CHƯƠNG I. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác nhằm mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật.
NHTM là loại ngân hàng giao dịch trực tiếp với các tổ chức kinh tế và cá nhân bằng cách huy động vốn rồi sử dụng vốn đó để cho vay, chiết khấu, cung cấp các phương tiện thanh toán và cung ứng các dịch vụ ngân hàng cho các đối tượng trên. Chức năng của Ngân hàng thương mại NHTM có ba chức năng cơ bản sau: * Chức năng trung gian tín dụng: Chức năng trung gian tín dụng được xem là chức năng quan trọng nhất của ngân hàng thương mại. Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa người thừa vốn và người có nhu cầu về vốn. Với chức năng này, ngân hàng thương mại vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người cho vay và hưởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người gửi tiền và người đi vay.
* Chức năng trung gian thanh toán: Ở đây NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của họ. * Chức năng huy động vốn: Huy động vốn là một chức năng quan trọng, phản ánh rõ bản chất của NHTM. Chức năng huy động vốn được thực thi trên cơ sở hai Luan van 5 chức năng khác của NHTM là chức năng tín dụng và chức năng thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động được để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn được coi là một bộ phận của tiền giao dịch, được họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ… Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội.
Các đặc điểm và hoạt động chủ yếu của NHTM 1. Đặc điểm chủ yếu của NHTM Căn cứ vào khái niệm trên thì hoạt động của NHTM có thể được nhận dạng thông qua một số đặc điểm sau: Thứ nhất: Hoạt động NHTM là loại hình kinh doanh với mục đích kiếm lời (bao gồm 2 hình thức chủ yếu là kinh doanh tiền tệ và dịch vụ Ngân hàng). Trong đó, hoạt động kinh doanh tiền tệ được biểu hiện ở nghiệp vụ huy động vốn dưới các hình thức khác nhau để cấp tín dụng cho khách hàng có nhu cầu về vốn với mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Còn hoạt động dịch vụ Ngân hàng được biểu hiện thông qua các nghiệp vụ sẵn có về tiền tệ, thanh toán, ngoại hối và chứng khoán để cam kết thực hiện công việc nhất định cho khách hàng trong một thời hạn nhất định nhằm mục đích thụ hưởng tiền công dịch vụ do khách hàng chi trả dưới dạng phí hay hoa hồng.
Thứ hai: Hoạt động NHTM là loại hình hoạt động kinh doanh có điều kiện, nghĩa là chỉ khi nào NHTM thoả mãn đầy đủ những điều kiện khắt khe do pháp luật quy định (vốn điều lệ, hạ tầng cơ sớ kinh doanh, .) thì mới được phép hoạt động trên thị trường. Đồng thời hoạt động NHTM diễn ra trên phạm vi địa lý rộng, quy mô số lượng nghiệp vụ và đối tác rất lớn. Thứ ba: Hoạt động NHTM là loại hình kinh doanh có độ rủi ro cao hơn nhiều so với các loại hình kinh doanh khác và thường có ảnh hưởng sâu sắc, mang tính chất dây truyền đối với nền kinh tế. Vì vậy, hoạt động Ngân hàng ở nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới thường được điều chỉnh và kiểm soát hết sức chặt chẽ bằng Luan van 6 những đạo luật riêng biệt, nhằm đảm bảo cho hoạt động này được vận hành an toàn và hiệu quả trong nền kinh tế thị trường.
Hoạt động chủ yếu của NHTM NHTM giống như các tổ chức kinh doanh khác là hoạt động vì mục đích lợi nhuận song lại ở lĩnh vực kinh doanh đặc biệt: kinh doanh tiền tệ, một lĩnh vực cực kỳ nhạy cảm trong nền kinh tế và có tác động tới mọi hoạt động khác. Do nhu cầu tất yếu của nền kinh tế thị trường, nên các NHTM hoạt động chủ yếu như sau: - Hoạt động tạo vốn - Hoạt động sử dụng vốn - Hoạt động dịch vụ thanh toán và các hoạt động khác Các hoạt động này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau và có vai trò quan trọng quyết định đến sự thành công trong kinh doanh của ngân hàng. Hoạt động tạo vốn Một đặc trưng quan trọng trong hoạt động kinh doanh của NHTM tạo nên sự khác biệt so với các doanh nghiệp kinh doanh trong các lĩnh vực phi tài chính là hoạt động huy động vốn, một nghiệp vụ kinh doanh hết sức quan trọng của NHTM. NHTM sử dụng uy tín và điều kiện sẵn có của mình để tiến hành huy động vốn.
Hoạt động này tạo nguồn vốn cho NHTM, vì thế nó đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng tới chất lượng hoạt động của ngân hàng. Mặc dù bị giới hạn về mức huy động vốn, song nếu các NHTM sử dụng tốt nguồn vốn này thì không những nguồn lợi của ngân hàng được tăng lên mà còn tạo cho ngân hàng uy tín ngày càng cao. Qua đó ngân hàng có thể mở rộng được vốn và mở rộng qui mô hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Kết cấu nguồn vốn bao gồm: Vốn tự có, vốn huy động, vốn vay và các nguồn vốn khác.
