CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1.TỔNG QUAN VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1.Khái niệm đơn vị sự nghiệp Theo Đại từ điển kinh tế thị trường: “Đơn vị sự nghiệp (ĐVSN) là đơn vị không có tính chất xí nghiệp, lấy phát triển kinh tế, văn hóa và phúc lợi xã hội làm mục tiêu, như hồ chứa nước, trạm giống (cây, con), các trạm phổ biến khoa học kỹ thuật, trạm thủy văn, trạm khí tượng, trường học, bệnh viện, công viên, phát thanh truyền hình, các cơ quan nghiên cứu khoa học,. Nhân viên các đơn vị sự nghiệp thuộc sở hữu toàn dân thuộc biên chế sự nghiệp. Nguồn kinh phí chủ yếu dựa vào cấp phát kinh phí sự nghiệp của NSNN, một phần dựa vào thu nhập bản thân của hoạt động sự nghiệp” [21, tr664]. Theo quan niệm của Trung Quốc, trong Điều lệ quản lý đăng ký đơn vị sự nghiệp của Quốc vụ viện Trung Quốc, đơn vị sự nghiệp được định nghĩa là: tổ chức xã hội hoạt động vì mục đích công ích trong giáo dục, khoa học, văn hóa, y tế… do cơ quan Nhà nước thành lập hoặc do cơ quan khác thành lập nhưng dùng tài sản Nhà nước.
Như vậy theo quan niệm của Trung Quốc, có 3 yếu tố được coi là quan trọng trong khái niệm “đơn vị sự nghiệp”: tổ chức phục vụ xã hội, hoạt động công ích và do Nhà nước thành lập. Ở Việt Nam, cụm từ “hành chính sự nghiệp” được dùng để chỉ các cơ quan của Nhà nước; trong quá trình cải cách hành chính Nhà nước, chức năng của các cơ quan Nhà nước được tách rõ thành hai nhóm chức năng độc lập nhau: quản lý nhà nước và các hoạt động sự nghiệp; từ đó đã hình thành khái niệm đơn vị sự nghiệp là các đơn vị do Nhà nước thành lập để thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước giao, hoạt động sự nghiệp theo từng lĩnh vực về y tế, giáo dục, văn hóa thông tin ,bảo tồn, bảo tàng, khoa học công nghệ, thể dục 6 thể thao, sự nghiệp kinh tế… không thực hiện chức năng quản lý Nhà nước. Về bản chất cần hiểu cơ quan hành chính Nhà nước và đơn vị sự nghiệp là hai tổ chức khác biệt nhau. Cơ quan hành chính Nhà nước là các cơ quan quản lý nhà nước từ Trung Ương đến địa phương thuộc các cấp chính quyền, ngành, lĩnh vực.
Cơ quan hành chính Nhà nước hoạt động bằng nguồn kinh phí NSNN cấp, cấp trên cấp hoặc các nguồn khác theo nguyên tắc bồi hoàn không trực tiếp để thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao. Trong khi đó, các đơn vị sự nghiệp không phải là cơ quan quản lý Nhà nước mà là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công về y tế, giáo dục đào tạo, văn hóa, thể thao, khoa học công nghệ…đáp ứng nhu cầu về phát triển nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe, nâng cao thể lực cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu về đổi mới, phát triển kinh tế xã hội của đất nước. “Chương trình đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với các cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công giai đoạn 2004-2005”, ban hành theo Quyết định số 08/2004/QĐ-TTg ngày 15/01/2004 của Thủ tướng Chính phủ đã xác nhận: “Đơn vị sự nghiệp là một loại hình đơn vị được Nhà nước ra quyết định thành lập, thực hiện nhiệm vụ chuyên môn nhất định nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội do Nhà nước giao trên lĩnh vực quản lý, thực hiện các hoạt động sự nghiệp”. Đó là đơn vị thuộc sở hữu Nhà nước, hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục, đào tạo, văn hóa, thông tin, nghiên cứu khoa học, y tế… không theo nguyên tắc hạch toán kinh doanh.Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp Đơn vi sự nghiệp là các tổ chức thực hiện cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân.
Do đó, đơn vị sự nghiệp dù hoạt động ở các lĩnh vực khác nhau nhưng đều mang những đặc điểm cơ bản sau: Một là, hoạt động của đơn vị sự nghiệp không nhằm mục đích lợi nhuận 7 trực tiếp. Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm, dịch vụ do đơn vị sự nghiệp tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi thành phần trong xã hội. Tuy nhiên, việc cung ứng những hàng hóa này cho thị trường chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận như doanh nghiệp. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho hoạt động sự nghiệp để cung cấp những sản phẩm dịch vụ cho người dân nhằm thể hiện vai trò của Nhà nước khi can thiệp vào thị trường.
