (tương đương 13,58% tổng chi). Ngược lại, chi đầu tư xây dựng cơ bản giảm sút từ 20,29% (687,83 triệu đồng năm 2014) xuống 11,11% (590,07 triệu đồng năm 2017).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên xuất phát từ việc lập dự toán chưa sát thực tế do phải hoàn thành trước ngày 15/10 hàng năm, khiến cán bộ chuyên môn không dự liệu hết nhiệm vụ phát sinh. Cơ chế phối hợp liên ngành giữa bộ phận kế toán phường với Chi cục Thuế quận còn lỏng lẻo, chưa quản lý chặt chẽ hóa đơn bán hàng của khu vực kinh tế cá thể. Đồng thời, việc luân chuyển kế toán định kỳ 5 năm một lần theo Nghị định số 150/2013/NĐ-CP làm gián đoạn tính liên tục trong theo dõi nguồn thu và quản lý tài sản công.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các đô thị loại 1, tỷ lệ tự chủ tài chính của phường Ngọc Sơn ở mức dưới 15% là thực trạng phổ biến ở cấp cơ sở khi nguồn thu từ đất suy giảm. Dữ liệu tài chính trong giai đoạn nghiên cứu được minh chứng rõ nét qua hệ thống biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu thu chi, biểu đồ đường biến thiên chi thường xuyên so với chi đầu tư và bảng cân đối quyết toán ngân sách qua các năm. Điều này đòi hỏi địa phương phải tái cơ cấu chi tiêu công, đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục và y tế để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Tăng cường rà soát, mở rộng cơ sở thu thuế đối với khu vực công thương nghiệp và dịch vụ ngoài quốc doanh. Đội thuế liên phường cần phối hợp Hội đồng tư vấn thuế phường lập bộ quản lý thuế chi tiết cho 100% hộ kinh doanh trên địa bàn, phấn đấu nâng tỷ trọng thu ngoài quốc doanh lên 6% đến 8% tổng thu ngân sách trong giai đoạn 2022–2025 do Ủy ban nhân dân phường Ngọc Sơn chủ trì thực hiện.

Thắt chặt kiểm soát chi thường xuyên và triệt để thực hành tiết kiệm. Bộ phận Tài chính - Kế toán cần xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ nghiêm ngặt, áp dụng khoán kinh phí hành chính, giảm tối thiểu 10% đến 15% chi phí khánh tiết, hội nghị và công tác phí. Lộ trình thực hiện định kỳ theo từng quý từ năm 2022 nhằm ưu tiên nguồn lực cho an sinh xã hội.

Nâng cao chất lượng công tác lập dự toán và giải quyết dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản. Ủy ban nhân dân phường phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch quận Kiến An chuyển đổi phương pháp lập dự toán dựa trên kết quả đầu ra, thẩm định chặt chẽ năng lực nhà thầu và bố trí nguồn vốn đối ứng dứt điểm cho 100% công trình hạ tầng trong giai đoạn 2022–2024.

Bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ công chức tài chính. Ủy ban nhân dân quận Kiến An cần tổ chức tập huấn định kỳ hàng năm về chuẩn mực kế toán công và phần mềm quản lý ngân sách cho 100% cán bộ tài chính cơ sở, đảm bảo việc thẩm tra và quyết toán số liệu khớp đúng tuyệt đối với Kho bạc Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân cấp xã, phường: Nghiên cứu cung cấp khung định hướng chiến lược giúp các nhà quản trị địa phương nâng cao năng lực điều hành tài khóa, cân đối nguồn thu và phân bổ dự toán chi tiêu công minh bạch, hiệu quả.

Cán bộ công chức làm công tác Tài chính - Kế toán tại các đơn vị hành chính sự nghiệp cơ sở: Luận văn là tài liệu hướng dẫn thực tế về kỹ thuật lập báo cáo tài chính, quản lý hóa đơn chứng từ, kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và quy trình xử lý tài sản công đúng định mức.

Học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Tài chính công và Quản lý kinh tế: Đề tài đóng vai trò nguồn tài liệu tham khảo giá trị với chuỗi dữ liệu thực nghiệm 5 năm chi tiết, phương pháp luận chuẩn mực và cách tiếp cận đa chiều về tài chính công cơ sở.

Cơ quan quản lý nhà nước cấp quận, huyện và Sở Tài chính: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn sắc bén từ cấp cơ sở, làm căn cứ hữu ích cho việc hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và định mức phân bổ ngân sách cho các phường trực thuộc đô thị loại 1.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến nguồn thu ngân sách phường Ngọc Sơn phụ thuộc trên 85% vào ngân sách cấp trên là gì? Tình trạng này do quy mô kinh tế địa phương chủ yếu là tiểu thủ công nghiệp và buôn bán nhỏ lẻ, nguồn thu cố định được hưởng 100% rất hạn hẹp. Đồng thời, các khoản thu lớn như thuế thu nhập cá nhân không được phân cấp cho ngân sách cấp phường quản lý.

Khoản thu tự chủ nào của phường có sự sụt giảm mạnh nhất trong giai đoạn nghiên cứu? Thu tiền sử dụng đất sụt giảm nghiêm trọng nhất, giảm từ 424,59 triệu đồng (chiếm 12,52% tổng thu năm 2014) xuống còn 179,63 triệu đồng (chiếm 3,38% tổng thu năm 2017) do quỹ đất công bị thu hẹp và thị trường bất động sản gặp nhiều vướng mắc trong khâu đấu giá.

Lĩnh vực nào chiếm tỷ trọng chi lớn nhất trong cơ cấu chi thường xuyên của phường? Chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo chiếm tỷ trọng cao nhất, tăng từ 707,28 triệu đồng năm 2014 lên 930,62 triệu đồng năm 2017 (tương đương 38,78% tổng chi ngân sách), phản ánh định hướng ưu tiên đầu tư nâng cấp hệ thống trường chuẩn quốc gia của địa phương.

Những hạn chế nổi cộm trong công tác lập dự toán ngân sách tại phường Ngọc Sơn là gì? Hạn chế lớn nhất là thời gian lập dự toán trước ngày 15/10 quá sớm so với năm kế hoạch, mang nặng tính hình thức và ước tính số liệu. Khi chính sách thuế thay đổi trong năm thực hiện, dự toán ban đầu phải điều chỉnh lớn gây bị động cho điều hành tài chính.

Giải pháp nào mang lại hiệu quả tức thì trong việc tối ưu hóa chi tiêu ngân sách phường? Áp dụng triệt để cơ chế khoán biên chế và kinh phí quản lý hành chính, đồng thời siết chặt quy trình thanh toán qua Kho bạc Nhà nước. Biện pháp này giúp cắt giảm ngay 10% đến 15% các khoản chi tiếp khách, hội nghị và mua sắm tài sản công lãng phí.

Kết luận

  • Đề tài đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá sâu sắc thực trạng thu - chi ngân sách tại phường Ngọc Sơn giai đoạn 2013–2017.
  • Chỉ rõ sự phụ thuộc tài chính lớn vào ngân sách cấp trên với tỷ lệ trợ cấp vượt mức 85% tổng nguồn thu địa phương.
  • Phân tích chi tiết các điểm nghẽn về sụt giảm nguồn thu từ đất, thất thu thuế hộ kinh doanh và nợ đọng vốn đầu tư xây dựng cơ bản.
  • Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện quy trình lập dự toán, tăng thu, tiết kiệm chi đến nâng cao năng lực đội ngũ công chức.
  • Đóng góp khung tham chiếu khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác quản trị tài chính công tại các phường đô thị hiện nay.

Hệ thống giải pháp cần được chính quyền địa phương triển khai đồng bộ và quyết liệt trong lộ trình 2022–2025 nhằm thiết lập nền tài khóa vững mạnh. Độc giả quan tâm và các cán bộ quản lý tài chính địa phương hãy tham khảo toàn văn luận văn để áp dụng hiệu quả các mô hình quản trị ngân sách tiên tiến vào thực tiễn cơ quan, đơn vị.