phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách nhà nƣớc cấp xã. Chƣơng 2: Thực trạng công tác quản lý ngân sách phƣờng Vĩnh Niệm, quận Lê Chân, Thành phố Hải Phòng Chƣơng 3: Biện pháp hoàn thiện công tác quản lý ngân sách phƣờng Vĩnh Niệm, quận Lê Chân, Thành phố Hải Phòng 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP XÃ 1. Ngân sách nhà nƣớc và vai trò của ngân sách cấp xã 1. Ngân sách nhà nước Có thể thấy, hiện nay có rất nhiều định nghĩa về “ngân sách nhà nƣớc” đƣợc sử dụng phổ biến trong hoạt động quản lý ngân sách nhà nƣớc nhằm phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia.
Tuy nhiên, có rất nhiều quan niệm chƣa đƣợc thống nhất chặt chẽ về ngân sách nhà nƣớc dựa trên nhiều phƣơng diện đƣợc đƣa ra về ngân sách nhà nƣớc theo các điều luật và lĩnh vực nghiên cứu khác nhau. Từ "ngân sách" xuất phát từ thời Trung cổ đƣợc sử dụng để mô tả ngân quỹ cần thiết cho chi tiêu công. Ở chế độ phong kiến, mọi khoản chi tiêu đều phục vụ cho mục đích công cộng nhƣ đắp đê ngăn lũ, làm đƣờng. Khi giai cấp tƣ sản đang lên dần chiếm ƣu thế trong nghị viện và yêu cầu tách bạch hai khoản chi tiêu này, khái niệm “ngân sách nhà nƣớc” đã xuất hiện.
Theo cuốn từ điển Bách khoa toàn thƣ năm 2002 có nêu thì "Ngân sách là hệ thống danh sách các khoản thu chi bằng tiền của nhà nƣớc trong một thời hạn nhất định; tức là mọi kế hoạch nghiệp vụ thu chi tài chính bằng tiền của các tổ chức doanh nghiệp, tổ chức cá nhân trong một thời gian ”[7] Theo nghiên cứu trong nƣớc về khái niệm ngân sách nhà nƣớc thể hiện qua hai nội dung chính sau: Thứ nhất, ngân sách nhà nƣớc là công quỹ quốc gia, khoản dự toán nguồn thu chi ngân sách của nhà nƣớc, phản ánh mối quan hệ kinh tế phát sinh từ việc lập và phân bổ sử dụng quỹ tiền tệ lƣu trữ của nhà nƣớc. Thứ hai, ngân sách nhà nƣớc sử dụng các nguồn tài chính khác nhau tƣơng ứng. Theo Luật Ngân sách Nhà nƣớc tại điều 4, khoản 14 nêu rõ: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ khoản thu, chi của nhà nước được lập dự toán và thực 7 hiện trong một thời kỳ nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của ngân sách nhà nước”. “Ngân sách nhà nƣớc cũng là công quỹ quốc gia, quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc.
Quỹ này là nguồn tiền huy động đƣợc từ mọi thu nhập quốc dân để đáp ứng các khoản chi của Nhà nƣớc, có hai mặt: mặt tĩnh và mặt động. Mặt tĩnh thể hiện là nguồn tài chính tập trung vào NSNN mà chúng ta có thể xác định đƣợc bất cứ lúc nào. Về mặt động đƣợc thể hiện là những hệ thống phân bổ tài chính tập trung từ ngân sách nhà nƣớc cho các ngành, mọi vùng, miền và mọi lĩnh vực kinh tế. Hai lĩnh vực chính công tác quản lý ngân sách nhà nƣớc bao gồm hoạt động thu và chi”[11] “Nguồn thu ngân sách nhà nƣớc là sự phản ánh mối quan hệ kinh tế phát sinh từ việc nhà nƣớc sử dụng quyền lực chính trị để phân bổ nguồn tài chính dƣới hình thức giá trị hình thành công quỹ tiền tệ nhà nƣớc.
Do đó, thu ngân sách chính phủ bao gồm tất cả các khoản tập trung trong tay chính phủ để tạo thành quỹ ngân sách chính phủ nhằm đáp ứng các nhu cầu chi tiêu xác định của chính phủ”[12] Nguồn chi ngân sách nhà nƣớc thể hiện qua mọi hình thái quan hệ tiền tệ trong quá trình phân phối và sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nƣớc đáp ứng đủ các khoản chi của bộ máy quản lý nhà nƣớc nhằm thực hiện một số nguyên tắc và mọi chức năng kinh tế - xã hội mà nhà nƣớc đảm nhận. Có thể thấy, có rất nhiều khái nhiệm khác nhau về ngân sách nhà nƣớc nhƣng về bản chất và nội dung của ngân sách nhà nƣớc đều khẳng định những khoản thu chi ngân sách nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển quan hệ kinh tế giữa nhà nƣớc với các chủ thể cá nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc. Ngân sách cấp xã và vai trò của ngân sách cấp xã phường 1. Ngân sách cấp xã Khái niệm ngân sách cấp xã là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nƣớc,là cấp cơ sở có mối quan hệ gần dân nhất và liên quan trực tiếp đến nhân dân.
Vì vậy, ngân sách cấp phƣờng có vai trò quan trọng, là tiền đề tạo 8 điều kiện để cấp chính quyền cơ sở chủ động khai thác các lực lƣợng sẵn có để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội và giữ gìn an ninh trật tự tại địa phƣơng. Ngân sách của các xã, phƣờng gắn liền và giải quyết trực tiếp mọi quan hệ lợi ích giữa Nhà nƣớc và nhân dân. Do đó, ngân sách cấp xã phƣờng vừa là tiền đề, vừa là hệ quả của quá trình quản lý kinh tế - xã hội của đất nƣớc. Vì vậy, có thể hiểu ngắn gọn Ngân sách xã phƣờng nhƣ sau: “Ngân sách cấp xã là tất cả các khoản thu và chi trong dự toán đã được Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định và thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền của cấp phường trong quá trình thực hiện chức năng và nhiệm vụ tại địa phương” Thu ngân sách xã, phƣờng là tổng các khoản thu ngân sách do Hội đồng nhân dân xã,phƣờng quy định đƣợc sử dụng trong một năm để thực hiện các nhiệm vụ, công việc hành chính của xã phƣờng.
Chi ngân sách xã phƣờng là tập hợp quá trình phân bổ và sử dụng các nguồn vốn tập trung lƣu trữ ngân sách xã phƣờng nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền địa phƣơng cấp xã phƣờng. Vai trò ngân sách cấp xã Ngân sách cấp xã có vai trò là tiền đề cơ sở, là phƣơng tiện vật chất giúp chính quyền thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý kinh tế xã hội địa phƣơng theo quy định của pháp luật. Cụ thể hơn, chính quyền địa phƣơng cấp xã phƣờng sử dụng ngân sách xã phƣờng để trả lƣơng và phụ cấp cho cán bộ, công chức chuyên trách thuộc bộ máy hành chính, các tổ chức đảng, đoàn thể của cấp xã phƣờng để đảm bảo môi trƣờng gắn kết với cộng đồng đời sống, an ninh trật tự theo phân cấp quản lý kinh tế - xã hội. Vì vậy, có thể nói ngân sách xã, phƣờng đã đóng góp vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nƣớc ở địa phƣơng, liên kết chặt chẽ các mối quan hệ giữa nhà nƣớc với nhân dân để giải quyết những vấn đề vƣớng mắc đến công tác quản lý ngân sách địa phƣơng.