Thông qua đó Nhà nước hỗ trợ các ngành kinh tế hoạt động bình thường, tạo điều kiện nâng cao dân trí bồi dưỡng nhân tài đảm bảo nhân lực thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn. Hai là, hoạt động của đơn vị sự nghiệp là cung cấp những sản phẩm mang lại lợi ích chung, lâu dài và bền vững cho xã hội. Kết quả của hoạt động sự nghiệp là tạo ra sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, khoa học, xã hội… Do đó, có thể dùng chung cho nhiều người, đối tượng trên phạm vi rộng. Đây chính là những hàng hóa công cộng phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội.
Nhờ sử dụng những hàng hóa công cộng do đơn vị sự nghiệp tạo ra mà quá trình sản xuất của cải vật chất được thuận lợi và ngày càng đạt hiệt quả cao. Vì vậy hoạt động của đơn vị sự nghiệp luôn gắn bó chặt chẽ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Ba là, hoạt động của đơn vị sự nghiệp luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế xã hội của Nhà nước. Để thực hiện những mục tiêu kinh tế xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình, mục tiêu quốc gia như: chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình xóa mù chữ, chương trình dân số kế hoạch hóa gia đình… Những chương trình, mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nước với vai trò của mình thông qua đơn vị sự nghiệp thực hiện một cách triệu để và có hiệu quả.
Xã hội sẽ không thể phát triển cân đối được nếu những hoạt động này do tư 8 nhân thực hiện sẽ vì mục tiêu lợi nhuận mà hạn chế tiêu dùng, từ đó xã hội sẽ không được phát triển cân đối. Như vậy, đơn vị sự nghiệp có vai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện những công việc có lợi ích chung và lâu dài cho cộng đồng xã hội. Hoạt động của đơn vị sự nghiệp mặc dù không trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất nhưng tác động đến lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Kết quả của các hoạt động đó là ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động xã hội do đó có liên quan đến toàn bộ hoạt động của xã hội.Phân loại đơn vị sự nghiệp Tùy theo quan điểm, cách tiếp cận, đơn vị sự nghiệp được phân chia theo các tiêu thức khác nhau.
Phân loại nhằm mục đích nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với đơn vị sự nghiệp trên cơ sở nghiên cứu, phân tích, đánh giá đưa ra các định hướng, mục tiêu phát triển của mỗi loại hình đơn vị phù hợp với từng thời kỳ. Căn cứ theo tính chất xã hội hay kinh tế kỹ thuật của dịch vụ thì đơn vị sự nghiệp bao gồm: - Đơn vị sự nghiệp thực hiện cung cấp dịch vụ xã hội liên quan đến nhu cầu và quyền lợi cơ bản đối với sự phát triển của con người về thể lực, trí lực như các đơn vị sự nghiệp y tế, giáo dục, văn hóa thông tin… - Đơn vị sự nghiệp thực hiện cung cấp dịch vụ kinh tế kỹ thuật liên quan đến các nhu cầu vật chất phục vụ lợi ích chung của xã hội như đơn vị cung ứng điện, nước, giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, vệ sinh môi trường… Căn cứ theo lĩnh vực hoạt động thì đơn vị sự nghiệp được phân chia thành: - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực y tế: các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các Bộ, ngành, địa phương, cơ sở khám chữa bệnh thuộc các viện nghiên cứu, trường đào tạo y dược, cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng, các trung tâm truyền thông 9 giáo dục sức khỏe, các đơn vị chức năng kiểm định vacxin, sinh phẩm y tế, trang thiết bị y tế… - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo: cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, tiểu học, trung học, các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, trung tâm, giáo dục thường xuyên, các trường dạy nghề, trường trung học chuyên nghiệp, trường cao đẳng, đại học, học viện… - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn hóa thông tin nghệ thuật: các đoàn nghệ thuật, trung tâm chiếu phim, nhà văn hóa thông tin, thư viện công cộng, bảo tàng, trung tâm thông tin triển lãm, đài phát thanh truyền hình… - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao: trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao… - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực khoa học công nghệ (KHCN): các trung tâm, viện nghiên cứu thực hiện nghiên cứu khoa học cơ bản, khoa học ứng dụng, chuyển giao công nghệ và cung cấp các dịch vụ khoa học kỹ thuật. - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực kinh tế: các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, nông thôn, sửa chữa hệ thống giao thông, đê điều, hồ đập thủy lợi… Theo quy định tại Nghị định 43/2006/NĐ-CP ngày 25/04/2006 của Chính phủ, đơn vị sự nghiệp được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính bao gồm: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do ngân sách nhà nước (NSNN) đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động). Đây là những đơn vị được nhà nước cấp toàn bộ kinh phí để đảm bảo hoạt động cho đơn vị và kinh phí được cấp theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp.