CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 1. TỔNG QUAN VỀ QUAN ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG, Ý NGHĨA KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 1. Khái quát các quan điểm về kế toán trách nhiệm Kế toán trách nhiệm là một bộ phận quan trọng không thể thiếu của kế toán quản trị, vì thế, sự hình thành, phát triển, thay đổi của kế toán trách nhiệm gắn liền với sự hình thành, phát triển, thay đổi của kế toán quản trị. Năm 1950, Ailman đã cho ra đời tác phẩm “Cơ sở hoạch địch của tổ chức gắn liền với kế toán trách nhiệm - Basic Organizational Planning to tie in with Responsibility Accounting ”.
Đây là tác phẩm đầu tiên đánh dấu sự ra đời của kế toán trách nhiệm. Kể từ đó, kế toán trách nhiệm được các nhà nghiên cứu lý luận, nghiên cứu áp dụng vào thực tiễn doanh nghiệp trên thế giới và ở Việt Nam quan tâm, tiến hành và cho ra đời nhiều tác phẩm, những công trình ứng dụng với những quan điểm khác nhau. Trên thế giới, nghiên cứu lý luận, nghiên cứu áp dụng kế toán trách nhiệm vào thực tiễn khá nhiều, khá phổ biến. Theo nhóm tác giả Anthony A.mark Young, kế toán trách nhiệm là : một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp và báo cáo các dữ liệu kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ chức, thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức; là một hệ thống cung cấp thông tin nhằm đánh giá trách nhiệm và thành quả mỗi nhà quản lý, chủ yếu ở khía cạnh thu nhập và những khoản chi phí họ có quyền kiểm soát đầu tiên (quyền gây ảnh hưởng); là một hệ thống kế toán tạo ra các báo cáo chứa cả những đối tượng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát đối với một cấp quản lý để theo đó, những đối tượng có thể kiểm soát.
Theo nhóm tác giả Weygandt, Kieso và Kimmel, kế toán trách nhiệm : là một bộ phận của kế toán quản trị liên quan đến việc tích lũy, báo cáo về thu nhập và chi phí, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 trên cơ sở nhà quản lý có quyền đưa ra những quyết định trong hoạt động hằng ngày về các vấn đề đó. Theo nhóm tác giả Clive Emmanuel, Divid Otley and Kenneth Mar-chant, kế toán trách nhiệm là sự thu thập, tổng hợp và báo cáo những thông tin tài chính về những trung tâm khác nhau trong một tổ chức (những trung tâm trách nhiệm), cũng còn được gọi là kế toán hoạt động hay kế toán khả năng sinh lợi. Nó lần theo các chi phí, thu nhập, hay lợi nhuận đến những nhà quản lý riêng biệt, những người chịu trách nhiệm cho việc đưa ra các quyết định về chi phí, thu nhập, hay lợi nhuận đang được nói đến, và thực thi những hành động về chúng. Kế toán trách nhiệm tỏ ra phù hợp ở những tổ chức mà ở đó nhà quản lý cấp cao thực hiện chuyển giao quyền ra quyết định cho các cấp thuộc quyền.
Theo đó, ý tưởng đằng sau kế toán trách nhiệm là thành quả hoạt động của mỗi nhà quản lý và thành quả đó nên được đánh giá bởi việc họ đã quản lý những công việc được giao nằm trong sự ảnh hưởng của họ tốt hoặc xấu như thế nào. Martin, kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán cung cấp thông tin về kết quả, hiệu quả hoạt động của các bộ phận, các đơn vị trong một doanh nghiệp. Đó là công cụ đo lường, đánh giá hoạt động của những bộ phận liên quan đến đầu tư, lợi nhuận, doanh thu và chi phí mà mỗi bộ phận có quyền kiểm soát; là hệ thống kế toán cung cấp thông tin về kết quả, hiệu quả hoạt động của các bộ phận, các đơn vị trong một doanh nghiệp. Đó là công cụ đo lường, đánh giá hoạt động của những bộ phận liên quan đến đầu tư, lợi nhuận, doanh thu và chi phí mà mỗi bộ phận có quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm tương ứng.
Ý tưởng chính làm cơ sở cho tư tưởng về hệ thống kế toán trách nhiệm của James R. Martin là việc phân chia cơ cấu tổ chức quản lý của một doanh nghiệp thành những trung tâm trách nhiệm, để tạo nên những phương thức quản lý tốt hơn, và điều này thật sự có ý nghĩa và cần thiết đối với những tổ chức lớn có sự đa dạng về ngành nghề hoạt động. Trong quá trình quản lý, các cá nhân, các bộ phận được giao quyền ra quyết định và trách nhiệm để thực hiện một phần hay toàn bộ công việc nào đó. Việc phân quyền trong tổ chức tạo nên cơ cấu nhiều cấp bậc, và đòi hỏi cấp trên phải theo dõi và đánh giá được kết quả thực hiện của cấp dưới.
Vì vậy, kế toán trách nhiệm được xây dựng để theo dõi kết quả, hiệu quả sử dụng các nguồn lực ở từng bộ phận trong một doanh nghiệp. Một khía cạnh trong khái niệm kế toán trách nhiệm của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Martin là đề cập đến tính có thể kiểm soát. Theo đó, một nhà quản lý chỉ nên chịu trách nhiệm cho những lĩnh vực mà họ có quyền quyết định và kiểm soát.
Tuy nhiên, theo tác giả, khái niệm này hiếm khi có thể được áp dụng một cách thành công trong thực tiễn được, bởi vì tất cả mọi hệ thống đều luôn thay đổi. Những nỗ lực để ứng dụng khái niệm có tính kiểm soát để tạo ra những báo cáo trách nhiệm, nơi mà mỗi cấp quản lý được giao chịu trách nhiệm về những cấp quản lý thấp hơn. Đối với nhóm tác giả David F. Narayanan, Jacob Cohen, Michele Jurgens, kế toán trách nhiệm là một hệ thống tạo ra những thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan, về những hoạt động thực tế và được lập kế hoạch của những trung tâm trách nhiệm trong một doanh nghiệp – những đơn vị trong tổ chức được đứng đầu bởi những nhà quản lý có trách nhiệm cho kết quả hoạt động của đơn vị họ quản lý.
Những bộ phận chủ yếu bao gồm: hệ thống dự toán ngân sách, các báo cáo kết quả hoạt động, các báo cáo về sự biến động và những mức giá chuyển nhượng sản phẩm, dịch vụ nội bộ giữa các bộ phận trong công ty. Theo đó, Kế toán trách nhiệm đi sâu vào việc so sánh kết quả hoạt động thực tế của trung tâm trách nhiệm với kế hoạch, dự toán được giao, và những nguồn lực để được chuyển nhượng từ trung tâm này đến trung tâm khác như thế nào. Đồng thời, kế toán trách nhiệm cũng lý giải việc lập kế hoạch quản lý và quá trình kiểm soát hoạt động của nhà quản lý. Venkatrathnam – Professor, Department of Commerce and Business Management, K.P) và Raji Reddy – Asso, Professor in Commerce, Univ.
Arts & Science College, Kakatiya University, Warangal (A.P), kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát của nhà quản lý được dựa trên những nguyên tắc về ủy quyền và xác định trách nhiệm. Quyền lực (sự ủy nhiệm) được giao phó theo trung tâm trách nhiệm và tính toán cẩn thận cho trung tâm trách nhiệm. Theo hệ thống này, các nhà quản lý phải chịu trách nhiệm cho những hoạt động của các phân khu trong tổ chức. Các phân khu này được gọi là các bộ phận, chi nhánh, hay khu vực,… Theo tác giả, một trong những mục đích sử dụng của kế toán trách nhiệm chính là nhằm thực hiện sự kiểm soát của nhà quản lý.
Trong những kỹ thuật quản lý, kế toán trách nhiệm được cho là có rất nhiều ý nghĩa, trong khi những phương thức kiểm soát khác có thể được áp dụng cho toàn bộ tổ chức, kế toán trách nhiệm đại diện một phương pháp đo lường, đánh giá biểu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 hiện của những khu vực khác nhau của một tổ chức. Thuật ngữ “khu vực” có liên quan đến kế toán trách nhiệm được sử dụng với ý nghĩa tổng quát, để bao gồm bất kỳ phân khu theo hệ thống, bộ phận nào của một tổ chức. Theo cách hiểu này, “khu vực” có thể là một quyết định, một phòng ban, một văn phòng chi nhánh, một trung tâm dịch vụ, một kênh phân phối,…với kết quả hoạt động kinh doanh có thể xác định và đo lường một cách tách biệt. Điều này rất có ý nghĩa và cần thiết đối với nhà quản lý.
Ở Việt Nam, khái niệm kế toán trách nhiệm được hiểu là hệ thống thu thập, xử lý và truyền đạt thông tin có thể kiểm soát theo phạm vi trách nhiệm của từng nhà quản trị nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức. Thông tin có thể kiểm soát của một bộ phận là những thông tin kết quả, hiệu quả hoạt động được thể hiện qua doanh thu, chi phí, vốn đầu tư, lợi nhuận…mà nhà quản trị bộ phận đó có thể đưa ra các quyết định tác động lên nó. Tóm lại, hiện có nhiều quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm, có thể thấy rằng sự khác nhau của các quan điểm trên được thể hiện ở các góc tiếp cận, nhìn nhận khác nhau của mỗi tác giả về đặc điểm, ý nghĩa và cơ chế tổ chức kế toán trách nhiệm ở doanh nghiệp; tuy nhiên, sự khác nhau đó không mang tính đối nghịch mà cùng bổ sung cho nhau nhằm tạo ra một tầm nhìn toàn diện hơn về kế toán trách nhiệm. Cụ thể, Thứ nhất, kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị và là một quá trình tập hợp, báo cáo các thông tin, được dùng để kiểm tra các quá trình hoạt động, đánh giá thực hiện nhiệm vụ ở từng bộ phận trong một tổ chức.
Hệ thống kế toán trách nhiệm là một hệ thống thông tin chính thức và cả thông tin phi tài chính trong phạm vi hệ thống kiểm soát của Ban quản lý một đơn vị. Thứ hai, kế toán trách nhiệm chỉ có thể được thực hiện trong đơn vị có bộ máy quản lý được sự phân quyền, phân cấp quản lý. Bởi lẽ, mục tiêu chính của hệ thống kế toán trách nhiệm là đảm bảo định hướng, đạt hiệu quả và có trách nhiệm của tổ chức để hạn chế tối đa những bất lợi, giúp cho tổ chức gặt hái được những lợi ích của việc phân cấp trong quản lý.