Luận văn thạc sĩ: Hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh cho doanh nghiệp Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh cho doanh nghiệp Việt Nam, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Đỗ Thị Thùy Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Kim Cúc
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN GIAO DỊCH HỢP NHẤT KINH DOANH THEO THÔNG LỆ QUỐC TẾ
• 1.1. Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh theo quan điểm của Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế
• 1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của các Chuẩn mực Kế toán Quốc tế về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 1.3. Các khái niệm chính về giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 1.3.1. Khái niệm hoạt động kinh doanh
• 1.3.2. Khái niệm hợp nhất kinh doanh
• 1.3.3. Phương pháp kế toán hợp nhất kinh doanh
• 1.3.3.1. Xác định bên mua
• 1.3.3.2. Ghi nhận và đo lường lợi ích không kiểm soát (Noncontrolling interest – NCI)
• 1.3.3.3. Ghi nhận và đo lường lợi thế thương mại hoặc lãi từ việc mua giá rẻ
• 1.4. Lập và trình bày báo cáo tài chính trong giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 1.4.1. Báo cáo tài chính riêng của bên mua
• 1.4.1.1. Lập báo cáo tài chính riêng
• 1.4.1.2. Trình bày báo cáo tài chính riêng
• 1.4.2. Báo cáo tài chính hợp nhất kinh doanh
• 1.4.2.1. Phạm vi của báo cáo tài chính hợp nhất
• 1.4.2.2. Nguyên tắc khi lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất
• 1.4.2.3. Trình tự lập báo cáo tài chính hợp nhất
• 1.5. Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh theo quy định của Mỹ (US)
• 1.6. Đối chiếu quy định về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh giữa IFRS và một số nước trong khu vực
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN KẾ TOÁN GIAO DỊCH HỢP NHẤT KINH DOANH ÁP DỤNG CHO CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 2.1. Quy định pháp lý về kế toán trong giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam
• 2.1.1. Phạm vi hợp nhất kinh doanh theo chuẩn mực kế toán Việt Nam
• 2.1.2. Phương pháp kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 2.1.2.1. Xác định bên mua
• 2.1.2.2. Ghi nhận và đo lường lợi ích của cổ đông thiểu số
• 2.1.2.3. Ghi nhận và đo lường lợi thế thương mại hoặc lãi từ việc mua giá rẻ
• 2.1.3. Hạch toán kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 2.2. Lập và trình bày báo cáo tài chính trong giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 2.2.1. Báo cáo tài chính riêng của bên mua
• 2.2.2. Báo cáo tài chính hợp nhất kinh doanh
• 2.2.2.1. Phạm vi của báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.2.2. Nguyên tắc khi lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.2.2.3. Trình tự lập báo cáo tài chính hợp nhất
• 2.3. Đối chiếu quy định pháp lý kế toán về giao dịch hợp nhất kinh doanh giữa Việt Nam với chuẩn mực kế toán quốc tế và kế toán Mỹ trong ghi nhận và trình bày thông tin trong một số nội dung
• 2.3.1. Mục tiêu, đối tượng và phương pháp thực hiện
• 2.3.2. Kết quả đối chiếu
• 2.3.3. Thực tiễn kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.3.3.1. Tổng quan về tình hình hợp nhất kinh doanh của các doanh nghiệp tại Việt Nam
• 2.3.3.2. Đặc điểm của các doanh nghiệp tham gia hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam
• 2.3.3.3. Khảo sát thực tế
• 2.3.3.3.1. Mục tiêu, phạm vi, đối tượng và phương pháp khảo sát
• 2.3.3.3.2. Kết quả khảo sát
• 2.3.3.3.3. Khái quát chung về doanh nghiệp hợp nhất
• 2.3.3.3.4. Thực trạng kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại doanh nghiệp
• 2.3.3.3.5. Nhận xét về việc hướng dẫn của Bộ Tài Chính và kỹ năng của kế toán các doanh nghiệp về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh
• 2.3.3.3.6. Những nội dung cần hướng dẫn thêm
• 2.3.3.4. Nhận định về thực trạng kế toán hợp nhất kinh doanh trong một số nội dung tại các doanh nghiệp Việt Nam
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN KẾ TOÁN GIAO DỊCH HỢP NHẤT KINH DOANH ÁP DỤNG CHO CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 3.1. Mục tiêu hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.2.1. Áp dụng phương pháp mua
• 3.2.2. Lợi thế thương mại
• 3.2.3. Lợi ích cổ đông thiểu số
• 3.2.4. Các giải pháp liên quan khác
• 3.3. Một số kiến nghị đối với các bên liên quan
• 3.3.1. Về phía Bộ Tài Chính
• 3.3.2. Về phía Hội nghề nghiệp
• 3.3.3. Về phía doanh nghiệp
• 3.3.4. Về phía người sử dụng thông tin
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC 1: Bảng khảo sát
• PHỤ LỤC 2: Danh sách các doanh nghiệp khảo sát
• PHỤ LỤC 3: Kết quả thống kê mô tả và kiểm định
• PHỤ LỤC 4: Hạch toán một số trường hợp hợp nhất kinh doanh trong trường hợp hợp nhất kinh doanh không dẫn đến quan hệ công ty mẹ – công ty con
• PHỤ LỤC 5: Hạch toán một số trường hợp hợp nhất kinh doanh trong trường hợp hợp nhất kinh doanh dẫn đến quan hệ công ty mẹ – công ty con
• PHỤ LỤC 6: Giải pháp hạch toán kế toán cho các khoản đầu tư vào công ty con

Tóm tắt

I. Tổng quan về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam

Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh là một lĩnh vực quan trọng trong quản lý tài chính của doanh nghiệp. Tại Việt Nam, việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế đang ngày càng trở nên cần thiết. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính mà còn thu hút được sự quan tâm của các nhà đầu tư. Tuy nhiên, việc thực hiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh vẫn gặp nhiều thách thức do sự khác biệt giữa các quy định trong nước và quốc tế.

1.1. Khái niệm và vai trò của kế toán giao dịch hợp nhất

Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh là quá trình ghi nhận và trình bày các giao dịch giữa các doanh nghiệp trong một tập đoàn. Vai trò của nó không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin tài chính mà còn giúp các bên liên quan hiểu rõ hơn về tình hình tài chính của doanh nghiệp.

1.2. Lịch sử phát triển kế toán giao dịch hợp nhất tại Việt Nam

Kế toán giao dịch hợp nhất tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm đầu áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế, đến nay, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện hệ thống kế toán, đặc biệt là trong lĩnh vực hợp nhất kinh doanh.

II. Những thách thức trong kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế do sự khác biệt trong quy định và thực tiễn. Điều này dẫn đến việc thiếu tính nhất quán trong báo cáo tài chính.

2.1. Khó khăn trong việc ghi nhận lợi thế thương mại

Lợi thế thương mại là một yếu tố quan trọng trong kế toán giao dịch hợp nhất. Tuy nhiên, việc xác định và ghi nhận lợi thế thương mại vẫn còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong bối cảnh các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu là vừa và nhỏ.

2.2. Vấn đề về lợi ích cổ đông thiểu số

Việc ghi nhận và đo lường lợi ích của cổ đông thiểu số trong các giao dịch hợp nhất kinh doanh cũng gặp nhiều khó khăn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tính chính xác của báo cáo tài chính mà còn làm giảm sự tin tưởng của các nhà đầu tư.

III. Phương pháp hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh

Để hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh, các doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp kế toán hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút đầu tư.

3.1. Áp dụng phương pháp mua trong kế toán hợp nhất

Phương pháp mua là một trong những phương pháp chính trong kế toán giao dịch hợp nhất. Việc áp dụng phương pháp này giúp doanh nghiệp xác định giá trị hợp lý của tài sản và nợ phải trả trong quá trình hợp nhất.

3.2. Cải tiến quy trình lập báo cáo tài chính hợp nhất

Quy trình lập báo cáo tài chính hợp nhất cần được cải tiến để đảm bảo tính chính xác và minh bạch. Doanh nghiệp cần xây dựng các quy trình rõ ràng và tuân thủ các chuẩn mực kế toán quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn kế toán giao dịch hợp nhất tại doanh nghiệp Việt Nam

Việc áp dụng kế toán giao dịch hợp nhất tại các doanh nghiệp Việt Nam đã mang lại nhiều lợi ích. Các doanh nghiệp có thể cải thiện khả năng quản lý tài chính và nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Tuy nhiên, vẫn cần có những nghiên cứu sâu hơn để đánh giá hiệu quả thực tế của các phương pháp này.

4.1. Kết quả khảo sát thực trạng kế toán hợp nhất

Khảo sát thực trạng kế toán giao dịch hợp nhất tại các doanh nghiệp cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa áp dụng đầy đủ các chuẩn mực kế toán quốc tế. Điều này cần được khắc phục để nâng cao chất lượng báo cáo tài chính.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ doanh nghiệp thành công

Nghiên cứu các doanh nghiệp thành công trong việc áp dụng kế toán giao dịch hợp nhất sẽ giúp các doanh nghiệp khác có thêm kinh nghiệm và phương pháp thực hiện hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kế toán giao dịch hợp nhất

Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam đang trên đà phát triển. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao hơn, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và sự nỗ lực từ phía doanh nghiệp. Tương lai của kế toán giao dịch hợp nhất sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng các chuẩn mực quốc tế và cải tiến quy trình kế toán.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ từ Bộ Tài chính

Bộ Tài chính cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp các doanh nghiệp áp dụng kế toán giao dịch hợp nhất một cách hiệu quả hơn. Điều này sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và chất lượng báo cáo tài chính.

5.2. Tương lai của kế toán giao dịch hợp nhất tại Việt Nam

Tương lai của kế toán giao dịch hợp nhất tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc cải thiện các quy định pháp lý và sự sẵn sàng của doanh nghiệp trong việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế. Sự phát triển này sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làn sóng mua bán và sáp nhập (M&A) tại Việt Nam trong năm 2012 ghi nhận mức tăng trưởng dự báo từ 20% đến 40%, trở thành công cụ tái cấu trúc vốn then chốt cho cộng đồng doanh nghiệp sau khủng hoảng kinh tế. Đặc biệt, trong quý 1 năm 2013, cả nước có 15.283 doanh nghiệp giải thể hoặc tạm ngừng hoạt động trên tổng số 15.700 doanh nghiệp đăng ký mới, phản ánh áp lực cạnh tranh gay gắt và nhu cầu hợp nhất để mở rộng quy mô thị trường. Trước bối cảnh đó, hệ thống Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) – vốn được ban hành dựa trên Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS) từ năm 2003 – đã bộc lộ khoảng cách lớn sau gần 10 năm chưa được sửa đổi, bổ sung.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt các hướng dẫn chi tiết về đo lường giá trị hợp lý, xác định quyền kiểm soát và xử lý lợi thế thương mại, dẫn đến tình trạng thiếu minh bạch trên các báo cáo tài chính hợp nhất. Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ thực trạng pháp lý, đánh giá mức độ thích ứng của doanh nghiệp trong giai đoạn 2012–2013, và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam theo định hướng hội tụ với IFRS 3, IFRS 10 và US GAAP.

Phạm vi nghiên cứu đi sâu vào 4 nội dung trọng tâm: phương pháp mua, quyền kiểm soát, lợi thế thương mại và lợi ích không kiểm soát (NCI). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ thực nghiệm để nâng cao chất lượng thông tin kế toán cho 100% các công ty mẹ niêm yết, hỗ trợ nhà đầu tư định giá chính xác tài sản thuần và tạo nền tảng vững chắc cho lộ trình áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Kiểm soát (Control Theory) theo IFRS 10 ban hành tháng 5 năm 2011 (có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2013) làm nền tảng cốt lõi. Mô hình này xác định quyền kiểm soát thông qua sự kết hợp của 3 yếu tố: quyền lực đối với bên nhận đầu tư, khả năng tiếp nhận lợi nhuận biến đổi và mối liên kết trực tiếp giữa việc sử dụng quyền lực để tác động đến mức lợi nhuận thu về. Song song đó, nghiên cứu triển khai Lý thuyết Thực thể (Entity Theory) trong phương pháp mua (Acquisition Method) theo IFRS 3 phiên bản 2010 và Chuẩn mực Mã hóa Kế toán Mỹ ASC 805, yêu cầu đo lường toàn bộ tài sản nhận về và nợ phải trả theo giá trị hợp lý tại ngày mua.

Khung lý thuyết làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

• Hoạt động kinh doanh: Tập hợp các yếu tố đầu vào và quy trình có khả năng tạo ra kết quả đầu ra mang lại lợi ích kinh tế cho nhà đầu tư.
• Hợp nhất kinh doanh: Giao dịch hoặc sự kiện mà bên mua nắm quyền kiểm soát một hoặc nhiều hoạt động kinh doanh độc lập.
• Lợi ích không kiểm soát (NCI): Phần vốn chủ sở hữu trong công ty con không thuộc về công ty mẹ trực tiếp hoặc gián tiếp.
• Lợi thế thương mại: Tài sản vô hình đại diện cho các lợi ích kinh tế trong tương lai phát sinh từ các tài sản không thể xác định và ghi nhận riêng biệt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích tài liệu thứ cấp và điều tra thực nghiệm sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ 7 chuẩn mực kế toán Việt Nam liên quan (VAS 07, VAS 08, VAS 10, VAS 11, VAS 21, VAS 24, VAS 25) cùng các văn bản hướng dẫn như Thông tư 21/2006/TT-BTC, Thông tư 161/2007/TT-BTC, Thông tư 138/2012/TT-BTC và Thông tư 179/2012/TT-BTC, đối chiếu trực tiếp với hệ thống chuẩn mực quốc tế (IFRS, US GAAP và CAS của Trung Quốc).

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bằng bảng hỏi thiết kế sẵn trên cỡ mẫu gồm 50 doanh nghiệp có phát sinh giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất kết hợp phân tầng theo quy mô vốn và loại hình doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán. Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, kiểm định mối quan hệ chéo (Chi-square test) và so sánh đối chiếu định tính. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan 100% thực trạng áp dụng kỹ thuật kế toán tại doanh nghiệp, lượng hóa các rào cản thực tế khi đo lường giá trị hợp lý và đánh giá mức độ tương thích giữa quy định hiện hành với năng lực đội ngũ kế toán trong suốt chu kỳ nghiên cứu 2012–2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng và định tính chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về thực trạng kế toán hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam:

Thứ nhất, về phương pháp kế toán, 100% doanh nghiệp khảo sát áp dụng phương pháp mua theo VAS 11. Tuy nhiên, Thông tư 21/2006/TT-BTC chỉ mới hướng dẫn các bút toán cho năm tài chính đầu tiên, khiến hơn 75% kế toán viên gặp vướng mắc nghiêm trọng trong việc xử lý các bút toán điều chỉnh hợp nhất cho các năm tiếp theo.

Thứ hai, về xử lý lợi thế thương mại, VAS 11 bắt buộc phân bổ đều vào chi phí theo phương pháp đường thẳng với thời gian tối đa không quá 10 năm (tương ứng mức khấu hao tối thiểu 10% mỗi năm). Quy định này hoàn toàn trái ngược với IFRS 3 và US GAAP – nơi yêu cầu cấm khấu hao và bắt buộc đánh giá tổn thất tài sản định kỳ hàng năm theo IAS 36.

Thứ ba, về đo lường lợi ích không kiểm soát (NCI), VAS 11 chưa có quy định hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật xác định NCI tại ngày mua. Ngược lại, IFRS 3 cho phép lựa chọn linh hoạt giữa phương pháp tỷ lệ sở hữu và phương pháp giá trị hợp lý toàn bộ, giúp phản ánh toàn diện giá trị vốn của tập đoàn.

Thứ tư, về phạm vi và tiêu chí xác định quyền kiểm soát, VAS 11 và VAS 25 chủ yếu dựa vào tỷ lệ cứng trên 50% quyền biểu quyết. Trong khi đó, IFRS 10 mở rộng sang tính xét đoán chuyên môn, giúp nhận diện chính xác các đơn vị có mục đích đặc biệt (SPE) mà tỷ lệ sở hữu vốn không vượt quá 50%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những bất cập trên bắt nguồn từ việc thị trường tài chính và công nghệ định giá tài sản tại Việt Nam chưa phát triển hoàn thiện. Thực trạng này tương đồng với kinh nghiệm của Trung Quốc khi áp dụng Chuẩn mực CAS 20, nơi các kỹ thuật định giá giá trị hợp lý còn hạn chế nên các thương vụ vẫn chủ yếu dựa trên giá trị sổ sách để phòng ngừa thao túng lợi nhuận. Khác với các nghiên cứu của Nguyễn Phú Cường (2007) hay Huỳnh Thị Diễm Thúy (2009) vốn chỉ dừng lại ở các nhận định định tính chung, luận văn này cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về mối quan hệ giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi xử lý kế toán.

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết qua các bảng thống kê và mô tả trực quan:

• Bảng ma trận chéo phản ánh mối quan hệ giữa quy mô doanh nghiệp và cách thức xử lý lợi thế thương mại (tương ứng Bảng 2.2 và 2.3 trong luận văn), chỉ ra rằng hơn 80% doanh nghiệp quy mô lớn có xu hướng mong muốn áp dụng mô hình đánh giá tổn thất theo IFRS để tránh làm sụt giảm lợi nhuận kế toán định kỳ.
• Biểu đồ phân bổ thời hạn lập báo cáo tài chính hợp nhất cho thấy hơn 65% công ty mẹ gặp áp lực lớn để hoàn thành việc hợp cộng và loại trừ giao dịch nội bộ trong thời hạn 90 ngày theo Thông tư 52/2012/TT-BTC, đặc biệt khi kỳ kế toán của công ty con có độ trễ dưới 3 tháng so với công ty mẹ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam:

Thứ nhất, đối với Bộ Tài chính:

• Tiến hành cập nhật, sửa đổi toàn diện VAS 11 và VAS 25 trong giai đoạn 2014–2016 nhằm đồng bộ hóa với IFRS 3 (2010) và IFRS 10 (2011).
• Ban hành thông tư hướng dẫn bãi bỏ quy định phân bổ lợi thế thương mại theo đường thẳng tối đa 10 năm, thay thế bằng cơ chế kiểm tra suy giảm giá trị định kỳ theo IAS 36.
• Bổ sung quy định chi tiết về 2 phương pháp đo lường lợi ích không kiểm soát (phương pháp tỷ lệ và phương pháp giá trị hợp lý) và quy định hạch toán chi phí giao dịch trực tiếp vào chi phí sản xuất kinh doanh trong kỳ thay vì vốn hóa vào giá phí hợp nhất.

Thứ hai, đối với các doanh nghiệp và tập đoàn kinh tế:

• Thiết lập quy trình thẩm định giá trị hợp lý độc lập cho 100% tài sản thuần và nợ tiềm tàng tại ngày giao dịch mua.
• Xây dựng hệ thống công nghệ thông tin quản trị tài chính nội bộ nhằm đồng nhất chính sách kế toán giữa công ty mẹ và công ty con, bảo đảm hoàn thành 7 bước lập báo cáo tài chính hợp nhất trong hạn mức 90 ngày.

Thứ ba, đối với các Hội nghề nghiệp (VACPA):

• Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật lập bảng tổng hợp bút toán điều chỉnh cho hơn 1.000 hội viên và kế toán trưởng hàng năm.
• Nâng tỷ lệ nhân sự am hiểu chuẩn mực quốc tế IFRS lên mức tối thiểu 60% trước năm 2020.

Thứ tư, đối với cơ quan quản lý thị trường chứng khoán:

• Tăng cường thanh tra tính tuân thủ thuyết minh báo cáo tài chính hợp nhất, bắt buộc công bố chi tiết phương pháp xác định bên mua và các giao dịch mua rẻ nhằm bảo vệ quyền lợi cho 100% nhà đầu tư thiểu số.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng tại các tập đoàn kinh tế: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực hành 7 bước lập báo cáo tài chính hợp nhất, phương pháp loại trừ 100% giao dịch nội bộ và kỹ thuật phân bổ chênh lệch giá trị hợp lý qua các niên độ kế toán tiếp theo.

Thứ hai, Kiểm toán viên độc lập và chuyên viên tư vấn tài chính M&A: Luận văn cung cấp khung đối chiếu chi tiết giữa VAS, IFRS, US GAAP và CAS, hỗ trợ kiểm toán viên đánh giá chính xác tính hợp lý của lợi thế thương mại, rủi ro nợ tiềm tàng và các khoản trích lập dự phòng tổn thất tài sản trong các thương vụ mua bán sáp nhập.

Thứ ba, Cơ quan quản lý nhà nước và Vụ Chế độ Kế toán (Bộ Tài chính): Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị thực nghiệm cao, đóng góp cơ sở dữ liệu thực tế từ 50 doanh nghiệp phục vụ việc soạn thảo chuẩn mực kế toán mới và xây dựng lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam.

Thứ tư, Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Luận văn đóng vai trò là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về kế toán tập đoàn, gợi mở các phương pháp kết hợp định tính - định lượng và định hướng mở rộng nghiên cứu sang giao dịch hợp nhất đầu tư vòng tròn.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp mua trong hợp nhất kinh doanh theo VAS 11 khác IFRS 3 ở điểm nào?

Theo VAS 11, các chi phí liên quan trực tiếp đến giao dịch hợp nhất được tính vào giá phí hợp nhất kinh doanh. Ngược lại, IFRS 3 phiên bản 2010 yêu cầu ghi nhận toàn bộ chi phí tư vấn pháp lý, thẩm định giá vào chi phí thời kỳ, ngoại trừ chi phí phát hành công cụ vốn và nợ được ghi giảm vốn chủ sở hữu theo IAS 32 và IFRS 9.

Quy định hiện hành xử lý lợi thế thương mại như thế nào so với thông lệ quốc tế?

VAS 11 quy định lợi thế thương mại được phân bổ dần vào chi phí theo phương pháp đường thẳng với thời gian tối đa không quá 10 năm (tương ứng mức phân bổ 10%/năm). Trong khi đó, IFRS 3 và US GAAP nghiêm cấm việc phân bổ mà yêu cầu đánh giá tổn thất tài sản (impairment test) định kỳ tối thiểu 1 lần/năm theo IAS 36.

Lợi ích không kiểm soát (NCI) được đo lường bằng những phương pháp nào theo IFRS?

IFRS 3 cung cấp 2 phương pháp đo lường NCI tại ngày mua: phương pháp tỷ lệ (dựa trên giá trị hợp lý tài sản ròng của công ty con nhân với tỷ lệ sở hữu của cổ đông thiểu số) và phương pháp giá trị hợp lý toàn bộ. Ví dụ, nếu tài sản ròng của công ty con là 295.000 USD và tỷ lệ NCI là 20%, phương pháp tỷ lệ ghi nhận NCI là 59.000 USD.

Khái niệm quyền kiểm soát theo IFRS 10 có gì vượt trội hơn VAS 25?

VAS 25 định nghĩa quyền kiểm soát chủ yếu dựa trên tỷ lệ sở hữu trên 50% quyền biểu quyết. IFRS 10 mở rộng quyền kiểm soát thành mô hình duy nhất dựa trên 3 trụ cột: quyền lực đối với bên bị mua, khả năng tham gia vào lợi nhuận biến đổi và năng lực sử dụng quyền lực để tác động đến mức sinh lời, giúp ngăn chặn việc che giấu các đơn vị ngoại bảng.

Thời hạn lập và công bố báo cáo tài chính hợp nhất tại Việt Nam được quy định ra sao?

Căn cứ Thông tư 52/2012/TT-BTC, tổ chức niêm yết là công ty mẹ phải hoàn thành và công bố báo cáo tài chính hợp nhất trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính. Trường hợp ngày kết thúc kỳ kế toán của công ty con khác với công ty mẹ, độ lệch thời gian cho phép tối đa không được vượt quá 3 tháng.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh theo chuẩn mực IFRS 3, IFRS 10, US GAAP và CAS của Trung Quốc.
• Phân tích chi tiết 4 điểm khác biệt căn bản giữa chuẩn mực VAS và thông lệ quốc tế trong xác định kiểm soát, phân bổ lợi thế thương mại và đo lường NCI.
• Cung cấp dữ liệu thực nghiệm từ 50 doanh nghiệp Việt Nam, phản ánh hơn 75% đơn vị gặp khó khăn trong việc xử lý bút toán điều chỉnh hợp nhất các năm sau.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao dành cho cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hội nghề nghiệp và các bên liên quan trên thị trường.
• Đặt nền móng học thuật cho các nghiên cứu tiếp theo về mô hình đo lường giá trị hợp lý theo IFRS 13 và giao dịch cấu trúc tập đoàn đa ngành.

Về lộ trình tiếp theo, giai đoạn 2014–2016 cần tập trung ban hành các thông tư hướng dẫn sửa đổi kỹ thuật hạch toán, hướng tới giai đoạn 2017–2020 áp dụng toàn diện chuẩn mực IFRS tại các doanh nghiệp niêm yết. Các nhà quản trị tài chính và kiểm toán viên cần chủ động nâng cao năng lực chuyên môn, cập nhật chuẩn mực quốc tế ngay từ hôm nay để tối ưu hóa giá trị doanh nghiệp và đảm bảo tính minh bạch tài chính bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN GIAO DỊCH HỢP NHẤT KINH DOANH THEO THÔNG LỆ QUỐC TẾ. Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) đang nhanh chóng trở thành thước đo chung trong giới kế toán, tài chính. Với nhiều quốc gia trên thế giới chấp nhận và áp dụng, cũng như có kế hoạch áp dụng, IFRS đang dần trở thành một tiêu chuẩn quen thuộc với doanh nghiệp, trong đó có các doanh nghiệp Việt Nam. Chính vì thế tìm hiểu kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh theo thông lệ quốc tế cũng như kinh nghiệm từ kế toán Mỹ và Trung Quốc là cơ sở cho việc so sánh đối chiếu và đưa ra kiến nghị phù hợp nhằm hoàn thiện kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam ở các chương sau.1 Kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh theo quan điểm của Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế.1 Lịch sử hình thành và phát triển của các Chuẩn mực Kế toán Quốc tế về kế toán giao dịch hợp nhất kinh doanh.

Chuẩn mực kế toán quốc IAS 22 – Hợp nhất kinh doanh được Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASC) ban hành vào tháng 11/1983 và có hiệu lực vào tháng 01/1985, tiếp đó liên tục được sửa đổi vào tháng 12/1993 và tháng 09/1998. Tháng 07/2001 Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASB) được thành lập thay thế IASC nhằm phát triển các chuẩn mực kế toán để đem đến những giải pháp có chất lượng cao cho sự hòa hợp giữa hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia và các chuẩn mực kế toán quốc tế. Sau đó những chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRSs) ra đời và vẫn đang tiếp tục phát triển các chuẩn mực IAS/IFRS. Cho đến tháng 03/2004 IAS 22 bị thay thế bởi Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế số 3 (IFRS 3) – Hợp nhất kinh doanh, có hiệu lực vào tháng 01/2005.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Tháng 01/2008, IASB ban hành IFRS 3 phiên bản sửa đổi, theo đó quy định thêm một số nội dung cho phù hợp với thực tiễn và kế toán Mỹ. Tháng 05/2010 IFRS 3(2010) được ban hành, đây là phiên bản sửa đổi theo kế hoạch cải tiến hàng năm của IASB, bao gồm các kết quả sửa đổi từ tháng 01/2008 cho tới 31/12/2010. Việc lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất kinh doanh tuân theo hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IAS/IFRS. Cụ thể IAS 27 (2011) – Báo cáo tài chính riêng, IFRS 1 – Lần đầu tiên áp dụng các Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế, IFRS 3 – Hợp nhất kinh doanh, và các diễn giải có liên quan.

Như vậy, một doanh nghiệp có phát sinh giao dịch hợp nhất kinh doanh sẽ thực hiện kế toán hợp nhất kinh doanh theo IFRS 3 (2010) – Hợp nhất kinh doanh, và (có thể) lập báo cáo tài chính hợp nhất kinh doanh theo IFRS 10 Consolidated Financial Statements – Báo cáo tài chính hợp nhất thay thế IAS 27 (2008) Consolidated and Separate Financial Statements – Báo cáo tài chính riêng và báo cáo tài chính hợp nhất và SIC–12 Consolidation – Special Purpose Entities – Hợp nhất – Các đơn vị được thành lập vì mục đích đặc biệt. Trước đây những mâu thuẫn về mặt khái niệm là yếu điểm giữa IAS 27 và SIC–12 đã dẫn đến việc áp dụng không phù hợp khái niệm kiểm soát, IFRS 10 ra đời đã khắc phục những điểm yếu này.2 Các khái niệm chính về giao dịch hợp nhất kinh doanh.1 Khái niệm hoạt động kinh doanh Hoạt động kinh doanh là một tập hợp các hoạt động và các tài sản có khả năng thực hiện nhằm mang lại một trong các hình thức như: cổ tức, chi phí thấp hơn hoặc lợi ích kinh tế trực tiếp cho nhà đầu tư, chủ sở hữu, hoặc các thành viên tham gia góp vốn [IFRS 3 (2010). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 Một giao dịch hoặc sự kiện khác là một giao dịch hợp nhất kinh doanh khi tài sản và nợ phải trả giả định cấu thành một hoạt động kinh doanh. Trong một vài trường hợp nếu giá trị hợp lý của bên bị mua có trong một hoặc một ít tài sản, cần xem xét thêm các yếu tố đầu vào và quy trình có tác động làm cho nó có khả năng tạo ra lợi nhuận hoặc lợi ích kinh tế cho các nhà đầu tư để xác định chúng có phải là doanh nghiệp hay không.

Theo IFRS 3 lợi thế thương mại cũng là một trong những yếu tố để xác định hoạt động kinh doanh. Nếu lợi thế thương mại hiện diện trong bên bị mua thì doanh nghiệp tồn tại, bằng chứng ngược lại thì suy đoán này bị loại bỏ. Nếu lợi thế thương mại có được từ một tập hợp các hoạt động và các tài sản được chuyển giao thì tập hợp đó được coi là một hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, nếu thiếu lợi thế thương mại không có nghĩa bên bị mua không phải là một doanh nghiệp.

Bên bị mua có thể là một doanh nghiệp mà không có sự hiện diện của lợi thế thương mại.2 Khái niệm hợp nhất kinh doanh Khái niệm hợp nhất kinh doanh thường được các nhà kinh tế đề cập trên một phạm vi rộng với các cách diễn đạt có thể khác nhau. Theo IAS 22: “Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị kinh tế thông qua hình thức kết hợp lợi ích hoặc thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác.” Đã được thay thế bởi IFRS 3 ngày 31/03/2004. Theo IFRS 3: “Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị báo cáo thông qua hình thức thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác. 4] “Hợp nhất kinh doanh là một giao dịch hoặc các sự kiện khác trong đó bên mua nắm quyền kiểm soát của một hoặc nhiều doanh nghiệp.

Đôi khi các trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 hợp sáp nhập cũng được gọi là hợp nhất kinh doanh theo các điều kiện được sử dụng trong Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế IFRS 3” [IFRS 3 (2010). Như vậy, quy định hiện nay theo IASB thì một giao dịch hợp nhất kinh doanh là một giao dịch hoặc một sự kiện mà bên mua nắm quyền kiểm soát của một doanh nghiệp chứ không phải là một thực thể. Trước đây hợp nhất theo hợp đồng độc lập như: sáp nhập ngang bằng, doanh nghiệp nắm giữ lẫn nhau và giao dịch “roll–up”, “put–together” không nằm trong phạm vi điều chỉnh của IFRS 3, hiện nay đã nằm trong phạm vi điều chỉnh của IFRS 3 (2010) và tất cả đều được yêu cầu kế toán theo phương pháp mua.3 Phương pháp kế toán hợp nhất kinh doanh. IFRS 3 yêu cầu tất cả các giao dịch hợp nhất kinh doanh sử dụng phương pháp mua.

Phương pháp mua gồm các bước sau: a. Xác định bên mua b. Xác định ngày mua c. Ghi nhận và đo lường tài sản xác định mua, nợ phải trả được thừa nhận, và bất kỳ lợi ích không kiểm soát nào trong bên bị mua.

Ghi nhận và đo lường lợi thế thương mại hoặc thu nhập từ việc mua giá rẻ. Phương pháp mua đòi hỏi việc ghi nhận tài sản được mua và các khoản nợ giả định phải đáp ứng được các định nghĩa về tài sản và nợ phải trả và được ghi sổ theo giá trị hợp lý của chúng vào thời điểm hợp nhất. Giá phí giao dịch bao gồm: tiền mặt, tài sản khác, các khoản dự phòng, giá phí tiềm tàng, các công cụ vốn,. cũng được đo lường theo giá trị hợp lý.

Các phí tổn liên quan đến giao dịch hợp nhất kinh doanh như: phí hỗ trợ, pháp lý, kế toán, định giá và các phí chuyên môn khác hoặc phí tư vấn,… bên mua hạch toán như là chi phí thời kỳ, ngoại trừ các chi phí phát hành nợ hoặc chứng khoán vốn được ghi nhận theo IAS 32 Financial Instruments: Presentation – Công cụ tài chính: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 Trình bày, và IFRS 9 Financial Instruments – Công cụ tài chính. Khi áp dụng phương pháp mua cần xác định được các vấn đề sau: 1.1 Xác định bên mua. Bên mua là doanh nghiệp tham gia hợp nhất nắm quyền kiểm soát bên bị mua. Khi áp dụng phương pháp mua đòi hỏi một trong các bên tham gia hợp nhất được xác định là bên mua cho mục đích kế toán.

Quá trình xác định bên mua bắt đầu với việc xác định các bên nắm quyền kiểm soát dựa theo các hướng dẫn tại IFRS 10 (2011) Consolidated Financial Statements – Báo cáo tài chính hợp nhất. Theo IFRS 10 bên mua nắm quyền kiểm soát bên bị mua khi chi phối hoặc có quyền tham gia biến đổi lợi nhuận và có khả năng tác động đến lợi nhuận đó thông qua quyền của mình đối với bên bị mua. Trước đây IAS 27 (2008) định nghĩa kiểm soát theo nguyên tắc bên nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp lớn hơn 50% quyền biểu quyết có quyền kiểm soát và ngoại trừ đối với một số trường hợp nắm giữ ít hơn 50% nhưng vẫn có quyền kiểm soát. Giờ đây IFRS 10 thay thế IAS 27 (2008) đã mở rộng khái niệm kiểm soát theo tính xét đoán nhiều hơn, áp dụng một mô hình xác định kiểm soát duy nhất cho tất cả các bên đầu tư theo đó: Kiểm soát = Quyền + Khả năng chi phối đến việc biến đổi lợi nhuận + Mối liên kết giữa quyền và lợi nhuận Như vậy, bên mua không chỉ có quyền lực và chi phối hoặc quyền biến đổi lợi nhuận từ việc tham gia của mình với bên bị mua, mà còn có khả năng sử dụng quyền lực của mình để tác động đến lợi nhuận với bên bị mua.

Tuy nhiên trong một số trường hợp hợp nhất kinh doanh việc xác định bên mua khó khăn, IFRS 3 (2010) cũng đưa ra các yếu tố khác để xem xét: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 • Bên mua thường là các doanh nghiệp hợp nhất mà chủ sở hữu có quyền chi phối hoặc bổ nhiệm hoặc loại bỏ phần lớn các thành viên trong ban lãnh đạo của doanh nghiệp hợp nhất, hoặc các quản lý cũ chiếm ưu thế trong việc quản lý doanh nghiệp đó. • Các doanh nghiệp phát hành lợi ích vốn chủ thường là bên mua trong một giao dịch hợp nhất kinh doanh chủ yếu liên quan đến việc trao đổi vốn chủ sở hữu. • Giá trị hợp lý của một doanh nghiệp lớn hơn so với giá trị hợp lý của các doanh nghiệp khác tham gia hợp nhất kinh doanh thì doanh nghiệp đó được coi là bên mua.