LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây, Việt Nam chuyển từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng đã tạo ra nhiều cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc. Quản lý là một quá trình tích cực, năm vai trò chủ đạo trong hoạt động sản xuất kinh doanh của mỗi doanh nghiệp. Vì vậy, đây là một trong những vấn đề doanh nghiệp phải xem xét kỹ lƣỡng để củng cố hoạt động của mình.
KSNB đƣợc coi là cánh tay phải đắc lực của các nhà quản lý. KSNB đƣợc coi nhƣ là một phƣơng tiện sống còn của doanh nghiệp nhằm đảm bảo cho họ thực hiện đƣơc mục tiêu của mình. KSNB hiệu quả không những phát hiện và ngăn ngừa đƣợc các sai phạm mà còn đảm bảo độ tin cậy của thông tin tài chính. Tuy nhiên, việc phát huy hiệu lực của KSNB tại Việt Nam vẫn chƣa cao.
Các nhà quản trị đã nhận thức đƣợc tầm quan trọng của vấn đề này để xây dựng KSNB một cách có hệ thống hơn nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh, kiểm soát chi phí, nâng cao chất lƣợng lao động, …Chính vì vậy, xây dựng KSNB có hiệu quả là mục tiêu và nhiệm vụ cấp thiết hàng đầu của mỗi doanh nghiệp. Hoạt động trong ngành sản xuất công nghiệp- một trong những ngành đi đầu của nền kinh tế Việt Nam, công ty Cổ Phần Eurowindow đã gặt hái đƣợc nhiều thành quả đáng tự hào. Tuy nhiên, trong môi trƣờng kinh doanh đầy rủi ro cũng nhƣ biến đổi hiện nay, doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển tốt thì KSNB cũng phải có sự vận động biến đổi theo. Xuất phát từ thực tế trên, hoàn thiện KSNB trở thành vấn đề cấp bách tại đơn vị.
Qua quá trình làm việc thực tế tại công ty kết hợp với kiến thức của bản thân, tác giả lựa chọn đề tài “Hoàn thiện kiểm soát nội bộ tại công ty Cổ Phần Eurowindow” nhằm nghiên cứu thực trạng KSNB tại doanh nghiệp và từ đó vận dụng những kiến thức lý luận để đánh giá và hoàn thiện KSNB tại đơn vị này. Tổng quan nghiên cứu Từ trƣớc năm 1929 đến năm 1992, lý luận về KSNB không ngừng đƣợc mở rộng, tuy nhiên KSNB vẫn chỉ dừng lại là một phƣơng tiện phục vụ cho các kiểm 2 toán viên trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính, có nhiều quan điểm không đồng nhất về KSNB, do đó dẫn đến yêu cầu phải hình thành một hệ thống lý luận có tính chuẩn mực về KSNB. Năm 1992, các công ty ở Hoa kỳ phát triển rất mạnh, kèm theo đó là tình trạng gian lận, gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế. Do đó, nhiều ủy ban ra đời để tìm cách khắc phục và ngăn chặn các gian lận, hỗ trợ phát triển kinh tế trong đó có Ủy ban COSO (Committee Of Sponsoring Organizations) là một ủy ban gồm nhiều tổ chức nghề nghiệp nhằm hỗ trợ cho Ủy ban Treadway nhƣ: Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ (AAA), Hiệp hội các nhà quản trị tài chính (FEI), Hiệp hội kiểm toán viên nội bộ (IIA) và Hiệp hội kế toán quản trị (IMA) đã đƣa ra khuôn mẫu lý thuyết chuẩn cho kiểm soát nội bộ.