* Vốn điều lệ và các nguồn vốn tự có khác: là những giá trị tiền tệ do ngân hàng tạo lập được, thuộc sở hữu của ngân hàng. Vốn này chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng nguồn vốn của ngân hàng song lại là có vai trò quan trọng quyết định quy mô hoạt động của ngân hàng. Luan van 7 * Vốn huy động: Vốn huy động là những giá trị tiền tệ mà ngân hàng huy động được từ các tổ chức kinh tế và các cá nhân trong xã hội. Vốn huy động bao gồm: - Tiền gửi: tiền gửi không kì hạn, tiền gửi có kì hạn và tiền gửi tiết kiệm.
- Vốn huy động khác: huy động bằng cách phát hành các giấy tờ có giá như: chứng chỉ tiền gửi và trái phiếu. * Vốn đi vay: Vốn đi vay là quan hệ vay vốn giữa NHTM và Ngân hàng Trung ương, hoặc giữa các NHTM với nhau hay các tổ chức tín dụng khác. * Vốn khác: Trong quá trình làm trung gian thanh toán, NHTM cũng tạo được một khoản vốn gọi là vốn trong thanh toán: vốn trong tài khoản mở thư tín dụng, tài khoản tiền gửi séc bảo chi, séc định mức hay các khoản phong tỏa do ngân hàng chấp nhận các hối phiếu thương mại… bên cạnh đó, qua nghiệp vụ đại lý NHTM cũng thu được lượng vốn đáng kể trong thu chi hộ khách hàng, làm đại lý cho tổ chức tín dụng khác… b. Hoạt động sử dụng vốn NHTM sử dụng các loại vốn huy động được để thực hiện các hoạt động cơ bản sau: * Hoạt động cho vay: Hoạt động cho vay là một trong những hoạt động cơ bản nhất của NHTM.
Ngân hàng cung cấp cho khách hàng một khoản tiền, khách hàng có trách nhiệm phải trả lãi và hoàn trả gốc theo đúng thời hạn đã thoả thuận trong hợp đồng. Các hình thức cho vay bao gồm: cho vay thương mại, cho vay tiêu dùng, tài trợ dự án. * Hoạt động đầu tư: Hoạt động đầu tư này khá đa dạng bao gồm: Đầu tư tiền gửi trên thị trường liên ngân hàng, mua cổ phiếu, trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp, đầu tư vào các giấy nhận nợ, … nhằm tìm kiếm lợi nhuận, nâng cao khả năng thanh khoản và đa dạng hóa các hoạt động kinh doanh nhằm phân tán rủi ro. Ngoài hai loại hình sử dụng vốn trên chiếm tỷ trọng lớn nhất trong sử dụng vốn của NHTM, các ngân hàng cũng sử dụng vốn đầu tư vào các trang thiết bị và trụ sở ngân hàng để hiện đại hoá công nghệ và nâng cao hình ảnh, uy tín của ngân hàng.
Hoạt động dịch vụ thanh toán và các hoạt động khác Bên cạnh một số hoạt động cơ bản như: huy động và sử dụng vốn. NHTM còn thực hiện các hoạt động đặc thù khác như: - Ngân hàng thực hiện các dịch vụ ngân quỹ như thu phát tiền mặt cho khách hàng, tham gia các hệ thống thanh toán nội bộ và hệ thống thanh toán liên ngân hàng trong nước và quốc tế. - Ngân hàng tiến hành chuyển tiền, thanh toán cho khách hàng về các khoản tiền mua bán dịch vụ thông qua việc thu hộ, chi hộ khách hàng bằng hình thức séc, uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, thư tín dụng. - Ngân hàng đóng vai trò làm trung gian trong việc mua bán hộ cho khách hàng.
- Ngân hàng làm đại lý phát hành và bán chứng khoán cho công ty. - Ngân hàng liên kết hợp tác với các công ty bảo hiểm để bán các sản phẩm của mình kèm yếu tố bảo hiểm. - Ngân hàng tiến hành các hoạt động bảo lãnh, cho thuê các thiết bị trung và dài hạn, ủy thác, tư vấn, môi giới chứng khoán, giữ hộ giấy tờ có giá,… Như vậy, NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ, thông qua nghiệp vụ huy động vốn để cho vay, đầu tư và thực hiện các nghiệp vụ tài chính khác. Thông qua các nghiệp vụ, NHTM đã chứng tỏ được sự cần thiết và vai trò quan trọng của hệ thống ngân hàng trong phát triển nền kinh tế thị trường, là đòn bẩy của nền kinh tế.
Tổng quan về kiểm soát nội bộ tại NHTM 1. Khái niệm về kiểm soát nội bộ, hệ thống kiểm soát nội bộ Chức năng kiểm soát luôn chiếm một vị trí quan trọng trong mọi hoạt động của doanh nghiệp và được thực hiện chủ yếu bởi hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị.