CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN TIỀN LƯƠNG VÀ CÁC KHOẢN TRÍCH THEO LƯƠNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm tiền lương. Dưới mọi hình thức kinh tế xã hội tiền lương luôn được coi là một bộ phận quan trọng của giá trị hàng hoá. Nó chịu tác động của nhiều yếu tố như kinh tế chính trị, xã hội lịch sử và tiền lương cũng tác động đến việc sản xuất, cải thiện đời sống và ổn định chế độ chính trị xã hội.
Chính vì thế không chỉ Nhà nước mà ngay cả người chủ sản xuất cho đến người lao động đều quan tâm đến chính sách tiền lương. Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 4 Khoa Kế toán- Kiểm toán Trong sản xuất kinh doanh tiền lương là một yếu tố quan trọng của chi phí sản xuất, nó có quan hệ trực tiếp và tác động nhân quả đến lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung tiền lương được hiểu như sau: "Tiền lương dưới chế độ chủ nghĩa xã hội là một phần thu nhập quốc dân được biểu hiện dưới hình thức tiền tệ, được Nhà nước phân phối có kế hoạch cho công nhân viên chức cho phù hợp với số lượng và chất lượng lao động của mỗi con người đã cống hiến. Tiền lương phản ánh việc trả lương cho công nhân viên dựa trên nguyên tắc phân phối theo lao động nhằm tái sản xuất sức lao động." Từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường thì quan điểm cũ về tiền lương không còn phù hợp với điều kiện của nền sản xuất hàng hoá.
Đòi hỏi nhận thức lại, đúng đắn hơn bản chất của tiền lương theo quan điểm đổi mới của nước ta "Tiền lương là bộ phận thu nhập quốc dân, là giá trị mới sáng tạo ra mà người sử dụng lao động trả cho người lao động với giá trị lao động đã hao phí trong quá trình sản xuất kinh doanh ". Để có được nhận thức đúng đắn về tiền lương, phù hợp với cơ chế quản lý, khái niệm tiền lương phải đáp ứng được một số yêu cầu sau: - Phải quan niệm sức lao động là một hàng hoá của thị trường yếu tố sản xuất. Tính chất hàng hoá của sức lao động có thể bao gồm không chỉ lực lượng lao động làm việc trong khu vực kinh tế tư nhân, lĩnh vực sản xuất kinh doanh thuộc sở hữu của Nhà nước mà còn cả Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 5 Khoa Kế toán- Kiểm toán đối với công nhân viên chức trong lĩnh vực quản lý nhà nước, quản lý xã hội. - Tiền lương phải là tiền trả trước cho sức lao động, tức là giá trị của hàng hoá sức lao động mà người sử dụng và người cung ứng sức lao động thoả thuận với nhau theo qui luật cung cầu của giá cả thị trường.
- Tiền lương là bộ phận cơ bản trong thu nhập của người lao động đồng thời là một trong các yếu tố chi phí đầu vào của sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Tiền lương được định nghĩa như sau: "Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động, là giá của yếu tố sức lao động mà người lao động phải trả cho người cung ứng sức lao động tuân theo các nguyên tắc cung cầu, giá cả của thị trường và pháp luật hiện hành của đất nước". Tiền lương danh nghĩa và tiền lương thực tế: - Tiền lương danh nghĩa: Tiền lương danh nghĩa là khái niệm chỉ số lượng tiền tệ mà người sử dụng sức lao động phải trả cho người cung cấp sức lao động căn cứ vào hợp đồng lao động giữa hai bên trong việc thúc đẩy lao động. Trên thực tế mọi mức lương trả cho người lao động đều là tiền lương danh nghĩa.
Lợi ích mà người cung ứng sức lao động nhận được ngoài việc phụ thuộc vào mức lương danh nghĩa còn phụ thuộc vào Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 6 Khoa Kế toán- Kiểm toán giá cả hàng hoá, dịch vụ và số lượng thuế mà người lao động sử dụng tiền lương đó để mua sắm hoặc đóng thuế. - Tiền lương thực tế: Tiền lương thực tế là lượng tư liệu sinh hoạt và dịch vụ mà người lao động có thể mua được bằng tiền lương của mình sau khi đã đóng các khoản thuế theo qui định của chính phủ. Chỉ số tiền lương thực tế tỷ lệ nghịch với chỉ số giá cả và tỷ lệ thuận với chỉ số tiền lương danh nghĩa tại thời điểm xác định. ITLDN ITLTT = IGC Trong đó: ITLTT : chỉ số tiền lương thực tế ITLDN : chỉ số tiền lương danh nghĩa IGC : chỉ số giá 1.
Chức năng của tiền lương. Tiền lương bao gồm 4 chức năng chính sau: + Chức năng tái sản xuất sức lao động: Như đã phân tích quá trình tái sản xuất sức lao động được thực hiện bởi việc trả công cho người lao động thông qua lương. Tiền lương cung cấp vật phẩm tiêu dùng nhất định để người lao động có thể duy trì và phát triển sức lao động, tích luỹ kinh nghiệm, nâng cao trình độ hoàn thiện kỹ năng lao động. Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 7 Khoa Kế toán- Kiểm toán + Chức năng là công cụ quản lý của Doanh nghiệp: Thông qua việc trả lương cho người lao động, người sử dụng lao động có thể tiến hành kiểm tra, theo dõi quan sát người lao động làm việc theo kế hoạch tổ chức của mình để đảm bảo tiền lương bỏ ra đem lại kết quả và hiệu quả cao… Nhờ đó mà người lao động quản lý một cách chặt chẽ về số lượng và chất lượng lao động để trả công xứng đáng cho người lao động, kết thúc nâng cao năng suất lao động.
+ Chức năng kích thích người lao động: Mức lương thoả đáng với công việc và kết quả lao động sẽ kích thích được tinh thần hăng say và sáng tạo của người lao động, tiền lương được sử dụng làm đòn bẩy kinh tế kích thích lao động làm việc tích cực hơn, gắn bó lợi ích của doanh nghiệp làm tăng năng suất và chất lượng công việc. + Chức năng điều tiết lao động: Thông qua hệ thống thang lương, bảng lương và các chế độ phụ cấp được xác định cho từng vùng, từng ngành, như những người làm việc trong điều kiện nặng nhọc tốn hao nhiều năng lượng được trả lương cao hơn so với những lao động làm việc trong điều kiện bình thường để bù đắp sức lao động đã hao phí. Các ngành sản xuất phân bố ở khu vực khác nhau ảnh hưởng tới mức lương bình quân của mỗi ngành như vậy mới thu hút, khuyến khích người lao động làm việc ở các khu vực kinh tế mới, giàu tài nguyên nhưng thiếu nhân lực. Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 8 Khoa Kế toán- Kiểm toán 1.
Chi phí lao động sống, tiền lương và các khoản trích theo lương. Chi phí lao động sống. Lao động là hoạt động quan trọng nhất của con người nhằm tạo ra của cải vật chất và các giá trị tinh thần cho xã hội. Lao động có năng lực, chất lượng và hiệu quả là nhân tố quyết định sự tồn tại và phát triển của đắt nước.
Lao động là một trong ba yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất kinh doanh và là yếu tố mang tính quyết định nhất. Để sản xuất kinh doanh có hiệu quả người ta phải tính đến các yếu tố chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất nhu chi phí nguyên vật liệu, chi phí hao mòn máy móc, thiết bị nhà xưởng, chi phí quản lý doanh nghiệp. Song có một yếu tố góp phần đến yếu tố sản xuất kinh doanh không thể không đề cập đến là chi phí lao động sống. Đó là một yếu tố chi phí cơ bản cấu thành lên giá thành sản phẩm do doanh nghiệp sản xuất ra.
Sử dụng hợp lý lao động cũng là tiết kiệm chi phí lao động sản xuất, do đó hạ thấp giá thành sản phẩm, tăng doanh thu và lợi nhuận cho doanh nghiệp và là điều kiện chi phí lao động cải thiện nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho công nhân viên, cho người lao động trong doanh nghiệp. Ngoài tiền lương, doanh nghiệp còn phải tính vào chi phí sản xuất kinh doanh một bộ phận chi phí gồm các khoản trích bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế ( BHYT), kinh phí công đoàn (KPCĐ). Tiền lương và các khoản trích theo lương Đặng Thị Hồng Nhung Chuyên đề tốt nghiệp Lớp: KT11-K6 Luan van Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội 9 Khoa Kế toán- Kiểm toán Ngoài tiền lương để đảm bảo tái sản xuất sức lao động và cuộc sống lâu dài, bảo vệ sức khoẻ và đời sống tinh thần của người lao động, theo chế độ tài chính hiện hành, doanh nghiệp còn phải tính vào chi phí sản xuất kinh doanh một bộ phận chi phí gồm các khoản trích: bảo hiểm xã hội (BHXH ), bảo hiểm y tế(BHYT ) và kinh phí công đoàn(KPCĐ ). - Bảo hiểm xã hội: được trích lập để tài trợ cho trường hợp công nhân viên tạm thời hay vĩnh viễn mất sức lao động như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất sức, nghỉ hưu.Đối với người sử dụng lao động hàng tháng phải trích 15% trên tổng lương cơ bản của công nhân viên (được tính vào chi phí sản xuất trong kỳ), còn đối với người lao động trong doanh nghiệp thì trích 5% trên lương cơ bản (trừ vào thu nhập hàng tháng) để nộp cho quỹ BHXH cấp trên.
- Bảo hiểm y tế: được trích lập để tài trợ cho việc phòng, chữa bệnh và chăm sóc sức khoẻ của người lao động. Hiện nay, chế độ tài chính quy định hàng tháng phải trích 3% trên quỹ lương cơ bản của công nhân viên để hình thành quỹ BHYT, trong đó người sử dụng lao động (doanh nghiệp ) nộp 2% quỹ lương cơ bản (tính vào chi phí sản xuất trong kỳ), còn người lao động nộp 1% lương cơ bản (trừ thu nhập hàng tháng) - Kinh phí công đoàn: được trích lập để phục vụ chi tiêu cho hoạt động của tổ chức giới lao động nhằm chăm lo, bảo vệ quyền lợicủa người lao động.