Báo cáo của COSO gồm 4 phần và là tài liệu đầu tiên trên thế giới nghiên cứu một cách đầy đủ có hệ thống về KSNB, làm nền tảng cho lý thuyết về KSNB hiện đại sau này. Điểm mới của báo cáo là đã đƣa ra đƣợc các bộ phận cấu thành hệ thống KSNB (Môi trƣờng kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát), các tiêu chí cụ thể để đánh giá hệ thống KSNB, KSNB không còn chỉ là một vấn đề liên quan đến báo cáo tài chính mà còn mở rộng ra các lĩnh vực hoạt động và tuân thủ. Nhƣ vậy có thể nói báo cáo của COSO là một khung lý thuyết căn bản để các nhà nghiên cứu sau này phát triển khung lý thuyết đó và hoàn thiện nó hơn trong những điều kiện và môi trƣờng kinh doanh cụ thể. Cũng từ đây khi nói về KSNB nhà quản lý sẽ nhìn nhận một các cụ thể hơn vai trò cũng nhƣ các bộ phận cấu thành của nó để từ đó để thiết kế, vận hành sao cho KSNB phát huy đƣợc hiệu quả trong quá trình hoạt động.
Sau báo cáo COSO, đã có hàng loạt nghiên cứu mở rộng và phát triển lý luận về KSNB trên nhiều lĩnh vực nhƣ: Sử dụng báo cáo COSO là nền tảng đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán độc lập, về kiểm toán báo cáo tài chính và ảnh hƣởng của công nghệ thông tin đến việc xem xét KSNB trong báo cáo tài chính, ảnh hƣởng của công nghệ thông tin đến việc xem xét KSNB trong báo cáo tài chính đƣợc thể hiện trong Chuẩn mực kiểm toán Hoa Kỳ. 3 Trong lĩnh vực kiểm toán một số công trình nghiên cứu cũng đề cập đến kiểm soát kiểm toán nội bộ trong mối quan hệ với kiểm toán nộ có rất nhiều tác phẩm nghiên cứu về KSNB của các nhà nghiên cứu đề cập đến khái niệm về kiểm soát, các loại hình kiểm soát trong mối quan hệ với quản trị doanh nghiệp, … Một số nghiên cứu có thể kể đến nhƣ: Tác giả Merchant, K.A (1985) về «Kiểm soát trong tổ chức kinh doanh»; Tác giả Anthony, R. Bedford (1989) về «Kiểm soát quản lý». Một số tác giả sau này có xu hƣớng nghiên cứu kiểm soát nội bộ trong phạm vi hẹp theo các vấn đề liên quan đến doanh nghiệp, chẳng hạn nhƣ Tác giả Laura F.
Spira và Micheal Page (2002) nghiên cứu về Quản trị rủi ro trong mối quan hệ với kiểm soát nội bộ; Tác giả Faudizah, Hasnah và Muhamad (2005) nghiên cứu mối quan hệ giữa chiến lƣợc kinh doanh của doanh nghiệp với kiểm soát nội bộ; Tác giả Yuan Li, Yi Liu, Youngbin Zhao (2006) nghiên cứu về vai trò định hƣớng thị trƣờng của doanh nghiệp và kiểm soát nội bộ có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới. Ở Việt Nam, nghiên cứu về KSNB đƣợc nhiều tác giả quan tâm. Nghiên cứu định tính về KSNB nhƣ PGS. Ngô Trí Tuệ và cộng sự với Đề tài “Xây dựng hệ thống KSNB với việc tăng cƣờng quản lý tài chính tại TCT Bƣu chính – Viễn thông Việt Nam” (Năm 2004), tập trung vào xây dựng và hoàn thiện KTNB hay KSNB trong một đơn vị cụ thể.