9 Trong lĩnh vực kinh tế, chính quyền nhà nƣớc sử dụng các công cụ tài khóa xác định vai trò định hƣớng hình thành phát triển hệ thống cơ cấu kinh tế mới, chống độc quyền, thúc đẩy sản xuất kinh doanh. Mặt khác, với công cụ thuế, chính quyền địa phƣơng thu hút đầu tƣ phát triển từ các doanh nghiệp để tạo ra nguồn thu nhập phát triển kinh tế xã hội; từ đó hình thành lên nhiều sở kinh doanh quản lý với mức thuế hợp lý và hiệu quả nhằm kích cầu hiệu quả tăng trƣởng các nghành nghề, mặt hàng kinh doanh góp phần cho sự phát triển kinh tế đất nƣớc hiệu quả và bền vững. Trong quản lý nguồn chi ngân sách, chính quyền địa phƣơng đã chú trọng phân cấp và đầu tƣ hệ thống cơ sở hạ tầng nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cơ cấu kinh tế hạ tầng, văn hóa xã hội đẩy mạnh, đảm bảo tốt về an ninh quốc phòng địa phƣơng. Cung cấp hỗ trợ cho các cơ quan khi cần thiết để đảm bảo sự ổn định của cấu trúc hoặc chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi sang một cấu trúc ƣu việt mới.
Hơn nữa, với những chính sách đầu tƣ đúng đắn, ngân sách của các thành phố và khu vực lân cận ảnh hƣởng đến các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh quốc phòng trong khu vực. Trên phƣơng diện về mặt xã hội, việc thông qua hoạt động thu chi ngân sách, chính quyền địa phƣơng chủ động phân loại và điều tiết hợp lý nguồn thu nhập của ngƣời lao động dân cƣ địa phƣơng nhằm thực hiện đảm bảo đúng quy định pháp luật, công bằng xã hội đƣợc thể hiện nhƣ: vận dụng hệ thống thuế trực thu và gián thu, chính quyền tổ chức huy động mức đóng góp thu nhập từ xã hội của mọi ngƣời vào ngân sách nhà nƣớc. Mặt khác, chính quyền địa phƣơng thực hiện điều tiết thu nhập và thực hiện công bằng xã hội thông qua chi tiêu công nhƣ chi mức an sinh xã hội, trợ cấp ngƣời nghèo, chi cho lĩnh vực y tế, giáo dục, môi trƣờng, kĩ thuật. Về mặt thị trƣờng, ngân sách cấp xã phƣờng đóng vai trò quan trọng thực hiện các chính sách bình ổn giá cả, thị trƣờng, kiềm chế lạm phát,.
Chính quyền địa phƣơng tiếp ứng vào thị trƣờng để điều tiết cung - cầu và bình ổn giá cả thị trƣờng. Chẳng hạn nhƣ, khi mọi nguyên vật liệu trên thị trƣờng đều tăng 10 giá cao thì chính quyền nhà nƣớc cần có biện pháp điều tiết mọi cách cân bằng hàng hóa dự trữ này ra thị trƣờng để cân bằng cung cầu, bình ổn giá cả và hạn chế hệ lụy tăng giá hàng hóa khác hoặc giảm thuế suất đối với hàng hóa nhập khẩu. Ngƣợc lại, khi cung cầu vƣợt quá làm cho giá giảm thì chính quyền nhà nƣớc có thể sử dụng các chính sách trợ giá, mua và dự trữ sản phẩm để đảm bảo lợi ích của ngƣời sản xuất cũng nhƣ lợi ích của xã hội. Việc thu ngân sách tại cấp xã đƣợc triển khai thực hiện thông qua hình thức bắt buộc nhƣ thuế, phí hoặc lệ phí; nguồn thu từ doanh nghiệp, các tổ chức hoạt động trên địa bàn xã phƣờng nhƣng chủ yếu chú trọng tập trung vào các hoạt động thu từ thuế, phí và lệ phí.
Thu ngân sách nhà nƣớc ở cấp trên. Bên cạnh đó, vận động còn có các hình thức nhƣ huy động tự nguyện, đóng góp của các tổ chức cá nhân, các nguồn tài trợ khác.