Nguyễn Thanh Thủy (2017) nghiên cứu giải pháp hoàn thiện KSNB của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Kết quả đánh giá chỉ ra đƣợc những ƣu điểm, nhƣợc điểm các thành phần của KSNB, …- “Giải pháp hoàn thiện KSNB của Tập đoàn Điện lực Việt Nam”, Luận án tiến sỹ kinh tế, Học viện Tài chính, Hà Nội; Các nghiên cứu định lƣợng về KSNB mới chỉ đang trong giai đoạn ban đầu: Vũ Thu Phụng (2016) nghiên cứu tác động của các nhân tố cấu thành KSNB đến hiệu quả hoạt động của EVN Việt Nam cho thấy, mức độ ảnh hƣởng của từng nhân tố thuộc KSNB tác động đến hiệu quả hoạt động- “Tác động của các nhân tố cấu thành KSNB đến hiệu quả hoạt động của tập đoàn điện lực Việt Nam” Chu Thị Thu Thủy (2016) nghiên cứu tổ chức KSNB chi phí sản xuất với việc nâng cao hiệu quả tài chính trong DN nhỏ và vừa Việt Nam đã chỉ ra tác động của 4 tổ chức KSNB chi phí sản xuất với việc nâng cao hiệu quả- “Tổ chức KSNB chi phí với việc nâng cao hiệu quả tài chính trong DN nhỏ và vừa Việt Nam”, Luận án Tiến sỹ kinh tế, Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội. Đặng Thúy Anh (2017) nghiên cứu KSNB trong các DN xây dựng niêm yết trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam đã kiểm định mối quan hệ giữa chất lƣợng KSNB với khả năng sinh lời, mối quan hệ giữa quy mô ban kiểm soát, tính độc lập của ban kiểm soát, trình độ của ban kiểm soát với chất lƣợng KSNB. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những hạn chế của các yếu tố KSNB, trên cơ sở đó để thực hiện các giải pháp hoàn thiện KSNB…- “Nghiên cứu KSNB trong các DN xây dựng trên thị trường chứng khoán Việt Nam, Luận án Tiến sỹ kinh tế, Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội”.
Qua nghiên cứu một số đề tài có liên quan về doanh nghiệp sản xuất: - Đề tài luận văn thạc sỹ “Hoàn thiện hệ kiểm soát nội bộ tại Công ty TNHH Nuplex Resins Việt Nam” của Đinh Thụy Ngân Trang (2007) đã đƣa ra một số vấn đề lý luận cơ bản về hệ thống kiểm soát nội bộ theo quan điểm của PGS.TS Ngô Trí Tuệ và các cộng sự (2004), nêu đƣợc khái quát thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp sản xuất. Từ đó đƣa ra các giải pháp để hoàn thiện KSNB. Tuy nhiên thực trạng chƣa đƣợc phân tích chi tiết cho đặc thù sản phẩm của doanh nghiệp là sản xuất kinh doanh hóa chất dùng cho sản xuất các loại sơn, keo nên các giải pháp đƣa ra chƣa mang tính thực tiễn cao. - Đề tài luận án tiến sỹ “Hoàn thiện kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp may mặc Việt Nam” của tác giả Bùi Thị Minh Hải (2012) đã hệ thống hoá các lý thuyết, quan điểm kiểm soát nội bộ, hệ thống kiểm soát nội bộ từ trƣớc đến nay, đƣa ra các đặc thù của các doanh nghiệp may mặc, khẳng định những yêu cầu đối với hệ thống kiểm soát nội bộ ứng dụng trong các doanh nghiệp may mặc trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng KSNB tại các doanh nghiệp may mặc Việt Nam tác giả đƣa ra các giải pháp cụ thể hoàn thiện KSNB. Kết quả của đề tài có nhiều đóng góp cho các doanh nghiệp may mặc Việt Nam. Tuy nhiên để hoàn thiện KSNB cho đặc thù các doanh nghiệp khác nhƣ sản xuất, thƣơng mại, khách sạn, giao thông.thì vẫn cần các giải pháp khác phù hợp với đặc 5 điểm của các doanh nghiệp này. Trong chuyên ngành kế toán, bài báo “Hoàn thiện tổ chức hệ thống chứng từ kế toán với việc tăng cường kiểm soát nội bộ tại công ty cổ phần nhựa – bao bì Vinh”, tác giả Nguyễn Thị Thanh Hòa đăng trên tạp chí Kế toán & kiểm toán số tháng 8/2012 đã nêu ra thực trạng về hệ thống chứng từ kế toán tại công ty và đƣa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác chứng từ kế toán phục vụ cho hoạt động kiểm soát nội bộ tại đơn vị.
Tuy nhiên tác giả chƣa đi sâu và đề cập cụ thể thực trạng KSNB của đơn vị và giải pháp hoàn thiện KSNB của đơn vị.